# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2016, 26 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2016-memo/af05be07-f818-4c4d-9712-0b277441ec65
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2016-memo/af05be07-f818-4c4d-9712-0b277441ec65)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · isizulu. Memorandum, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2016/da05bfb3-94f1-4d44-9d5e-8b3bea35aa27) — QP · 2016 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        GRAAD 12

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                       IBANGA LE-12

                           ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)

                                   IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2016

                                       IMEMORANDAMU

AMAMAKI: 80

            Leli phepha linamakhasi angama-26 sekuhlangene neRubhrikhi.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                  Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                       DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

IMIYALELO YOKUMAKA LELI PHEPHA

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena obekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo.)

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
          ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe imemo.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama elinikeziwe, ungamephuci amamaki ngoba vele usezephuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
          bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
          Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amamaki
          ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamephuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikhona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikhona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                   DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Ngingumnqobi – NL Ntuli

Isingeniso

•   Umoya wenkondlo uchaza isimo imbongi eyayikuso kanye nomuzwa eyayinawo
    ngenkathi ibhala inkondlo. Inkondlo ingaba nomoya owodwa ukusuka ebinzeni
    lokuqala kuze kube ibinza lokugcina noma ibe nomoya oxubile. Inkondlo ingaveza
    umuzwa wothando, intukuthelo, inzondo, ukugxeka, ukuncoma ukuncenga, njll.
    Umoya oqukethwe inkondlo uvezwa amagama noma imifanekisomqondo
    esetshenziswa yimbongi enkondlweni.
    Kule nkondlo imbongi isebenzise umoya oxubile. Kukhona umoya wokuzincoma,
    wokuzigqaja, wokwaneliseka, kanye nowothando.

•   Imifanekisomqondo yilawo magama asetshenziswa imbongi ukwakha umfanekiso
    engqondweni. Kungabhekwa ukujula kolimi, izaga, izisho kanye nezifenqo. Lokhu
    kungaveza imifanekisomqondo yokubonakalayo, yokuzwakalayo, yokuhogelekayo,
    yokuthintekayo kanye nokunambithekayo.

Umzimba

Abahlolwayo bangabhekisa kula maphuzu alandelayo:

Ibinza loku-1
Umoya otholakala kuleli binza umoya wokuzincoma/wokuzethemba.
Imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokubonakalayo ngokusebenzisa isisho,
'ngakhand' uphahla lwenkawu' ogqamisa isenzo sokuvika uma ihlaselwa izinkinga.
Lokhu ikwazi ukukwenza ngoba ifundile ngakho-ke iyakwazi ukusebenzisa ingqondo
yayo okuwuphahla lwenkawu (isivikelo) ukuxazulula izinkinga. Lapha izincoma yona
uqobo ngokufunda kwayo. Imbongi incoma imfundo ngokusebenzisa isifengqo
ukwenzasamuntu (esinguMfundo) okukhombisa ukuthi uyayihlonipha.

Ibinza lesi-2
Umoya               otholakala             kuleli           binza         umoya
wokuzigqaja/wokuzikhukhumeza/wokuqhosha/wokuziqhakambisa/wokukloloda/
wokuziqhayisa.
Lapha       imbongi   isebenzise   uphawu       olukhombisa    ukunqoba  ukuveza
umfanekisomqondo wokubonakalayo, 'ngiphephezel' uphaphe lwegwalagwala', emuva
kokufunda kwayo imbongi kuyabonakala seyethweswa iminyezane. Iphinde
yasebenzisa isifengqo isingathekiso 'izingqwele zakongqondonkulu' ukuchaza ukuthi
yaqeqeshwa ngoSolwazi kwathi nalabo ababeyeya bathola ukudumala lapho nayo
isifundile.

Ibinza lesi-3
Umoya otholakala kuleli binza umoya wokwaneliseka nowokulangazelela
Imbongi       isebenzise   umfanekisomqondo    wokubonakalayo/nowokuzwakalayo
oyisifengqo isingathekiso (Ngingumvemve ...) kanye nokwenzasasilwane (...
ngibhonge) ukwethula ukuthi yaneliswa ukuthola ithuba lokufunda isencane
ezikhungweni zemfundo ephakeme ize iphothule.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                         DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

Isebenzise umfanekisomqondo ozwakalayo ukukhombisa umsindo wokwaneliseka
ngokubhodla iphinde idlulise ulwazi enalo ngokubhonga. Iphinde isebenzise isaga

(kwazise ayihlatshwa mvusi) ukucacisa ukuthi ngemfundo yayo kusizakala abanye
abantu ababengenalo ulwazi bese iyaneliseka.

Umfanekisomqondo wokunambithekayo uvela lapho ethi, 'Uma sengincele ngadela.'
Igama, 'ukuncela', lichaza ukuthola ulwazi olunzulu osuke uludinga. Lokhu kusho
ukuthi uma imbongi isilutholile lolu lwazi, ayilugodli kodwa iludlulisela kwabanye, ingabi
nawo umona.

Ibinza lesi-4
Umoya otholakala kuleli binza umoya wothando/wobuntu.
Imbongi isebenzise isifengqo, uphawu (Ngiyilanda ...) esiveza umfanekisomqondo
obonakalayo ukwethula umqondo wokukhanyisela isizwe sikaZulu ngoba enobuntu
nothando ukuze isizwe sibe nolwazi. Ilanda liyinyoni emhlophe emele uphawu
lokukhanya.
Isebenzise umfanekisomqondo ovezwa yisisho, 'bakwaz' ukuphons' umbalane',
esichaza uthando lokusiza abanye ukuze bakwazi ukuziphilisa ngokudlulisela imfundo
kwabanye abantu.
(nezinye izibonelo ezinembayo zemifanekisomqondo)

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)

Imbongi ikwazile ukusebenzisa imifanekisomqondo ehlukahlukene ukugqamisa umoya
oxubile kule nkondlo okungowokuncoma, owokuzigqaja, owokuneliseka, owenjabulo
owothando/owobuntu. Nakuba imbongi izincoma, izigqaja ngemfundo yayo kepha
ayilugodli ulwazi enalo iyaludlulisela nakwabanye abantu ukuze basizakale.                       [10]

                                               NOMA

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)

2.1       Umbuzombumbulu osetshenziswe ebinzeni loku-1 ukhombisa ukudideka/
          ukungabi nasiqiniseko sekusasa kwalaba bantu ngenxa yokuphelelwa
          ithemba lokungaboni ukuthi ikusasa libaphatheleni.√√                                   (2)

2.2       Le migqa iqukethe ithoni yentukuthelo/yokucasuka/yokubalisa/yokunengwa/
          yokukhathazeka/yokudumala.√ Imbongi ibuza osopolitiki ukuthi bangalindela
          kanjani ukuba baqhubeke nokulwa bebe belambile/behlupheka kodwa kube
          kukhona abasuthi.√                                                                     (2)

2.3       Emgqeni wesi-6 kuvela umqondo wabantu abaphelelwe yithemba ngesimo
          esingesihle√ kanti kowama-23 kuvela umqondo wokuphikelela ngisho isimo
          singahambi kahle.√                                                                     (2)

2.4       La mazwi angelekelele ukuba ngiqonde ukuthi kwake kwaba khona isikhathi
          lapho abantu abamnyama babebanga ngaso umsindo wenjabulo√ mhla
          beqala ukuvota/bethola inkululeko/benqoba ukhetho nakuba okuningi kwakho
          kungazange kufezeke ababekuthenjisiwe.√                                                (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                              Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                    DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

