# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2018, 32 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2018-final-memo/9c189541-96e2-4884-a352-f7bfe4ea407b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 32

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2018-final-memo/9c189541-96e2-4884-a352-f7bfe4ea407b)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · isizulu. Memorandum, 32 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2018/6925323a-0469-4c39-a6bb-50fea443bdf5) — QP · 2018 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                            NATIONAL
                                       SENIOR CERTIFICATE

                                         IBANGA LE-12

                             ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)
                   SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
                                       IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                          NOVEMBA 2018

                              UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA

AMAMAKI: 80

        Le memorandamu inamakhasi angama-32 sekuhlangene nerubhrikhi.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                              Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 2                    DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

IMIYALELO YOKUMAKA LELI IPHEPHA

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo)

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, izinkondlo
          ezimiselwe, maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe imemo.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
          bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
          Sebenzisa irubhrikhi eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
          ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 3                  DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1: UMBUZO OMUDE

'UGQOZI' – BW Vilakazi

Impendulo yakho mayibhekiswe kulokhu okulandelayo:
• Makuchazwe imifanekisomqondo kanye nomoya wenkondlo.
• Makuxoxwe ngekhono lembongi ngokutshenziswa kwemifanekisomqondo
   ukugqamisa umoya wenkondlo.
• Makuvezwe uvo lwakho (Isiphetho)

Isingeniso
Imifanekisomqondo yilawo magama/isigejane samazwi othi uma uhaya inkondlo
kwakheke isithombe emqondweni salokhu imbongi ekushoyo.

La magama angathinta izinzwa (eyokubona, eyokuzwa, eyokunambitha, eyokuthinta
kanye neyokuhoga), izifengqo, amagama acebile kanye nezimo zokukhuluma (izisho
nezaga).

Umoya wenkondlo sibheka isimo imbongi eyayikuso ngenkathi ibhala le nkondlo.
Yimizwa imbongi eyayizama ukuyidlulisa ngale nkondlo. Kule nkondlo imbongi iveza
umoya oxubile, wokulangazelela / wokufisa / wokuthemba nokujabula.

Umzimba
Imbongi isebenzise le mifanekisomqondo elandelayo ukugqamisa umoya wale
nkondlo.

Ibinza loku-1
Umoya otholakala kuleli binza owokulangazelela / owokufisa / owokuthemba
'Ngakhuleka laze layoshona' imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokuzwakalayo.
Imbongi yayilangazelela/ifisa/inethemba imile ikhuleka, ingaphendulwa muntu laze
layoshona.

Ibinza lesi-2
Umoya otholakala kuleli binza owokujabula / wokuncoma, 'Kwafika kim' uMkabayi
emuhle'. Imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokubonakalayo/ (inzwa yokubona).
Imbongi yayijabule ngoba yabona isibonakaliso sikaMkabayi emuhle. Iphinde
yasebenzisa umfanekisomqondo wokubonakala, 'Ngabon' umlind' masango evula'.
Imbongi iveza umoya wenjabulo ngoba yabona kuvuleka amathuba okwethweswa
amandla obumbongi. 'Kwangen' emakhalen' am' iphunga.' Umfanekisomqondo
wokuhogelekayo oveza umoya wokujabula nokweneliseka njengoba isingaphakathi
esigodlweni. Wangithatha phansi wangiphonsa phezulu- Wazinika isikhathi
sokuyibukisisa imbongi, kungathi kukhona ayefuna ukukufunda kuyo.

Ibinza lesi-3
‘Ngangena ngishwaben’ ulimi’ - Umfanekisomqondo wokubonakalayo (oyisisho)
wayekhungathekile/ebuka ngokumangala waze wahluleka nawukukhuluma.
Imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokubonakalayo, 'Ngenaba ngazicabanga
ngiyinkosi'. Imbongi isebenzise isingathekiso ukuveza umoya wokujabula.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 4                     DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

Ibinza lesi-4
Imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokubonakalayo, 'Ngawabon' evaliwe
noDukuz' esefile'. Imbongi iveza umoya wokukhathazeka uma ibona ukuvaleka
kwamasango okuchaza ukuvaleka kwamathuba okuqeqeshelwa ubumbongi. Iphinde
isebenzise ihaba, 'Lwagcwala umlom' ulimi lwami'. Imbongi ichaza ukuthi
inokukhathazeka ngenxa yokuthi iyahluleka ukukhuluma.

Ibinza lesi-5
Imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokuzwakalayo, 'Namhla kangikwaz'
ukuthula'. Imbongi ijabule ngoba ulimi seluqaqekile. Iphinde yasebenzisa isingathekiso
'... imikhonto' emele izinkondlo okuwumfanekisomqondo wokuzwakalayo, 'Vuk' ubong'
indaba yemikhonto! UMkabayi uyamvusa, umnika amandla okuhaya nokubhala
izinkondlo. Umvusa ngisho ebusuku kwesikabhadakazi ukuba enze lo msebenzi
wokubhala izinkondlo. 'Nank' umthwal' engakwethwesa wona. Umthwalo imbongi
ingathekisa umsebenzi onzima okwakumele iwenze wokubhala izinkondlo. Ibinza
liveza umoya wokutusa okhonjiswa imbongi ngalolu gqozi / amandla esinawo okuhaya
izinkondlo.

ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO)
Imbongi iphumelele ukusivezela imifanekisomqondo ukusethulela umoya wale nkondlo
ngokusebenzisa izinzwa, ihaba nesingathekiso.