2.5       Lesi    sifengqo    sisetshenziselwe/ukwenza    abantu  izilima/ukuhlekisa
          ngabo/ukulutha abantu ukuba baqhubeke babathembe osopolitiki yize
          osopolitiki sebeqalile ukudla izithelo zomzabalazo kanye namavoti alaba
          bantu.√√                                                                          (2)
                                                                                           [10]

                                               NOMA

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)

3.1       I-ephikhi (inkondlo elandayo) √ ngoba ingomlando weqhawe elinguMandela
          nezigameko ezake zenzeka.√/Ilirikhi√ ngoba imbongi idlulisa imizwa kanye
          nemicabango yayo mayelana nemisebenzi emihle kaMandela ayenzele
          isizwe.√                                                                         (2)

3.2       Ibinza lesi-2 liqukethe umqondo wokuthi babecabanga ukuthi uMadiba
          uzobafaka umoya wenzondo wokuthi makuliwe.√ Ebinzeni Lesi-3 uMadiba
          wathi makuxoxiswane wabanikeza ulwazi lokuxoxisana nokujabula
          kudanswe.√                                                                       (2)

3.3       Wawuzoba mubi ngoba abantu babengaqhubeka baxabane kuliwe ngezikhali
          ngokwezinhlanga/abamnyama babengaziphindiselela kugcine kuchitheke
          igazi eliningi futhi kufe nabantu abangenacala.√√                                (2)

3.4       Isenzukuthi 'gengelezi' sisetshenziswe ukuveza umqondo wokuthi
          ngokuphuma kukaMadiba ejele kwavuleka ngokugcwele amathuba amaningi
          kwezemidlalo nakwezemfundo eNingizimu Afrika.√√                                  (2)

3.5       Imbongi ikusebenzise kahle ukuxhumana okumaphakathi ukugcizelela ukuthi
          kukhona izinto esingeke sazikhohlwa/esiyohlala sizikhumbula√ njengeCodesa
          nomdanso kaMandela okwakuletha ubumbano esizweni.√                                (2)
                                                                                           [10]

                                            NOMA

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)

4.1                  ... amakhubalo/Ngininika ...
          Amakhubal' ...            / Ngokunginika ... √
          Ukuxhumana okutshekile./ ukuxhumana siqalo√                                      (2)

4.2       Indikimba yemfundo,√ imbongi ibonga abazali bayo ngokuyifundisa
          esikhungweni semfundo ephakeme yaze yagcina isiphila kahle./uMdali
          ngokuyipha ingqondo yokufunda ukuze ikwazi ukuziphilisa/abayifundisile
          (othisha) – umfundi makasekele√                                                  (2)

4.3       Ukusetshenziswa kwezinhlanga ezahlukene kugqamisa umqondo wokuthi lezi
          zinhlanga zazaziwa ngokugqilaza abantu abangafundile basebenzele ubala√
          ngakho-ke njengoba imbongi isithole ithuba lokufunda angeke isagqilazwa
          yizona.√                                                                         (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                       DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

4.4       Imbongi igqamisa ukukhula kakhulu kolwazi/ulwazi oluningi/olunzulu elutholile
          ngenxa yemfundo eyithole enyuvesi/kwangqondonkulu njengoba izulu
          liphakeme nemfundo eyizuzile iphakeme.√√                                            (2)

4.5       Imbongi ikwazile ukucikoza ngegama isibani ngoba lihambisana
          nempumelelo nolwazi.√ Kule nkondlo imfundo iyisibani esikhanyisele imbongi
          ukuba ikwazi ukumelana nobunzima bempilo.√                                           (2)
                                                                                              [10]

                                               KANYE

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE)

5.1       Kuhle okwezimvu zintula umelusi./okwezimvu√ Umqondo esiwuqukethe
          owokuthi izingane azinamholi/azelulekwa muntu/akekho ozikhathaza ngazo
          okwenza zigcine ziphume endleleni.√                                                 (2)

5.2       Le nkondlo iqukethe umyalezo oxwayisa/oweluleka/oyala/ovusa/oqwashisa
          intsha kaZulu ukuthi ingenzi izinto ezingamukelekile√ ezingagcina zenze
          ukuthi ithole isifundo esinzima/esibuhlungu.√                                       (2)

5.3       Imbongi ihlose ukugcizelela/ukugqamisa ukuthi iningi kakhulu intsha ekuleli
          qembu√ ekhombisa ukungabi nanhlonipho ngokuhlabelela amaculo
          angenanhlonipho nanenhlamba, okungagcina sekuyifake engozini.√                      (2)

5.4       Ukugcizelela/ukugqamisa ukuthi le ntsha edukile eyesizwe sakwaZulu√ kanti
          nabaholi/abadala okufanele bayibonise indlela kuseyibo abohlanga lukaZulu.√         (2)

5.5       Imbongi ilusebenzise kahle uphawu oluveza umuzwa wokukhungatheka/
          wokumangala√ onomthelela wokuthi intsha ayizazi lapho iqonde khona,
          iyanhlanhlatha nje futhi ingagcina isingene shi obishini.√                           (2)
                                                                                              [10]

                                                             AMAMAKI ESIQEPHU A:              30

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                           Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                  DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO

INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

QAPHELA:
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kubhekwa umoya nengwijikhwebu kule noveli.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
   o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze umoya nengwijikhwebu.
   o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kokubuziwe abhekise
     ezingxenyeni ezithile zenoveli.
   o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
     mayelana nempumelelo phakathi komoya nengwijikhwebu kule noveli.

ISINGENISO

Umoya isimo esethulwa imizwa yabalingiswa mayelana nendlela abaphilisana ngayo,
abenza ngayo izinto kanye nendlela abazibuka ngayo.

Ingwijikhwebu isigameko ebesingasilindele esenzeka ngasesiphethweni sengxenye
ethile yendaba.
(Abahlolwayo bangasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye ukuphendula lo
mbuzo.)

UMZIMBA

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaXolani noLungile.
    o Kunomoya wokuzwana kanye nokubambisana. Lo moya uyaguquka uma
      kufika uMahlengi empilweni kaXolani ayehlangene naye emhlanganweni
      wosomabhizinisi abasafufusa.
    o Isimo sempilo emzini kaXolani umbhali uqala asiveze sisihle ngoba
      banebhizinisi lokuthutha impahla. Bahlela ukuthi uLungile umkakhe aze ayeke
      nomsebenzi babambisane kulo.
    o Banomuzi eDurban North, eMhlanga. UXolani useqala ukukhohlwa izithembiso
      azenze kumkakhe nezingane ngoba esevakashelana noMahlengi. Ubuyela
      nasotshwaleni ayengasabuthinti. Lokhu kuguqula umoya wothando
      obuvunguza emzini wabo, kuqala ingxabano nosizi. Ubuya ebusuku enuka
      isiqholo sabesifazane i-Red Door. Ubuya eshayiwe opha.
    o Ukhiyela izingane zakhe zodwa endlini eya kuMahlengi uLungile engekho
      engena ebusuku emsebenzini. Ziyasha zize ziyashona.

Kukho konke lokhu okwenzeka emzini kaXolani kuvela ingwijikhwebu ngosuku uXolani
ayeshiye ngalo izingane. Emuva kokubona ukuthi izingane zishonile ngenxa yomlilo
wavele wenza ebesingakulindele okuyingwijikhwebu wabuyela kuMahlengi. Ekufikeni
kwakhe ufica isimo abengasilindele okuyingwijikhwebu sokuzwa ukuthi uMahlengi
wazalwa engumuntu wesilisa enguMhlengi. Umoya kaXolani wenjabulo wokuzwana
uyaguquka ugcwale usizi.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                   DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaNgidi, uMhlengi, uNontobeko kanye
    noNomalanga
    o Kunomoya wokuzwana, nowenjabulo owenza uNgidi athengele indodana
       yakhe ipulazi. Lo moya uyaguquka uma uMhlengi efika ekhaya etshela uNgidi
       ukuthi uyi-gay. Kuba nengxabano phakathi kwabo. Lokhu kudala
       ingwijikhwebu ngoba besingalindele ukuba uNgidi angaze amxoshe uMhlengi
       emzini wakhe, aphinde amesule nasemafeni akhe phezu kokuba
       ayenguzinyobulala wakhe.
    o Kunomoya wokuzwana phakathi kukaNgidi noNomalanga kepha ngokufika
       kukaNontobeko kwaNgidi ezothungatha uMhlengi lo moya uyaphazamiseka.
Ukufika kukaNontobeko nokucela kwakhe uNgidi ukuba bayothungatha uMhlengi
kuveza ingwijikhwebu ngoba bekungalindelekile ukuthi uzovuma. Ekufikeni kwabo
efulethini likaMhlengi kuvela enye ingwijikhwebu ngoba uNgidi abengalindele ukuthi
uMhlengi akagcinanga ngokuthi uyi-gay waziguqula waba ngumuntu wesifazane
osenguMahlengi. Umoya kaNgidi wenjabulo entsha nethemba ebesenalo kuyaguquka
kugcwale usizi. UNontobeko ubengalindele ukuthi uMhlengi wayeseyintombazane.
•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaNontobeko noNkululeko
    o Kunomoya wenjabulo, bayathandana bahlela umshado. Lo moya uyaguquka
      uma uNontobeko efika ekhaya etshela uNkululeko ukuthi yena akasaphumeleli
      ukushada ngosuku olwandulela elomshado.
    o Lokhu kuyawuguqula umoya wothando nenjabulo uNkululeko ayenawo
      ngothando lwakhe noNontobeko.
Kukho konke lokhu okwenzeka ngosuku olwandulela elomshado kuvela ingwijikhwebu
ngoba yize uNontobeko wayebikezelile ukuthi kungenzeka ehluleke endleleni kodwa
bekungalindelekile ukuthi angahamba ngosuku olwandulela elomshado. Umoya
kaNkululeko wenjabulo uyaguquka ugcwale usizi ngisho eseduduzwa abakubo ugcina
ngokuzibulala.
•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaNdumiso noMahlengi.
    o Kunomoya wothando nowenjabulo. Lo moya uyaguquka kuba nomoya wosizi
      kuNdumiso     uma    uMahlengi     esesanganiswa    ukubonana kanye
      nokuvakashelana noXolani. UNdumiso uphatheka kabi uze ushaya uXolani
      ngenxa yokumthathela uMahlengi. Ekugcineni uhlela ukuyobamba inkunzi
      eGcilima.
Ingwijikhwebu itholakala lapho silindele ukuba uNdumiso alobole uMahlengi kepha
sekuqhamuka incwadi lapho uMahlengi ala khona uNdumiso. Umoya kaNdumiso
wenjabulo uyaguquka ugcwale usizi. Injabulo yokulobola uMahlengi iyashabalala
kuNdumiso.
ISIPHETHO SEMPENDULO: (UVO LOHLOLWAYO)
Umbhali uphumelele ukwethula umoya nengwijikhwebu kule noveli esebenzisa
izingxenye ezithile. Lokhu kusizile ukuthi sibone ukuguquguquka komoya
nengwijikhwebu okuholele ezigamekweni ebesingazilindele. Kuphinde kwenza ukuthi
incwadi yaba noheho kubafundi bayo.
(Abahlolwayo mabaveze uvo lwabo, bakhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yombuzo.)
(Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi.)                 [25]
                                            NOMA
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                     DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

ISIQESHANA A

7.1       •    Yingoba umlingiswa onguMahlengi wayekhuluma ngezwi elisivivi/ngezwi
               elalingakhombisi ukujabula okutheni noma ukuphatheka kabi.√
          •    UMahlengi waphendula umbuzo wabe esezithulela sengathi ulindele
               uNdumiso ukuba akhulume.√                                                    (2)

7.2       Udweshu lwangaphakathi lwalukumlingiswa onguNdumiso lapho ecabanga
          ngendlela uMahlengi ayesemshintshele ngayo.√Lokhu kwamenza washaywa
          uvalo lokuthi uzomphunyuka kanti wayengenayo nemali yokumlobola.√                 (2)

7.3       Amveza njengomlingiswa odelelayo/ongancengi/ongenandaba nomunye
          umuntu/osephelelwe uthando√ ngoba indlela uMahlengi asekhuluma ngayo
          noNdumiso yayikhombisa ukuthi akasalukhathalele uthando lwabo.√                   (2)

7.4       Ngicabanga ukuthi wayefuna ukuthola ukuthi uMahlengi ukusiphi isimo
          emuva kokuhilizisana kwabo, ukwenzela ukuthi uma esathukuthele uMahlengi
          enze imizamo yokulungisa isimo.√√
          (nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                  (2)

7.5       Umbhali ukwazile ukuqamba isihloko senoveli yakhe ethi, 'Bengithi Lizokuna'
          ukugqamisa indikimba yethemba ngoba imvula iwuphawu lwethemba
          ebantwini abaningi.√ Nakule noveli kunabalingiswa abenza izinto ngoba
          benethemba lokuthi izinto zizokwenzeka ngendlela abafisa ngayo√ kepha
          akwenzekanga njengokufisa kwabo.√/Umbhali ukwazile ukugqamisa
          indikimba yothando.√ Nakule noveli kunabalingiswa abaningi abenza izinto
          ezithile ngenxa yothando.√                                                        (3)

                                            KANYE

ISIQESHANA B

7.6       • Wafika ekhaya esedlile wabonga ukudla okuphekwe umkakhe uLungile.√
          • Wathula wangaphendula eminye yemibuzo kaLungile.√
          • Wafica uLungile engalele ngenkathi engena enyonyoba.√
          • Iphunga lesiqholo sabantu besifazane esasinuka kuXolani.√
          • Indlela uLungile aphendula ngayo uXolani, uyambhinqa.√
          (okubili kwalokhu)                                                                (2)

7.7       Mhla uLungile elinde ukuya emcimbini wayenomoya wentukuthelo√ ngoba
          uXolani wayekhohliwe ukuthi wayethembise ukuya nabo emcimbini,√ kanti
          mhla uLungile elinde nomakhelwane kwakunomoya wosizi√ ngoba
          wayeshelwe umuzi nezingane zakhe.√                                                (4)

7.8       Ingwijikhwebu etholakala esiphethweni sothando lukaNontobeko noNkululeko
          yenzeka ngosuku olwandulela umshado wabo.√ UNontobeko ubiza
          uNkululeko umtshela ukuthi akasakwazi ukuqhubeka nomshado wabo ngoba
          inhliziyo yakhe isekuMhlengi. Waphatheka kabi uNkululeko ngoba
          wayengakulindele lokho wagcina ngokuzibulala.√√                                   (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                10                  DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