(Impendulo mayibhalwe njenge-eseyi)

(Nezinye izibonelo ezithinta imifanekisomqondo ziyokwemukelwa.)                             [10]

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUSHANE

'KWANDONGAZIYADUMA' – EJ Mhlanga

2.1       Isigqi esisheshayo.√ Nakuba yonke imigqa ivalekile/inezimpawu zokuloba
          kodwa ngenxa yokweqiwa konkamisa kanye nomoya wokujabula okuleli binza
          kwenza isigqi sisheshe.√                                                          (2)

2.2       Imbongi ikhalela amaqhawe akwaZulu adlula emhlabeni√ angazange athole
          ukuhlala kahle/ukuganwa ngoba ezama ukulwela isizwe sakwaZulu ukuze
          ahlonishwe.√                                                                      (2)

2.3       Leli binza liqukethe umoya wokuncoma / wokutusa / wenjabulo.√ Ngakho-ke
          lo mugqa ulekelele ukuba kuqondwe ukuthi intsha ishiye impilo yasemakhaya
          yaya ezikhungwini zemfundo ephakeme yafunda, yahlabana ngeziqu.√                  (2)

2.4       Imbongi ihlose ukugcizelela injabulo noma ukuthakasa okukhonjiswa abantu
          uma sebethole ukukhanya ngenxa yemfundo nemisebenzi yayo emihle.√√                (2)

2.5       Indikimba yale nkondlo igqamisa imfundo / ulwazi√. Imbongi isebenzise
          isingathekiso ubumnandi bobisi oluchaza ubumnandi bemfundo kanye
          nesifaniso 'okwensengwakazi okuveza ukuthi imfundo yasezikhungweni
          zemfundo iphakeme ijulile futhi isabalele.√                                       (2)
                                                                                            [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 5                       DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)

'NGIZW' UTHANDO' – JM Sikakane

3.1       Ukwenzasamuntu / Isenzasamuntu.√ Uthando aluyena umuntu kodwa uma
          selukungenile luyakwazi ukukwenzisa izinto obungacabangi ukuthi
          ungazenza.√                                                                         (2)

3.2       Okufanayo uthando oluhlukumezayo/olusanganisayo/olumenza angakwazi
          ukuzicabangela.√ Ebinzeni lesi-4 imbongi ithi ayikwazi nokulala/ubuthongo
          buyaphela ngenxa yalolu thando kanjalo ebinzeni lesi-8, ithi lolu thando
          luyenzisa izinto eziningi ingabe isakhombisa ukucabanga.√                           (2)

3.3       Ifanangwaqa u- 'ng' lilekelele ngokuletha umgqumo omnandi√ oveza ukuthi
          yimbongi uqobo lwayo ezwa uthando osuluwumthwalo, ayisakwazi
          nokugxilisa ingqondo emsebenzini ewenzayo.√                                         (2)

3.4       Imbongi ihlose ukugqamisa ukuthi inothando olujulile oluyidla ngaphakathi
          engeke ikwazi nokuxoxela noma ichazele omunye umuntu ngalo ngoba
          kungenzeka ukuthi lowo muntu angaluqondi lolu thando.√√                             (2)

3.5       Imbongi isisebenzise kahle isenzukuthi, 'cwaka' esichaza ukuthula ungasho
          lutho nhlobo kodwa lapha sinokuphikisana nokuchazwa yiso√ ngoba akukho
          ukuthula kuye, uyakhuluma ngaphakathi kuyena ngenxa yalolu thando
          aluzwayo ukugqamisa ukuthi inothando olukhulu oluyidlayo/uthando oluzwiwa
          yiyo yodwa.√                                                                        (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)

'NKOSI SIKELELA I-AFRIKA' – CT Msimang

4.1       Ukuxhumana okumaphakathi√
          Udondolo lwabo yithemba,
          Ukholo lwabo luwubhoko√                                                             (2)

4.2       Le migqa iqukethe umqondo wokuthi abantu base-Afrika le mbongi ekhuluma
          ngabo bakhuluma ngobunye/ngokuzwana / ngokubumbana√ njengoba
          bebaningi / beyizinhlanga ezahlukene kodwa bakhombisa ubudlelwano
          obuhle bokubumbana bakhuluma ngazwi linye.√                                         (2)

4.3       Ukusetshenziswa kwezimpawu zokuloba emigqeni eminingi yale nkondlo
          kube nomphumela wokuthi isigqi sinense.√ Lezi zimpawu zokuloba zigqamisa
          ukukhathazeka kwembongi.√                                                           (2)

4.4       Impindwa isebenze ukulekelela ofundayo ukuba aqonde ukuthi impindwa
          iyagcizelela / idala isigqi.√ Imbongi inxusa / icela/incenga uNkulunkulu ukuba
          abusise i-Afrika ukuze kuphele ububi nokungezwani okwenzeka e-Afrika.√              (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                           Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 6                         DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

4.5       Esikhathini esiningi imithandazo yabantu iyafika eNkosini kuphele
          nokuhlupheka kwabo njengoba leli binza lisho ukuthi zonke izinkinga
          ezikhungethe i-Afrika ziyophela kube khona intokozo engapheli ngenxa
          yemithandazo ebilokhu ibhekiswe kuMdali. Imbongi igcina ngamazwi
          okunxusa uMdali ukuthi akayibusise i-Afrika ukuze ihlale ibumbene.√√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                     (2)
                                                                                               [10]

                                             KANYE

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUSHANE

'NGIYAZITHOBA' – Wm V Ngiba

5.1       Ngifis' okwentuthwane.√
          Isifaniso. √                                                                         (2)

5.2       Ithoni yokukhathazeka / yokuphelelwa yithemba / yokubalisa√ njengoba
          imbongi ikhombisa ukungabi nalutho / ukweswela / ibukelwa phansi nakuba
          kunjalo iyabekezela / inethemba.√                                                    (2)

5.3       Isimo sokukhuluma silekelele ukukhombisa ukuthi imbongi ingumuntu
          ozithobile / ophansi futhi osebenza kanzima / ngokuzikhandla nakuba isimo
          sempilo yayo singesihle neze.√√                                                      (2)

5.4       Imbongi isebenzise impindwa ‘Ngiyazithoba' ngenhloso yokugcizelela
          ukuhlonipha okudlulele kwalo muntu√ njengoba eziphoqa enokuzenzisa
          ngenxa yesimo sokungakwazi ukuzilwela nokudlulisa imizwa yakhe noma
          ebona     ukubandlululwa    nokugqilazwa  kodwa       akasho    lutho
          kwabamhlukumezayo.√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                     (2)

5.5       Imbongi iphumelele kahle ekusebenziseni izimpawu zokuloba ezidale ukuthi
          isigqi sale nkondlo sinense.√ Imbongi iyabalisa / ikhathazekile ngesimo
          sokuhlukumezeka ezithola ikuso ingenakwenza lutho ngenxa yengcindezelo
          ngokobuzwe bayo.√                                                                    (2)
                                                                                               [10]