7.9       Umbhali ukhombisa ukuthi umlingiswa onguShezi ungumseshi ovuthiwe,
          wayeyazi kahle indima yomsebenzi wakhe ukuthi igcina kuphi.√
          Akabatshelanga ukuthi uMhlengi usezishintshe ubulili, wayefuna ukuthi
          bazitholele ngokwabo. √√
          (nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                (3)

7.10      Umbhali akaphumelelanga ngoba esahlukweni sokuqala ize iyophela inoveli
          umbhali akasho lutho ngomlingiswa oyinkonkoni kodwa uxoxa ngoMhlengi
          oseguqule ubulili kanye negama. UsenguMahlengi isiphalaphala sentombi.√√

                                               NOMA

          Umbhali uphumelele ngoba ukwazile ukusivezela izinselelo abantu
          abazinkonkoni abahlangabezana nazo ngempilo yobunkonkoni waphinde
          waveza nezinto ezintsha ngobunkonkoni.√√                                        (2)
                                                                                          [25]

                                            NOMA

UMBUZO 8 (UMBUZO OMFUSHANE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

QAPHELA:
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kubhekwa umoya nengwijikhwebu kule noveli.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
  o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze umoya nengwijikhwebu.
   o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kokubuziwe abhekise
     ezingxenyeni ezithile zenoveli.
   o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
     mayelana nempumelelo phakathi komoya nengwijikhwebu kule noveli.

ISINGENISO
Umoya isimo esethulwa imizwa yabalingiswa mayelana nendlela abaphilisana ngayo,
abenza ngayo izinto kanye nendlela abazibuka ngayo.

Ingwijikhwebu isigameko ebesingasilindele esenzeka ngasesiphethweni sengxenye
ethile yendaba.
(Abahlolwayo bangasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye ukuphendula lo
mbuzo.)

UMZIMBA
• Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaMirriam nabaqashi bakhe.
   o Umoya owokujabha kuBrenda ngokungawubambi umjaho wamahhashi
     ayewungenele. Uyaguquka owokujabha uba owokujabula bejatshuliswa ukuthi
     kanti imali engaka iwinwe uMirriam.

Kukho konke lokhu okwenzeka emzini wakwaDicey kuvela ingwijikhwebu ngoba
bayameluleka uMirriam yize babengabelungu. Akulindelekile lokhu abakwenzayo.
Isimo sinengwijikhwebu ngoba uMirriam akulindelekile ukuthi aqhubeke nomsebenzi
wakhe wasemajalidini. UBrenda ubengalindele ukuthi uMirriam angawina lo mcebo.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                 DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaGenyeza noNomvula
    o Umoya wothando, owokumthatha kancane nokungamnaki uNomvula kodwa
      lowo moya uguqulwa ukubamba umjaho wamahhashi kukaNomvula.
      Uyakhathazeka ngezimbangi eziyizicebi nezifundile.
    o UGenyeza uthandana noNomvula isikhathi eside iminyaka eyi-15
      emethembisa umshado kodwa engazifezi embhanqa nabanye abantu
      besifazane, amgcone amshaye nokumshaya.

Akulindelekanga ukuba uGenyeza abe nesikhwele ngale ndlela ngoNomvula usehlale
eqaphe abantu abazoqola uNomvula ngomshiza ukuze bangafinyeleli kulo mcebo
kaMirriam.

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaMirriam noChule
    o Umoya womona, uthando nowenzondo. UChule uqala enomona ngomcebo
      kaMirriam afuna ukufinyelela kuwo ngokukhohlisa uNomvula ngothando.
    o UChule ugcina esemthanda ngempela uNomvula aze axabane noDaffo uma
      uDaffo esekhombisa naye ukumfuna uNomvula njengoba behlala benza
      kwabanye abantu besifazane ikakhulukazi abafelokazi abanemali. Uya
      nasemaNgwaneni kwaMazibuko uyolobola bagcina beshadile. Bahlanganyela
      ibhizinisi iSicingamazibuko. Umfundisa ukushayela nokuphathwa kwebhizinisi.
    o UNomvula uyaluthokozela uthando lukaChule ngoba umphethe ngendlela
      ayengakaze aphathwe ngayo uGenyeza
    o Lo moya wothando uqedwa isikhwele uChule ayesenaso ngoGenyeza ngenxa
      yomculo kamasikandi owawulalelwa uMirriam. Ugcina esengenelwa umoya
      womhobholo esefuna yonke imali ibe ngeyakhe ngoba engenayo indlalifa
      noNomvula.

Ingwijikhwebu itholakala lapho uChule esefuna ukumbulala uNomvula kwagcina kufe
yena uChule.

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaMeyili noNomvula
    o Umoya wenzondo. UMeyili wamxosha uNomvula ngemuva kokuthola
      umntwana engashadile wathi aye kofuna umsebenzi. Uyaguquka uma esezwa
      ukuthi uwine umjaho. Useyayifuna naye le mali. Bekungalindelekile ukuthi
      uMeyili angashintsha umqondo ngokuba afune ukuba uNomvula abuye ekhaya
      ngoba ubesembiza nangesilahlwa.

Ingwijikhwebu itholakala lapho uNomvula esebakhela umuzi oMeyili kanye
noMaHadebe yize babemzonda, uMaHadebe esezame nokumbulala kaningana.
Ubapha imali abuye abathengele nezimpahla.

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaMeyili noMaHadebe
    o Wawungekho kahle umoya wokuzwana phakathi kukaMaHadebe noMeyili
      babephendulana kabi nje noma bekhuluma.
    o UMaHadebe wazama ukubulala uMirriam ngokumthumela ngoMahuzu
      indodana yakhe. UMaNdelu wamzama ngoshevu nalapho wasinda. Waphinde
      wazama okwesibili esefuna badle bobabili uNomvula noMaNdelu wehluleka.

Ingwijikhwebu – esikhundleni sokushona kukaMirriam ehlaselwe oMahuzu kwafa yena
uMahuzu nabangani bakhe. UMaHadebe wacishe washona ngalowo shevu ayehlele
ukubulala ngawo oNomvula nonina ngokuthi wawusele ezinzisheni zakhe.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                 DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

ISIPHETHO SEMPENDULO (UVO LOHLOLWAYO)
Umbhali uphumelele ukwethula umoya nengwijikhwebu kule noveli esebenzisa
izingxenye ezithile. Lokhu kusizile ukuthi sibone ukuguquguquka komoya
nengwijikhwebu okuholele ezigamekweni ebesingazilindele. Kuphinde kwenza ukuthi
incwadi yaba noheho kubafundi bayo.Umbhali uphumelele ukwethula umoya
nengwijikhwebu kule noveli esebenzisa izingxenye ezithile.