                                                                   AMAMAKI ESIQEPHU A:         30

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                            Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                   7                           DBE/Novemba 2018
                                     NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 6: UMBUZO OMUDE
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
QAPHELA:
Ohlolwayo makaqikelele             ukuthi   kule   noveli   kubhekwa   impumelelo   yombhali
ekubumbeni isakhiwo.
Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
• Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo senoveli.
• Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe.
• Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
   ngempumelelo yombhali ekubumbeni isakhiwo sale noveli.
Ukuchazwa kwesakhiwo
• Isakhiwo siwukubumbeka kwendaba (umumo wendaba) ukusuka ekuqaleni kuze
    kufike ekugcineni.
• Isakhiwo sehlukaniswe amazinga amathathu: isingeniso, umzimba nesiphetho.
Isingeniso
• Esingenisweni sethulelwa umlingiswa osemqoka, inkinga abhekene nayo eba
    yisisusa sodweshu kanye nesizinda.
• Umhlengi / UMahlengi nguye umlingiswa osemqoka inkinga yakhe ukuthi
    unemizwa yokuthanda abantu abanobulili obufana nobakhe (abesilisa) okuyisisusa
    sodweshu. Lokhu kumenze waze wathatha isinqumo sokuyoshintsha ubulili abe
    nguMahlengi.
• Umbhali usivezela indawo yaseThekwini lapho indaba izogxila khona. Umhlengi /
    Mahlengi naye uhlala eThekwini lapho indaba iqala khona ibuye futhi iphele khona.
Umzimba
Emzimbeni sibheka           ukubhebhetheka          kodweshu,    isixakaxaka    kuze     kufike
kuvuthondaba.
Ukubhebhetheka kodweshu
• UMahlengi ushelwa uXolani Mpanza ngemuva kokubonana kwabo emhlanganweni
   wosomabhizinisi abasafufusa kanti unalo isoka lakhe uNdumiso noXolani uganiwe.
• Ulungile, inkosikazi kaXolani ixabana noXolani uma eseqala ukubona ukuthi
   kukhona okungahambi kahle lapha kumyeni wakhe.
Isixakaxaka
• UNdumiso, isoka likaMahlengi liyasola ukuthi uMahlengi usenomunye umuntu
    athandana naye.
• UNdumiso uqhutshwa isikhwele uze ugcina eseshaya uXolani.
• UNontobeko uziphonsa emotweni kaNkululeko emuva kokwaliwa uMhlengi.
• UNontobeko uthandana noNkululeko, ubuye uyamala ngobusuku obandulela
    usuku lomshado. UNkululeko uyazibulala ngenxa yalokho.
• UNontobeko uthungatha uMhlengi eGcilima ugcina esehamba noNgidi
    ukuyothungatha uMhlengi eThekwini.
• UNdumiso uhlela itulo lokuyobamba inkunzi uNgidi ukuze athole imali yokulobola
    uMahlengi.
• Izingane zikaXolani zisha nendlu ngenkathi uXolani evakashele uMahlengi ngoba
    wazikhiyela endlini.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                                   Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 8                   DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

Uvuthondaba
• Uvuthondaba siluthola lapho uNgidi, uNontobeko uNomalanga, noXolani befika
   efulethini lapho kuhlala khona uMhlengi.
• Bathola izindaba ezibathusayo zokuthi uMhlengi useziguqule waba ngumuntu
   wesifazane.
• UXolani naye uyathuka uma ezwa ukuthi uMahlengi ubengumuntu wesilisa.

Isiphetho
Umbhali uyiphethe kahle indaba yakhe ngovuthondaba. Umfundi usala nemibuzo
eminingi engqondweni yakhe ngokwasala kwenzeka emuva kwalesi sigameko.
Uvo lohlolwayo
Umbhali ukwazile ukusebenzisa ikhono lokubumba isakhiwo sale noveli. Amazinga
anikezelana kahle ukusuka esingenisweni kuze kuyofinyelela esiphethweni
esiwuvuthondaba. Imfihlo yomlingiswa onguMhlengi / Mahlengi yokushintsha ubulili
igcina ivele obala.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)

(Namanye amaphuzu asekela impendulo ayokwamukeleka)                                       [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

7.1       Umoya wothando,√ uXolani uze kuMahlengi waze washiya nezingane zodwa
          ngoba esehluleke ukuzibamba efisa ukumbona noma imizuzwana nje.√                (2)

7.2       Umlandi usitshela ngemizwa yomlingiswa onguMahlengi kanye noXolani√
          ukuthi uMahlengi wayethukile uma ezwa ukuthi uXolani ushiye izingane
          zodwa kanti futhi wayesenemizwa yothando ngoXolani, uXolani uvula izingalo
          usanganiswa uthando ayesenalo ngoMahlengi.√                                     (2)

7.3       •   Ucabanga ukuthi ikhadi lebhizinisi aqeda kulinikezwa nguMahlengi
              alithathe noma alishiye phezu kwetafula abuye anqume ukulithatha.√
          •   Ucabangana noMahlengi, ahluleke ukugxilisa umqondo emsebenzini
              wakhe agcine enqume ukuwuyeka njengoba wayeselokhu enza
              amaphutha.√
          •   Ucabanga ukushayela uMahlengi ucingo kepha unokungabaza ngenxa
              yokuthi akazi ukuthi uzothini kuye.                                         (3)

7.4       Bobabili banothando lweqiniso lukaMhlengi/Mahlengi.√ UNdumiso akaziboni
          ephila impilo yothando ngaphandle kukaMahlengi uze uthatha isinqumo
          sokuyobamba inkunzi ukuze amlobole√ kanti uNontobeko akaziboni
          eqhubeka nempilo ngaphandle kukaMhlengi uze athathe isinqumo sokuba ale
          uNkululeko ahambe ayofuna uMhlengi yize amlaxaza.√                              (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 9                   DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

7.5       Umbhali uhlose ukuxwayisa ukuthi akumele uvumele uthando lukubuse uze
          wenze izinto ezingakufaka ezinkingeni√ njengoba uNdumiso wagcina
          enodlame washaya uXolani, wabulala uNyambose ngenkathi eyobamba
          inkunzi kwaNgidi wagcina ngokuboshwa√ kanti uNkululeko wathatha
          isinqumo sokuzibulala emuva kokuba aliwe nguNontobeko.√                         (3)

7.6       Bobabili bangabantu besilisa kodwa abangabuki izinto ngokufana uma kuyiwa
          kwezothando.√ UMandla wayekholelwa ekutheni uma ungumuntu wesilisa
          kumele ushele umuntu wesifazane√ kanti uMhlengi wayesethathe isinqumo
          sokulandela imizwa yakhe yokuthanda abantu bobulili obufana nobakhe. √          (3)

7.7       Ubudlelwano besimo senhlalo bugqamisa ukuthi bahleli kamnandi
          bayancokolisana / uXolani ukholelwa emithini.√ UXolani nakuba engumuntu
          wesilisa kodwa unolwazi lokuthi abantu besifazane uma befuna abantu
          besilisa babathande bahamba uMam'unengalo kanye noMgenge abadumile
          lapha eThekwini ngomuthi wentando. √                                            (2)

7.8       Wawuzoba muhle, uNdumiso wayezoqhubeka nempilo akhohlwe uMahlengi
          alobole enye intokazi njengoba wayezogcina elitholile iqiniso lokuthi
          uMahlengi waziguqula ubulili waba umuntu wesifazane.√√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)

                                                NOMA

          Wawuzoba mubi ngoba wayezogcina ebabambile uMahlengi noXolani bese
          eyababulala njengoba ayeshilo kuMahlengi ukuthi uyombulala ngalezi zakhe
          uma eke waqoma.√√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                (2)

7.9       Ngiyavumelana ngoba uXolani uthe ebona uMahlengi okokuqala akangabe
          esagxilisa   umqondo      wakhe   kulokhu    ayekuzele    emhlanganweni
          wosomabhizinisi kuthi noma inkosikazi yakhe isimsola ngokuthi useqonyiwe
          kodwa aphike.√ Unquma ukushiya izingane zakhe zodwa endlini aye
          kuMahlengi zisale zishe nendlu.√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo).                                               (2)

7.10      Umbhali uphumelele kahle ekwethuleni isiphetho kuvuthondaba.√ Umbhali
          usishiya nemibuzo okumele siziphendulele thina ngokwenzeka kubalingiswa
          emuva kokuba sebethole amaqiniso ngoMahlengi.√ Akekho owaziyo ukuthi
          impilo kaNontobeko, kaXolani kanye noNgidi yaqhubeka kanjani.√                  (3)
                                                                                          [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                  10                           DBE/Novemba 2018
                                     NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 8: UMBUZO OMUDE
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

QAPHELA:
Ohlolwayo makaqikelele             ukuthi   kule   noveli   kubhekwa   impumelelo   yombhali
ekubumbeni isakhiwo.
Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
• Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo senoveli.
• Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe.
• Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
   ngempumelelo yombhali ekubumbeni isakhiwo sale noveli.
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kule noveli kubhekwa impumelelo yombhali
   ekubumbeni isakhiwo.
Ukuchazwa kwesakhiwo
• Isakhiwo siwukubumbeka kwendaba (umumo wendaba) ukusuka ekuqaleni kuze
    kufike ekugcineni.
• Isakhiwo sehlukaniswe amazinga amathathu: isingeniso, umzimba nesiphetho.
Isingeniso
• Esingenisweni sethulelwa umlingiswa osemqoka, inkinga abhekene nayo eba
    yisisusa sodweshu kanye nesizinda.
• Isisusa sodweshu umcebo kaNomvula okuyizigidi zamarandi awuwine emjahweni
    wamahhashi. Inkinga ukuthi akafundile nayo le mali iyamdida kakhulu akakwazi
    nokuyifunda.Indaba yokuwina kukaNomvula iphuma emaphephandabeni.
• Lesi sigameko senzeka eThekwini endaweni yaseThusini emajalidini lapho
    kusebenza khona uNomvula kanye nesoka lakhe uGenyeza. Kukhona nabanye
    abasebenzi abasebenza ezingadini zabelungu. Iningi lalaba basebenzi bahlwempu
    njengoba bengaholi imali etheni.
Umzimba
Emzimbeni sibheka           ukubhebhetheka          kodweshu,    isixakaxaka    kuze     kufike
kuvuthondaba.
Ukubhebhetheka kodweshu
• UGenyeza oyisoka likaNomvula uqala ukuba nesikhwele ngoba uNomvula
   esenemali. Ugcina esethela isibhaxu kuwo wonke umuntu osondela kuNomvula.
• UGenyeza uxabana noNomvula ngoba ebona ukuthi abantu abangamaqola
   sebefuna ukuqola uNomvula umcebo wakhe kanti uNomvula yena akakuboni
   lokhu. Ukhohliseka kalula.
• UChule ongumfundisi-mbumbulu ngobuchule bakhe ugcina emzuzile uMirriam
   ukuze azuze umcebo wakhe. Inhlansi yothando iyadaleka ugcina esemlobola,
   aphethe ngokushada naye.
Isixakaxaka
• UMaHadebe wazama ukubulala uNomvula ngokubahlanyisa benonina uMaNdelu,
    uthumela uMahuzu nakhona uyahluleka ngoba kugcine kufe yena uMahuzu.
• UChule uqala ukuba nesikhwele ngoba kudlala izingoma zikaGenyeza
    kumabonakude nasemisakazweni.
• UChule uze uthatha isinqumo sokumbulala uNomvula ukuze umcebo uzogcina
    sekungowakhe yedwa.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                                   Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                   DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

Uvuthondaba
• UChule uzama ukubulala uNomvula ulekelelwa uJamu kanye noDaffo kepha
   kugcina kufa yena noJamu. UDaffo uyaboshwa umcebo wonke usala kuNomvula.
• UNomvula wabeletha ingane kaChule ayeshone eseyikhulelwe.

Isiphetho
• Le ndaba iphetha ngepholavuthondaba lapho uGenyeza ebuyelana noNomvula.
    Baba nendumezulu yomshado bagcina sebenesithabathaba sendlu.
• Umndeni waseMangwaneni uyabuyisana, noMaHadebe uyaxolisa kuNomvula
    ngokuzama ukumbulala.