(Abahlolwayo mabaveze uvo lwabo, bakhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yombuzo.)
(Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi.)                 [25]

                                            NOMA

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

ISIQESHANA A

9.1       •    Wayezolahlekelwa umsebenzi.√
          •    Kwakuzolamba izingane zakhe.√                                             (2)

9.2       Udweshu lwangaphandle luphakathi kukuGenyeza noJerome babanga ukuthi
          uGenyeza akaluqondi uhlobo lomchamo olufunwa uJerome okuyimali. Lokho
          kwenza uJerome athukuthele abize uGenyeza ngesilima.√√                         (2)

9.3       La mazwi adwetshelwe aveza uJerome njengomlingiswa onozwelo√ ngoba
          yize ayemqola uGenyeza kepha wayenakho ukumcabangela ukuthi kufanele
          abe nayo imali yokubuyela emuva.√                                              (2)

9.4       Ngicabanga ukuthi lesi sigameko sigqamisa ukuthi uJerome uyiphoyisa-
          mbumbulu√ ngoba ukube ubeyiphoyisa langempela ubengeke ambophe
          uGenyeza ehamba yedwa.√                                                        (2)

9.5       Umbhali ukwazile ukuqamba isihloko senoveli yakhe ethi, 'Usumenyezelwe-
          ke Umcebo' ukugqamisa indikimba yomcebo kule noveli.√ Ngemuva
          kokumenyezelwa komcebo kuqala isiphithiphithi ebesikade singekho
          ngesikhathi ungakamenyezelwa emaphephandabeni.√ Iningi labalingiswa
          abafana noChule bayawugaqela lo mcebo kanti abanye abalingiswa abafana
          noGenyeza bazama ukuwuvikela ukuze ugcine ngakuyena benoNomvula.√              (3)

                                          KANYE
ISIQESHANA B

9.6       • UNomvula wanikeza abazali bakhe imali yokuthenga.√
          • Wathengela uMaSikhakhane impahla.√
          • Wakhipha Izimbuzi zokuhlabisa abakhwenyana.√
          • UNomvula wangungwa.
          • UMaSikhakhane wabongwa kwanikezelwana ngaye bemanga.√
          (okubili kwalokhu)                                                             (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                13                DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

9.7       Mhla uNomvula efika eMaNgwaneni eshayela imoto uMaHadebe wafikelwa
          umoya wenzondo nentukuthelo√ ngoba wayesaba ukuthi kungenzeka
          uNomvula akhulume iqiniso ngobugebengu bukaMahuzu nembangela yokufa
          kwakhe√ kanti mhla womshado kaNomvula noGenyeza uMaHadebe
          wafikelwa umoya wokuzisola√ ngenxa yemizamo yakhe eminingi yokubulala
          uNomvula.√                                                                    (4)

9.8       Ingwijikhwebu etholakala esiphethweni somshado kaChule noNomvula
          eyokuthi uChule wakha itulo lokubulala uNomvula esizwa uDaffo kanye
          noJamu.√ Leli tulo labhuntsha ngoba kwagcina kushone uChule noJamu,
          Umshado kaNomvula noChule wagcina ngokuphela.√√                               (3)

9.9       Ngicabanga ukuthi umbhali ukhombisa ukuthi umlingiswa ongumdayisi
          wezimoto egalaji ubabukela phansi abanye abantu futhi uyababandlulula√
          ngenxa yemisebenzi abayenzayo nangebala labo√ engababoni njengabantu
          ababengakwazi ukuthenga uhlobo lwezimoto ababezibuka oNomvula
          noGenyeza.√                                                                   (3)

9.10      Umbhali ulisebenzise kahle ikhono lokuqamba abalingiswa ngoba
          uSonosemali naye uvezwe njengomuntu oyithandayo imali.√ Wavuma ukuba
          aqashwe uChule ukuba akhulume amanga kuHlulintombi okuthi uNomvula
          uthanda yena uHlulintombi ukwedlula uGenyeza. Ukuthanda kukaSonosemali
          imali kwamenza waphinde wavuma nokuqashwa uChule ukuze aqaphe
          uGenyeza.√√                                                                   (2)
                                                                                        [25]

                                            NOMA

UMBUZO 10 (UMBUZO OMFUSHANE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

QAPHELA:
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kubhekwa umoya nengwijikhwebu kule noveli.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
   o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze umoya nengwijikhwebu.
   o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kokubuziwe abhekise
     ezingxenyeni ezithile zenoveli.
   o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
     mayelana nempumelelo phakathi komoya nengwijikhwebu kule noveli.

ISINGENISO
Umoya isimo esethulwa imizwa yabalingiswa mayelana nendlela abaphilisana ngayo,
abenza ngayo izinto kanye nendlela abazibuka ngayo.

Ingwijikhwebu isigameko ebesingasilindele esenzeka ngasesiphethweni sengxenye
ethile yendaba.
(Abahlolwayo bangasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye ukuphendula lo
mbuzo)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                 DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

UMZIMBA

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukathisha uMoloi noDumazile.
    o Kunomoya wothando nowentukuthelo phakathi kukaMoloi noDumazile uma
      esaqala ukumeshela. UDumazile wesabisa ngokulwethula kuthishomkhulu lolu
      daba.    UMoloi   uthanda    uDumazile    kangangokuba    umsebenzisela
      amakhathakhatha ukuze amqome. Umoya uyaguquka sekuqala umoya
      wenjabulo ngoba useqala ukumthengela izingubo zikanokusho, umhambisa
      emahhotela wabuye wamsiza ukuba aphumelele ezivivinyweni.
    o Umoya wentukuthelo waba khona phakathi kukaDumazile nezinye izingane
      kanye naphakathi kwakhe nabanye othisha besifazane. Lokhu kwakudalwa
      ukuthi wabe esenobudlelwano noThisha uMoloi.

Ingwijikhwebu ivela lapho uThisha uMoloi esebaleka ngemuva kokukhulelisa
uDumazile. Ukubuyelana noDumazile ngemuva kweminyaka ambalekela.
Bazibandakanya ocansini olungavikelekile yize bobabili babenolwazi ngesifo
sengculazi.

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaDumazile noSithole
    o USithole ugcwele umoya wothando. Umthengela izimpahla, umuzi, imoto futhi
      uyamfundisa uba ngumhlengikazi. Lo moya kuba nomoya wentukuthelo
      ngenkathi uSithole eseyimpabanga.

Ukuhlanganyela kukaDumazile noMthovovo bentshontsha impahla esitolo sikaSithole
baphinde basishise phezu kokuba uSithole esemsize kangaka kunobungwijikhwebu.
Bekungalindelekile nokuthi uDumazile ajikele uSithole athandane noMtalaselwa
eselahlekelwe kangaka ngaye. USithole esehlukumeza uDumazile futhi esezinikele
nasetshwaleni.

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaMaNzimande noSithole
    o Kunomoya wothando phakathi kukaSithole noManzimande umkakhe. USithole
      uqashela uMaNzimande uDumazile ukuze amelekelele ngokubheka
      uMpisendlini. Siyaguquka lesi simo, kuba nomoya wentukuthelo ngenxa
      yokuthi uMaNzimande ulalela uLizzy uma emtshela ukuthi uSithole uthandana
      noDumazile. Kuba nengwijikhwebu lapho uSithole esevele angasabuyi ekhaya
      agcine esethuthile eyohlala noDumazile eMafezini.

Ukushiya umuzi kukaSithole kunengwijikhwebu ngoba waya kohlala noDumazile
ngemuva kokuba uMaNzimande esenqume ukuthi uzoshintsha amphathe kahle.

•   Umoya nengwijikhwebu phakathi kukaMajwara, uMaNdovela, uDumazile,
    uKheswa nomphakathi waseMzimkhulu
    o Umoya wokubambisana uMaNdovela noKheswa babambisene ekukhuliseni
       izingane okubandakanya uDumazile. Kuba nengwijikhwebu ngemuva kokuba
       uMaJwara ebonise ukuba ngusomathuba ngokugaqela umyeni kaMaNdovela.
    o Amakhosikazi ayamsiza uMaNdovela uma uDumazile ebuya nesisu
       eMbumbulu Bayambona ukuthi ukhulelwe bamazise uMaNdovela.
       Ayamkhiphisa uDumazile iqiniso lokuthi ubani omkhulelisile. Bayamphelezela
       noMaNdovela uma eyobika isisu eMbumbulu.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

Akulindelekile ukuba uMaJwara aqambe amanga kuMaNdovela nokusiza uKheswa
ngenhloso yokuthathela uMaNdovela uKheswa. Kuze kubuyiselwe umoya
wokubuyisana nokuzwana emzini kaKheswa nguMaKheswa ongudadewabo
kaMjanyelwa ngoba ebona ukuthi umuzi womfowabo uyabhidlika.

•   Phakathi koyise bezingane zikaDumazile
    o Sihle isimo emzini kaDumazile. UMtalaselwa umphethe kahle uDumazile
       nezingane okungezona ezakhe akazibandlululi.
    o Siyaguquka uma sekubuya uMoloi noSithole bavunyelwa ukuzobona izingane
       zabo. Izingane zikaDumazile ziyaxabana zibanga oyise bazo nezinto
       abababenzela zona.

Akulindelekile ukuba uDumazile athi eganile abe ebuyisa oyise bezingane zakhe
abafake nasemzini wakhe. Lokhu kwenza umoya uguquke kwaZuma ungabi muhle.
Bagcina beshayene uMoloi noSithole uDumazile uzikhiyela ekamelweni lakhe
kunokuba alamule noma acele usizo. Kudonse amehlo amaphephandaba
nomakhelwane. Ekugcineni uyabaleka uDumazile uthatha nekhefu emsebenzini uya
ezihlotsheni zakhe kwaNongoma. Ushiya izingane zodwa okwaphoqa ukuba uLerato
aphume esikoleni ukuze abheke uSanele.

•   Phakathi kukaDumazile, abakwaZuma noMtalaselwa
    o Umoya         phakathi      kukaDumazile        noMaShandu        umoya
       wentukuthelo ngoba uDumazile wayethi umndeni kaMtalaselwa awumfuni
       kanti nomamezala wakhe uMaShandu uthakatha ingane yakhe.Bagcina
       ngokuthutha eJilafohlo.
    o UMtalaselwa uyathandwa ngabazali bakhe bayambonisa uma ephambuka
       ngenkathi eyeka ukuganwa intombi yakwaZungu ethatha uDumazile. Lo moya
       uyaguquka uma uDumazile enqaba ukwakha kubo kaMtalaselwa abuye anuke
       uMaShandu ngokuthakatha.
    o UMtalaselwa noDumazile bayathandana baze bayashada. UMtalaselwa
       uncamela ukwehlukana nabazali bakhe ulalela umkakhe uDumazile.

Kunengwijikhwebu evezwa isenzo sokuba uMtalaselwa ashaye uDumazile. UDumazile
uhlala noMtalaselwa emzini kaSithole. Bekungalindelekile ukuthi uDumazile
angathandana nomuntu nje ofana noMtalaselwa ozishayelela ama-ambulensi.
Akulindelekile ukuba uDumazile axolise kuMamezala wakhe kanti wayengamfuni
nalapho enyathele khona. Lesi senzo sakhe siba ingwijikhwebu ngoba wayengamfuni
uninazala. Kuba khona umoya wokubuyisana phakathi kukaDumazile kanye
noninazala uMaShandu. Besingakulindelanga ukuthi uDumazile avume izono zakhe
zokwembatha kaningi nabesilisa ebe eganile aphinde axolise ekugcineni kuMaShandu
uninazala.

ISIPHETHO SEMPENDULO (UVO LOHLOLWAYO)
Umbhali uphumelele ukwethula umoya nengwijikhwebu kule noveli esebenzisa
izingxenye ezithile. Lokhu kusizile ukuthi sibone ukuguquguquka komoya
nengwijikhwebu okuholele ezigamekweni ebesingazilindele. Kuphinde kwenza ukuthi
incwadi yaba noheho kubafundi bayo.

(Abahlolwayo mabaveze uvo lwabo, bakhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yombuzo.)
(Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi.)                [25]

                                            NOMA
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                16                  DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

ISIQESHANA A

11.1      •    Wayezobikela uthisha uMoloi ukuthi omemu Mpungose nomemu Ngcamu
               bathi uthandana naye.√
          •    Wayezodlulisela kuThishomkhulu udaba lokuhletshwa kwakhe.√                 (2)

11.2      Udweshu lwangaphakathi lutholakala kuDumazile ngesikhathi ecabanga
          ngokuhletshwa kwakhe omemu bethi uthandana nothisha uMoloi√ nanokuthi
          le ndaba wayezoyixazulula kanjani./UDumazile wayezibuza ukuthi wenza
          iphutha ngokwenzela uthisha itiye ngoba nabanye abafundi bayathunywa
          othisha kodwa bangakhishwa inyumbazane√                                         (2)

11.3      La mazwi adwetshelwe aveza uDumazile njengomlingiswa ohloniphayo√
          ngoba wayengaliboni iphutha uma enza lokho ayekuthunywa nguthisha.√             (2)

11.4      Ngicabanga ukuthi uDumazile wenza iphutha lokuba eqe esikoleni. Into
          okwakumele ayenze ukuthi azame ukuxazulula inkinga yakhe ngokubikela
          omunye wothisha amethembayo ukuze achazele oMemu Ngcamu noMemu
          Mpungose ukuthi akathandani nothisha uMoloi./Wayengacela ukuhamba.√√
          (nezinye izimpendulo ezisekelayo ezinembayo)                                    (2)

11.5      Umbhali ukwazile ukuqamba isihloko sale noveli yakhe ethi, 'Kunjalo-ke'
          ukugqamisa indikimba yesimilo esixegayo.√ Lesi sihloko sifakazela ukuthi
          kunjalo-ke emhlabeni uma ungaziphathi kahle mayelana nokwenza ucansi
          olungaphephile√ ngoba ugcina usuvuna okutshalile njengabalingiswa
          abatholakala kule noveli abagcina bebulawa yingculazi ngenxa
          yokuzimbandakanya nocansi olungaphephile.√                                      (3)

                                            KANYE

ISIQESHANA B

11.6      • UDumazile noMtalaselwa babizana ngamagama okuteketisana.√
          • Baxoxa ngokuthunyelwa kwabakhongi ekupheleni kwenyanga.√
          • Bazixoxela kamnandi ngaphansi kwemithi.√
          (Okubili kwalokhu)                                                              (2)

11.7      EMzimkhulu kwakunomoya wenjabulo√ ngoba kwakuzolotsholwa uDumazile√
          kanti ngenkathi kudilike uMzimkhulu kwakunomoya wosizi√ ngoba
          kwakuzongcwatshwa uDumazile.√                                                   (4)

11.8      Ingwijikhwebu etholakala esiphethweni somshado kaDumazile noMtalaselwa
          eyokuthi uDumazile eqe emzini wakhe ashiye izingane zodwa.√ Lokhu
          kwenzeka emuva kokuba kushayane amashende akhe uMoloi kanye
          noSithole okwaba yindaba eyaphuma ephephandabeni.√√                             (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                     DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