Uvo lohlolwayo
Umbhali ukwazile ukusebenzisa ikhono lokubumba isakhiwo sale noveli. Amazinga
anikezelana kahle ukusuka esingenisweni kuze kuyofinyelela esiphethweni. Inkinga
yomlingiswa onguMirriam/uNomvula neyabantu abafuna ukumqola umcebo wakhe
igcina ixazululekile

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)

(Namanye amaphuzu asekela impendulo ayokwamukeleka)                                       [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUSHANE

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

9.1       Umoya wentukuthelo,√ uGenyeza ufuna ukushaya abantu abafuna ukuqola
          uMiliyemu njengoba ewine imali kanye nezintatheli nabasemsakazweni
          ababengasapheli kwaDicey.√                                                      (2)

9.2       Umlandi usitshela ngentuthukuthelo kaGenyeza njengoba amaqola ayefuna
          imali kaMirriam kanjalo nezintatheli nabasemsakazweni.√ Usitshela
          nangokufika kukaKhekhe ehamba noJohan Wessels owayedlala isiginci
          noGenyeza.√
          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                (2)

9.3       •   Ucabanga ukuthi umyeni wakhe wayemephulile osizini ngokuhambela
              endodakazini yakhe kodwa uMeyili useyayifuna le mali kaNomvula
              njengoba ethi kumele alandwe eThekwini.
          •   Ucabanga ukuthi imali ngeyakhe kanye noNomvula akuyona eyomndeni
              wonke babengabanika uma bethanda bangaze babizelwe umndeni.√
          •   Ufisa sengathi ngabe uNomvula akayiwinanga le mali ngoba isimdalele
              amazinyo abushelelezi emndenini kanti yena ubejabulele ukuthi isimo
              sakhe sizoguquka emndenini wakhe.√                                          (3)

9.4       Bobabili babefuna ukuceba ngemali kaNomvula.√ UMaHadebe wathumela
          uMahuzu ukuthi ayodlisa uNomvula umuthi ukuze ahlanye bathole umcebo√
          kanti UChule wahlela noDaffo ukuthi abulale uNomvula ukuze umcebo wonke
          kaNomvula kube ngowakhe.√                                                       (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                   DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

9.5       Umbhali uhlose ukweluleka ukuthi kumele waneliswe yilokho okutholile
          ungaze wenze izinto ezingakufaka ezinkingeni√ UMaHadebe wafelwa
          indodana yakhe uMahuzu ngenxa yomhobholo wokufuna wonke umcebo
          kaNomvula naye wagcina egulile walala esibhedlela√ kanti uChule
          wacabanga isu lokubulala uNomvula emuva kokubona ukuthi sebezofaka
          isehlukaniso, wathenga uDaffo kwagcina ngokuba kufe yena.√                      (3)

9.6       UMaSikhakhane     unozwelo   kanti   uMaHadebe    akanalo   uzwelo.√
          UMaSikhakhane unquma ukuthumela intombazane ukube iye koxwayisa
          uMaNdelu ukuthi aze angakudli ukudla anikwa khona nokuthi akovuka
          ekuseni ayoshayela uNomvula ucingo amxwayise ngobungozi obuzomehlela
          njengoba ezothola ucingo oluvela kuMaHadebe lubika ngokufa kwakhe
          uMaNdelu.√ UMaHadebe wayenenhliziyo embi, emuva kokuzwa ukuthi
          uNomvula uwine izinkulungwane zamarandi wathola umuthi ekhaya
          wokuhlanyisa uNomvula ukuze umcebo ube ngowabo noMeyili.√                       (3)

9.7       La mazwi agqamisa ukuthi impilo yaseThusini phakathi kwabantu
          abamhlophe nabantu abamnyama yayiyinhle.√ Ukuzihasha kukaWessels
          phambi kukaGenyeza, ukuphuza umqombothi kanye nokushaya isiginci
          kusaveza khona ukuthi uWessels wayengumlungu ongenalo ubandluluilo
          kubantu abamnyama. √                                                            (2)

9.8       Yayingaba yimbi, uGenyeza wayengeke adume ngaleyo ndlela, izingoma
          zakhe zazingeke zizwakale emsakazweni nakumabonakude zazingeke
          futhi  zifinyelele kuChule nakuMirriam  okwakuzokwenza      bagcine
          bengabuyelananga.√√                                                             (2)

9.9       Ngiyavumelana ngoba uMeyili ukhombisile ukuthakaselela konke okuhle
          abakwenzelwa uNomvula njengoba esebakhele indlu yezitini wabathengela
          nesitofu.√ Nakuba ekuqaleni wayenenhliziyo embi, engamthandi uNomvula
          wayemxoshile emuva kokutholela ingane ekhaya.√                                  (2)

9.10      Umbhali uphumelele kahle ekwethuleni isiphetho ngoba izinto ziyaxazululeka
          nesimo siphindela njengoba sasinjalo phakathi kukaGenyeza noMirriam.√
          Umbhali uphethe ngokuveza impilo kaNomvula noGenyeza ukuthi baphinda
          bathandana bashada√ njengoba uChule wagcina ngokuciphizwa yimoto wafa,
          uDaffo wagwetshwa iminyaka. UNomvula wathola wonke umcebo kaChule
          nendlu.√                                                                        (3)
                                                                                          [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                  13                           DBE/Novemba 2018
                                     NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 10: UMBUZO OMUDE

KUNJALO-KE – ME Wanda
QAPHELA:
Ohlolwayo makaqikelele             ukuthi   kule   noveli   kubhekwa   impumelelo   yombhali
ekubumbeni isakhiwo.

Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
• Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo senoveli.
• Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe.
• Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
   ngempumelelo yombhali ekubumbeni isakhiwo sale noveli.
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kule noveli kubhekwa impumelelo yombhali
   ekubumbeni isakhiwo.
 Ukwethulwa kwesakhiwo
• Isakhiwo siwukubumbeka kwendaba (umumo wendaba) ukusuka ekuqaleni kuze
    kufike ekugcineni.
• Isakhiwo sehlukaniswe amazinga amathathu: isingeniso/isethulo, umzimba
    nesiphetho.
 Isingeniso
• Esingenisweni sethulelwa umlingiswa osemqoka, inkinga abhekene nayo eba
    yisisusa sodweshu kanye nesizinda.
• Kule noveli sethulelwa umlingiswa osemqoka onguDumazile Kheswa osanganisa
    uthisha wakhe, uthisha uMoloi ngobuhle.
• Inkinga abhekene nayo ukuhluleka ukubhekana nesimo sokuhletshwa ngoMemu
    ngento angayenzanga yokuthandana nothisha uMoloi okuyisisusa sodweshu.
• Le ndaba yenzeka esikoleni saseZenzele eMbumbulu, lapho uDumazile agcina
    esexoshiwe ngenxa yokukhuleliswa uMoloi.
Umzimba
Emzimbeni sibheka           ukubhebhetheka          kodweshu,    isixakaxaka    kuze     kufike
kuvuthondaba.

Ukubhebhetheka kodweshu
• Udweshu lwangaphakathi ludla uDumazile aze agcine emtshelile uthisha uMoloi
    ngodaba lokuhletshwa ngomemu mayelana ngokweshelwa nguthisha.
• UMiss Hlophe uxabana noDumazile bebanga uthisha uMoloi.
• UDumazile uyakhulelwa, uyaxoshwa esikoleni.
• uNozulu uxosha uDumazile noMaNdovela emzini wakhe ngendaba yokukhulelwa
    kukaDumazile.
Isixakaxaka
• Umqashi kaDumazile, uSithole uxabana nowakwakhe uMaNzimande kubangwa
    amahlebezi okuthandana kukaDumazile noSithole.
• USithole uthenga umuzi eMafezini eMlazi, uhlala noDumazile.
• UDumazile ushada noMtalaselwa bayaqhubeka bahlala endlini eyathengwa
    uSithole.
• UDumazile uphinde ubonana noMoloi khona lapha.
• USithole ulwa noMoloi kwaze kwafika izintatheli.
• UDumazile noMthovovo bashisa isitolo sikaSithole.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                                   Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                   DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

•   UMtalaselwa uxabana nabazali bakhe bebanga ukuthi akafuni ukwakha eduze
    kwasekhaya.
•   UDumazile uxabana nomamezala wakhe umsola ngokuthakatha.
•   Kushayana oyise bezingane zikaDumazile emzini kaDumazile.

Uvuthondaba
• UDumazile usesibhedlela ugulela ukufa, ulalele umsakazo uzwa ngokufa kwabo
   bonke abantu besilisa alala nabo. Emuva kwalokho uvuma izono zakhe
   kumfundisi, uxolisa kubazali bakhe nakumamezala wakhe ngakwenzile ngemuva
   kwalokho uyashona.

Isiphetho
Umbhali uphethe le ndaba ngebohlololo esilithola lapho kunomngcwabo kaDumazile.
Leli bohlololo ligqamisa ukubuyisana phakathi komndeni wakwaKheswa nowakaZuma
uma bengcwaba indodakazi yabo ngesizotha bebambisene.

(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu.)
Uvo lohlolwayo
Konke lokhu okubaliwe kukhombisa ikhono lombhali ekwethuleni isakhiwo senoveli.
Uphumelele kahle ukubumba isakhiwo sale noveli. Amazinga esakhiwo anikezelana
kahle ukusuka esingenisweni kuze kufinyelele esiphethweni esiyibohlololo.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)

(Namanye amaphuzu asekela impendulo ayokwamukeleka)                                       [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUSHANE

KUNJALO-KE – MJ Wanda
11.1      Umoya wentukuthelo.√ UKheswa udinwe ukufika kukaDumazile ebusuku
          ehamba noSithole sebephethe ingane.√                                            (2)
11.2      Umlandi usitshela ngokwenzeka esiqeshaneni ukushweleza kukaSithole
          okumenze wakhokha inhlawulo.√ UDumazile uthatha usana lwakhe ulugonisa
          uyise walo uphuma endlini uyobona uLerato.√                                     (2)
11.3      •  Ucabanga ngomemu noMisi ababekhuluma ngaye ngodaba lukathisha
             uMoloi.√
          • Ucabanga ukuthi inkinga abhekene nayo yokuhletshwa omemu ngodaba
             lukaMoloi angayitshela bani njengoba lo gogo ahlala ekhaya lakhe
             enguphoshozwayo.√
          • Ucabanga ukuthi angathandana kanjani nothisha ebe eyingane yesikole
             nokuthi kumele amtshele uthisha uMoloi ukuthi akayithandi le nto ayisho
             kuyena.√
          • Ucabanga ukuthi kumele akhombise labo abamzondela ize ukuthi
             usezomqoma-ke uthisha uMoloi ukuze bamzondele into eyiqiniso.√
          • Ucabanga uMiss Hlophe othi makahlukane nothisha uMoloi ekubeni yena
             efunga egomela ukuthi ngeke ahlukane nothisha.
          (Okuthathu kwalokhu)                                                            (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                   DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

11.4      Bobabili bathathelwa uDumazile abantu babo ababathandayo/Bobabili
          bathathela izinto phezulu.√ UMisi Hlophe wagcina ngokuxabana noDumazile
          esikoleni   ngenxa     yokuqonywa     kukaMoloi   nguDumazile√  kanjalo
          uMaNzimande waxabana noDumazile emuva kokutshelwa uLizy ukuthi
          uDumazile uthandana noSithole.√                                                 (3)

11.5      Umbhali uhlose ukusiluleka / ukusibonisa ngokuthi kumele uthembeke kulowo
          othandana naye.√ UMoloi washiya inkosikazi yakhe ekhaya eGoli waba
          nobudlelwane nabantu abahlukene ekuthe ekugcineni washona ngenxa
          yokugula.√ USithole washiya inkosikazi yakhe wayohlala noDumazile,
          waphelelwa umcebo, waboshwa, wagcina ngokushona ngenxa yokugula.√               (3)

11.6      UMaNdovela noDumazile bakholelwa emandleni ezinyanga nemithi√
          UMaNdovela wagcaba uDumazile ngomuthi owawufike noyise uKheswa
          ewuthathe enyangeni uGubeshe ukuze kwelashwe ukudumba kwezinyawo.
          UMaNdovela wamcebisa ukuthi makaye enyangeni uMakhwashube ukuze
          amqinise akhiphe isichitho esizomqedela umsebenzi kwaSithole.√                  (3)