11.9      Ngicabanga ukuthi umbhali ukhombise ukuthi umlingiswa onguMzobe
          akaboniseki futhi akawulandeli umthethosisekelo wezwe√ okubeka
          ngokusobala ukuthi akuvumelekile ukuthi abafundi abangamantombazane
          banqatshelwe ilungelo lokufunda √ ngenxa yokuthi sebekhulelwe njengoba
          uMzobe axosha uDumazile.√                                                          (3)

11.10     Umbhali ulisebenzise kahle ikhono lokuqamba abalingiswa. UZitike
          wayenganeliseki ebonakala ezitika ngabantu besifazane. Wayekade eganiwe,
          ebaleke ekhaya ngenxa yokukhulelisa, wafika eZenzele wakhulelisa uMisi
          Hlophe kanye nengane yesikole uDumazile. Lokhu kuyahambisana negama
          lakhe ngoba wayezenzela umathanda kubantu besifazane.√√                            (2)
                                                                                             [25]

                                               NOMA

UBUCIKO BOMLOMO

UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

ISINGENISO

•   Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kubhekwa umoya nengwijikhwebu kulobu bucibo
    bomlomo.
•   Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
    o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze umoya nengwijikhwebu.
    o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kokubuziwe abhekise
       ezingxenyeni ezithile zobuciko bomlomo.
    o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
       mayelana nempumelelo phakathi komoya nengwijikhwebu kule nganekwane
       nezibongo.

ISNGENISO

Umoya isimo esethulwa imizwa yabalingiswa mayelana nendlela abaphilisana ngayo,
abenza ngayo kanye nendlela ababuka ngayo izinto phakathi kwabalingiswa./
Ukuguquka kwezinto ngenxa yezizathu ezahlukene.

Ingwijikhwebu  isigameko    ebesingasilindele          sokwenzeka   ngasesiphethweni
sokwenzekayo/kuleyo ngxenye yendaba.

UMZIMBA

•   Kule nganekwane kunomoya wokukhathazeka nokukhononda kweselesele
    ngentela eyayifunwa amakhosi ezindawo. Eyasemanzini uNkanyamba
    neyasehlathini uBhubesi.
•   Kwakungekho ukujabula kuselesele ngoba kwakufanele awakhokhele womabili
    amakhosi ngenxa yokuhlala emanzini nasehlathini.
•   Lalihlala linovalo iselesele ngoba lalingenayo le mali. Izinduna indlovu nengwenya
    zazihlala ziyifuna le mali.
•   Iselesele lagcina liqamba amanga ngale ntela ngoba isimo sasiya ngokushuba
    kufuneka intela.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                          Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                18                    DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

Ingwijikhwebu ukuthi iselesele uma lingasazi lizobalekela kuphi phakathi kwasemanzini
nasehlathini ngemuva kokubanjwa ukuthi beliqamba amanga izinyanga eziyisithupha
lavele langena emgodini. Ukukloloda kweselesele nakho bekungalindelekile uma
seliphakathi emgodini.

IZIBONGO ZENKOSI U-ALBERT LUTHULI

•   Umoya otholakala kulezi zibongo owokuncoma isibindi seNkosi u-Albert Luthuli
    sokulwela inkululeko yize isimo sasingavumi.
    o Yafundiswa abamhlophe ulimi lwesilungu.
    o Yathweswa isicoco.
    o WayeyiNkosi kodwa wabudela ubukhosi bakhe wahamba waya kwamanye
       amazwe anjengeZimbabwe neNoweyi.
    o Wahlahla indlela eya enkululekweni eyazuzwa ngo – 1994.
    o Ubelwa ngokubhala efundisa isizwe sabampisholo, abelungu belwa
       ngezikhali/ngezibhamu.
    o Wathweswa iminyezane yokuthula( Noble Peace Price)
    o Akalwelanga uKhongolose nama-Afrika kuphela kodwa umhlaba wonke.

Kuyingwijikhwebu ukuthi uma abamhlophe sebemfundisile abajikele athathe leyo
mfundo ayisebenzise ukuhlomisa isizwe esimpisholo ezikoleni nasemasontweni.
Wadela nobukhosi waya emazweni angaphandle wayohlupheka khona ngoba elwela
inkululeko. Waklonyeliswa ngeminyezane yokuthula (Noble Peace Price) ngesikhathi
sobandlululo.

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)

Umbhali uphumelele ukwethula umoya nengwijikhwebu kulobu buciko bomlomo
esebenzisa izingxenye ezithile. Lokhu kusizile ukuthi sibone ukuguquguquka komoya
nengwijikhwebu okuholele ezigamekweni ebesingazilindele. Kuphinde kwenza ukuthi
inganekwane nezibongo zibe noheho kubafundi bayo.

(Abahlolwayo mabaveze uvo lwabo, bakhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yombuzo.)
(Abahlolwayo kulindeleke ukuthi babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi.)                    [25]

                                               NOMA

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)

UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba

IZINGANEKWANE

ISIQESHANA A: INKOSI YEZINYONI

13.1      Inganeko-zilwane.√                                                                (1)

13.2      Umklomelo owawuzotholakala yilowo owabekwa uMdali wokuthi inyoni
          eyondiza izedlule zonke ezinye uzoyinika umklomelo wokuba yinkosi
          yezinyoni.√√                                                                      (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                19                       DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

13.3      Udweshu     lwangaphakathi olwalukhungethe     umlingiswa  ongugcede
          wayecabanga amazwi eqola, elamtshela ukuthi ngeke aze aphumelele ngoba
          akakwazi ukundiza.√ Wayesecabanga iqhinga azolisebenzisa ukuze ahlule
          umathebathebane ayecabanga ukuthi uzodla umhlanganiso ngoba ekwazi
          ukundiza.√√                                                                         (3)

13.4      Ingwijikhwebu esiyithola kule nganekwane eyokuthi zonke izibukeli zase
          zizitshele ukuthi ukhozi luyaphumelela, phumiyane ungcende ngokukhulu
          ukushesha lapho ekade ecashe khona ngaphansi kwephiko lokhozi wawudla
          umhlanganiso.√√                                                                     (2)

13.5      Yisaga esithi 'akukho qili lazikhotha emhlane.'/ 'ayikho impunga yehlathi'√
          Lesi saga sichaza ukuthi uma wenza into ngobuqili/ngobugebengu ugcina
          ubanjiwe√ njengongcede owabanjwa ukuthi uphumelele ngobugebengu
          emqhudelwaneni obekumele kuphumelele kuwo ukhozi.√√                                 (4)

13.6      Umbhali ukwazile ukusivela ikhono lakhe kule nganekwane ukuthi izinto
          zaqala kanjani. √ Uveze ukuthi kungani iqola limudla kabuhlungu ungcede
          ngokumxhoma emeveni limudle noma esebolile.√ Kungani isikhova silala
          emini sithole ukukhululeka ebusuku.√ Uphinde futhi wasivezela ukuthi
          kungani izinyoni zenza imisindo enhlobonhlobo.
          (izibonelo ezimbili kulezi ozinikeziwe)                                             (3)

                                            KANYE

IZINKONDLO ZOMDABU

ISIQESHANA B: IZIBONGO ZIKADOKOTELA SIBONGILE ZUNGU

13.7      Igiya eliya phambili liyangena
          Eliy' emuva alingeni.√√                                                             (2)