11.7      La mazwi agqamisa ukuthi isimo senhlalo kwaKheswa simuncu.√ Umlingiswa
          onguKheswa uthukuthelele uSithole okhombisa ukudelela ngokuzifikela yena
          noDumazile indodakazi kaKheswa isiphethe ingane kaSithole bengazi. Lokhu
          ukubona njengokudelela umuzi wakoKheswa.√                                       (2)

11.8      Wawuzoba muhle, wayezovuka azithathe / azisole bese eqhubeka nokufunda
          nokuziphatha kahle ngokweziyalo zabazali bakhe mhlawumbe agcine
          esethole umuntu omthanda ngokweqiniso, ashade naye.√√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                (2)

11.9     Ngiyavumelana ngoba uMaShandu ukwazile ukukhuluma emgcwabeni
         ngomakoti    wakwakhe    onguDumazile    mayelana    nezenzo   zakhe
         ebezingezinhle azenze kuye lapho ayembize nangomthakathi.√ Nakube
         babengazwani engamfuni kepha wathi uyamxolela akambambeli magqubu.√              (2)

11.10    Umbhali uphumelele kahle ekwethuleni isiphetho ngebohlololo ngoba
         umndeni kaDumazile nomndeni kaMtalaselwa uyabuyisana.√ Umbhali
         uphethe ngenkulumo kaMaShandu enkonzweni yomngcwabo lapho exolela
         khona uDumazile yize babengezwani ngoba uDumazile embize
         ngomthakathi.√ Emuva komngcwabo umfowabo kaMnumzane Zuma
         wabonga kubantu ababesingathile wacela ukuba abantu badlule ekhaya
         beyogeza izandla.√                                                               (3)
                                                                                          [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                  16                          DBE/Novemba 2018
                                     NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 12: UMBUZO OMUDE

IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

QAPHELA:
Ohlolwayo makaqikelele             ukuthi   kule   noveli   kubhekwa   impumelelo    yombhali
ekubumbeni isakhiwo.

Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
• Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo senoveli.
• Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe.
• Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
   ngempumelelo yombhali ekubumbeni isakhiwo sale noveli.
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kule noveli kubhekwa impumelelo yombhali
   ekubumbeni isakhiwo.

Ukwethulwa kwesakhiwo
• Isakhiwo siwukubumbeka kwendaba (umumo wendaba) ukusuka ekuqaleni kuze
    kufike ekugcineni.
• Sehlukaniswe amazinga amathathu: isingeniso/isethulo, umzimba nesiphetho.
Isingeniso
• Esingenisweni sethulelwa umlingiswa osemqoka, inkinga abhekene nayo eba
    yisisusa sodweshu kanye nesizinda.
• Isisusa sodweshu ukufika kukaNjini Cele ongumalume kaBafana Ngubane ofika
    emzini kaBafana eMlazi engalindelwe ngenhloso yokuzocelela izingane
    zikadadewabo kaBafana, uLinono ngoba bebulawa yindlala yasemakhaya
    eMpaphala.
• UBafana uyenqaba ukuthatha izingane zikaLinono ngoba ezibona ephila impilo
    engcono kunephilwa eMpaphala.

(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nesakhiwo
kule noveli)

Umzimba
Emzimbeni     sibheka        ukubhebhetheka           kodweshu,isixakaxaka    kuze     kufike
kuvuthondaba.

Ukubhebhetheka kodweshu
• UCele ubuyela emuva eMpaphala engasizakalanga ngoba                                uBafana
   engasemukelanga isicelo sakhe sokuthatha izingane zikaLinono.
• UPoppie akazifuni izingane zasemakhaya.

Isixakaxaka
• UMaXakushe ubikela uBafana ukuthi u-Euthenasia usemqedile ngokweba imali
    yakhe.
• UPoppie uxosha uMaXakushe ngoba ethi ubengabikeli ngani yena ngodaba luka-
    Euthenasia nemali.
• UBafana uya kwa-Farook ukuyobuza ngezimpahla ezithengwa ngu-Euthenasia.
• U-Euthenasia untshontsha imoto ka-Miss Hawkins uya nayo eLindelani
• UPoppie uthengela o-Euthenasia imoto ngaphandle kwemvume kaBafana.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                                 Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                 DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

•   UBafana uyahamba ekhaya e-La Lucia, ubuyela ekhaya eMlazi.
•   UPoppie ufika emsebenzini, untshontsha izincwadi zikaBafana.
•   UBafana ugcina ngokuhluleka ukuza emsebenzini, unikwa izimali zakhe,
    uphelelwa umsebenzi.
•   UBafana uhlala kwaMaMthunzi eNyukhasela, ulinyalelwa imoto yakhe.
•   UMgwazeni umfowabo ka-Prisca usabisa uBafana ngokuthi uma eqhubeka
    nokuvula icala uzombulala.
•   UBafana ugcina ngokuhamba eNyukhasela, uhlala kwaMashu kwaMaMsibi
    ongumhlolikazi noyithwasa.
•   UBafana ushayisa imoto kamakhelwane uSibeko agcine ngokuyalelwa uMaMsibi
    ukuthi akaphindele ekhaya kubo ukuyolungisa amabhadi anawo.

Uvuthondaba
• Uvuthondaba lutholakala lapho uBafana ecishe eziphosa olwandle ngemoto,
   kwasiza ukuqhamuka kwendiya elakhuluma ngokuya esihogweni kwabantu
   abazibulalayo.
• UBafana ufika eMpaphala; umalume wakhe uCele uyamamukela ngokumxhawula.

Isiphetho
Umbhali uphethe le ndaba ngebohlololo. UBafana noMaMthimkhulu bagcina behlala
eMfangidelile, badayisa umuzi wabo ose-La Lucia. Umndeni wonke waxolelana
wabuyisana.

(Umfundi angasebenzisa nabanye abalingiswa namaphuzu ukuphendula umbuzo)

Uvo lohlolwayo
Konke lokhu okubaliwe kukhombisa ikhono lombhali ekwethuleni isakhiwo senoveli.
Uphumelele kahle ukubumba isakhiwo sale noveli. Amazinga esakhiwo anikezelana
kahle ukusuka esingenisweni kuze kufinyelele esiphethweni. UCele nomndeni
waseMpaphala bamukela uPoppie noBafana, babatholela nemisebenzi abazoyenza.