13.8      Umqondo oqukethwe yibinza lesi-2 ukuthi umsebenzi kadokotela umayelana
          nokuthuthukisa kwakhe isizwe njengenkosi.√ Ebinzeni lesi-4 kubhekiswe
          emsebenzini    kadokotela   kwezokwelapha     njengoba     ewudokotela
          wamakhambi.√                                                                        (2)

13.9      Imbongi isebenzise ifanangwaqa 'chw' ukuveza ubumtoti/ubumnandi bolimi
          obugcizelela indelelo ebiyenziwa ngabantu abebelwisana nodokotela
          uZungu.√√                                                                           (2)

13.10     Imbongi isebenzise ukuxhumana-siqalo              ukugcizelela ukuthi abantu
          abahlukahlukene balwisana nentuthuko              ebilethwa uDokotela Zungu
          ngezindlela ezingafani.√√                                                           (2)

13.11     Imbongi ifanele ukungathekisa uDokotela uZungu nesigqobhela ngoba
          abantu ababhemayo babhema kuso baneliseke,√ kanjalo noDokotela
          ingqondo yakhe ingathekiswa nesigqobhela solwazi analo lwezinto eziningi
          abantu abangasizakala ngazo.√                                                       (2)
                                                                                              [25]

                                                                AMAMAKI ESIQEPHU B:           25

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                           Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                20                DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

ISIQEPHU C: UMDLALO

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo

QAPHELA:
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mdlalo kuxoxwa ngodweshu lalo mdlalo
   ngaphansi kwalezi zihlokwana: udweshu lwangaphakathi kanye nodweshu
   lwangaphandle.
• Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
   o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze udweshu.
   o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe.
   o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
      ngodweshu lwalo mdlalo.

ISINGENISO:

•   Abahlolwayo bangasebenzisa la maphuzu alandelayo ayizibonelo mayelana
    nodweshu lwalo mdlalo:
•   Udweshu luhlukene kabili. Kukhona udweshu lwangaphakathi kanye nodweshu
    lwangaphandle.
    o Udweshu lwangaphakathi: Liwukungqubuzana kwemicabango yomlingiswa
       ethatha ebeka ngaleyo nkinga abhekene nayo.
    o Udweshu lwangaphandle: Liwukungqubuzana phakathi kwabalingiswa
       ngokwenza nangokukhuluma. Lolu hlobo lodweshu yilona olukhulisa umdlalo
       uze ufike esicongweni.

UMZIMBA:

Udweshu lwangaphakathi ludalwa:
• Ukukhathazeka kukaMdaluli ngenxa yephupho elimfikela njalo.
• Ukubalisa kukaMdaluli emuva kokuvakashelwa uManqina bexoxa ngodaba
   lokudilizwa kwabo emsebenzini.
• Ukukhathazeka kukaMdaluli mayelana nesikweletu saseMangosuthu sikaLondiwe.
• Imicabango kaHlengiwe ngemuva kokushelwa uChivenga ebe enesoka uManqina.

Udweshu lwangaphandle ludalwa:
• UMdaluli eshaya umkakhe uMaMlanduli phambi kwezingane.
• UMdaluli enqaba ukudla akuphakelwe inkosikazi yakhe.
• UMdaluli efuna indabandaba ngenkani kumkakhe.
• UMdaluli ehubha izingane zakhe ngesibhamu ezixosha emzini wakhe ngenxa
   yokuthi ziyambophisa ngokushaya unina.
• Ukungaphumeleli kukaMdaluli ebhizinisini lobumeselandi okumenze waba
   nodlame.
• UMdaluli ethakatha uChivenga, uChivenga aze ayolala esibhedlela.
• UMdaluli elalela uChivenga unyendle ehlathini emshaya ngemolontshisi. Kulamula
   uZayeka ogcine embophile uMdaluli.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                21                  DBE/Novemba 2016
                                       NSC – Imemorandamu

ISIPHETHO SEMPENDULO (UVO LOHLOLWAYO):

Umbhali uphumelele ukugqamisa udweshu lwangaphakathi nolwangaphandle kulo
mdlalo.

(Abahlolwayo mababeke uvo lwabo, bakhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo
yabo, babhale impendulo yombuzo njenge-eseyi.)                                               [25]

                                           NOMA

UMBUZO 15 (UMBUZO OMUDE)

KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo

ISIQESHANA A

15.1      • Ubiza uChivenga ngekwerekwere.√
          • Uthi inhlakanipho kaChivenga ingangendlela eya endlini encane.√
          • Uthi akasilona ikilasi lakhe.√
          (okubili kwalokhu)                                                                 (2)

15.2      Udweshu lususwa yindlela uChivenga ashela ngayo uHlengiwe√ ngokwenza
          sengathi bayazana.√ Lokhu kuyamcasula uHlengiwe uze amxwayise ngokuthi
          uzotshela isoka lakhe. √                                                           (3)

15.3      Umbhali uhlose ukuveza ukuthi umlingiswa onguChivenga wazi izilimi
          ezahlukene zakuleli ezisemthemthweni kanye nezingekho emthethweni/
          umbhali uhlose ukuveza ukuthi umlingiswa onguChivenga ukwazi ukubeka
          inkulumo yakhe ngesisoka ngoba ukwazi ukusebenzisa izilimi ezixubile./
          ukwazi ukukhuluma nolimi lwesiTsotsi.√√
          (nezinye izimpendulo ezinembayo zizokwamukelwa)                                    (2)

15.4      Kwakungaba nomphumela omubi ngoba kwakunganda abantu bokufika
          abashadiswa nezakhamuzi zakuleli ngokungemthetho. Kwakuzoba nenkinga
          uma sekufuneka bashade okwangempela bafice ukuthi sebashada nabantu
          abangabazi.√ Kwande ubugebengu nobubha√ okwakungakhinyabeza
          umnotho ngenxa yokunakekelwa kwabantu abaningi abangahlelelwanga
          nguHulumeni bebe bengayikhokhi intela.√                                            (3)

15.5      Umbhali uphumelele ukuwethula kahle lo mdlalo ngoba usethulele uMdaluli
          Memela okungummeleli,√ isisusa sodweshu sokuphelelwa umsebenzi
          kukaMdaluli okubikezelwe yiphupho√ kanye nesizinda okuyindawo
          yaseMandeni elokishini lakwaChappies.√                                             (3)

                                               KANYE

ISIQESHANA B

15.6      UMdaluli wafika ngemuva kwendaba ngoba wafica uChivenga ongumeselandi
          owayesebizelwe ukuzokwakha esewuqalile umsebenzi wokugqebhula
          umhlabathi ukuze aqalise isisekelo sendlu ezokwakhiwa.√√                           (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                          Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-nov-2016-memo/5d5b0d4f-1983-4fbb-b696-77a0e5f16185) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-nov-2016-memo/abb73d60-3add-4cc2-b09c-d7e37fb4c13e) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2016-memo/71b179e9-a852-4cf3-86d9-5393522b92f0) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-feb-march-2016-memo/8ce69583-201a-4198-8b12-78cee012d496) — isiZulu HL · Memo · 2016 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2023-mg/038776b6-5079-4e52-8d5f-43174bade79f) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2022-mg/38abf8da-b73f-4b78-be9f-b79a166c7f48) — isiZulu HL · Memo · 2022 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