(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)

(Namanye amaphuzu asekela impendulo ayokwamukeleka)                                     [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUSHANE

IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

13.1      Umoya wokuncenga/woxolo.√ UNgubane uyaxolisa uma uThathezakhe
          ekhombisa intukuthelo ngenkathi ebiza igama lakhe sakulinqamulela.√           (2)

13.2      Umbhali usitshela ngemizwa yokucasuka namagqubu kaThathezakhe
          njengoba ebona ukuthi uBafana usazithwele namanje usaqhubeka nalokhu
          ayekwenza ngesikhathi besafunda ekolishi nasOngoye.√ UBafana ukhombisa
          imizwa yokukhathazeka njengoba eze kuThathezakhe ukuzofuna usizo
          ngomuzi wakhe kanti uThathezakhe yena uzojika agxeke yena ngokuziphatha
          kwakhe.√                                                                      (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                18                   DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

13.3      •  Ucabanga ukuthi kungani uPoppie wayeshiye iBhayibheli ayelinikezwe
             ngunina.
          • Ucabanga amazwi unina awasho kuPoppie mhlazane ebavakashele
             okokugcina ekhaya labo eMlazi asefezeka njengamanje.
          • Ucabanga ngezinto ayezifundise izingane zakhe kodwa lezo zinto
             zaphuhluka esandleni.
          • Ucabanga ngencwadi i-Basic Psychological Needs ekhuluma ngezidingo
             ezintathu.
          (Okuthathu kwalokhu)                                                            (3)

13.4      Bobabili basiza ekwakheni umndeni wakwaNgubane.√ UThathezakhe
          ucebisa uNgubane mayelana nokuthi kumele aguqule inqubo abaphila ngayo
          nomndeni wakhe ibe nobuntu√ kanti umethiloni Mkhize ucebisa uPoppie
          ukuthi makabe nobuntu athathe izingane zikadadewabo kaNgubane nakuba
          kungezona ezakhe.√
          (Nezinye izimpendulo ezinembhayo)                                               (3)

13.5      Umbhali uhlose ukweluleka/ukubonisa ukubaluleka kokuba nobuntu ngaso
          sonke isikhathi.√ UNgubane wayewubukela phansi umndeni wakhe yize naye
          wasizwa yiwo, wagcina enezinkinga wabuyela kuwo lowo mndeni wakhe
          waseMpaphala.√ UPoppie wayebukela phansi umndeni kaNgubane,
          akangafuna nokuthatha izingane zikaLinono ngoba ethi ngezasemafamu
          kodwa wagcina ngokuba athathwe yizona izingane zaseMpaphala emafamu.√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                                (3)

13.6      UBen Martin noJohn Ngubane banezinkolelo ezingafani mayelana nezinga
          lempilo ephilwa ngabantu basemalokishini.√ UBen Martin ukholelwa ekutheni
          kumele kube nokuxhumana phakathi kwabantu abasemalokishini abantulayo
          nalabo asebehlala ezindaweni zasemadolobheni futhi abaphila impilo
          engcono√ kanti uJohn Ngubane wayekholelwa ukuthi impilo ephilwa
          ngabantu basemalokishini abantulayo ayikho ezingeni lakhe ngakho-ke
          akakwazi ukuzihlanganisa nabo njengoba ayebacwasa futhi ayeka nokusonta
          nabo.√                                                                          (3)

13.7      La mazwi agqamisa isimo esingesihle emndenini wakwaNgubane njengoba
          umndeni kaNgubane wawususikhombisa uqhekeko ngenxa yobukhulu
          phakathi kukaPoppie noNgubane.√ UDokotela uMdlalose ululeka uNgubane
          ukuba akaqale azwane nomakhelwane ukuze kube lula ukulungisa uqhekeko
          olwase lukhona emzini wakhe. √                                                  (2)

13.8      Wawuzoba mubi, uMelody wayengaqhubeka nokuthola izingane zabanye
          abantu hleze agcine ngokugula. Wayengagcina ezilahlile, aduke nezwe,
          agcine ezibulele√ njengoba wayeyibhalile incwadi echaza ukuthi ufuna
          ukuzibulala.√

          (Nezinye izimpendulo ezinembhayo)                                               (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                19                  DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

13.9      Ngiyavumelana ngoba wayelokhu ephokophelele njalo ukuthi umndeni wakhe
          uhlale ubumbene, wayekhulise izingane zikadadewabo owashona
          uQophitshe, uLinono noBafana kanye nabazukulu bakhe o-Uzithelile
          noHlanganisani / wayofunela izingane zikaLinono indawo nempilo engcono
          kaBafana    ngoba ebona       ukuthi amandla        aseyabaphelela bona
          benoMaKhumalo.√ Waphinde wamukela uNgubane noPoppie uma
          sebeshaywe umhlaba yize yena bamhlukumeza bamxosha emzini wabo
          ngenkathi ebacela ukuthi bamukele u-Uzithelile noHlanganisani.√

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)                                               (2)

13.10     Umbhali uphumelele kahle ekwethuleni isiphetho esiyibohlololo, akuzange
          kube khona imibuzo yokuthi kazi kwagcina kwenzakaleni ngempilo
          kaNgubane noPoppie.√ Umbhali unqume ukuqhubeka atshele abafundi
          ukuthi kwagcina kwenzakaleni ngomlingiswa omkhulu.√ UNgubane waqhuba
          izifundo zakhe zokuphatha amapulazi kanti uPoppie wayakofundisa
          eYunivesithi ngakhokhe umbhali ugqamise ukubuyisana komndeni njengoba
          sebebonke eMpaphala.√                                                          (3)
                                                                                         [25]

UBUCIKO BOMLOMO: UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

QAPHELA:
• Ohlolwayo makaqikelele ukuthi uchaza ukudabuka kwezinto ezithinta impilo
  yomphakathi nezici zezilwane ezithile enganekwaneni, izibongo kanye nehubo.
• Ukuphendula umbuzo ngokucaphuna nokwesekela ngokwenganekwane, izibongo
  kanye nehubo. Ukuma kwempendulo yombuzo omude:
  o Isingeniso: Ohlolwayo enganekwaneni makachaze umlando wokudabuka
    kwezici zezilwane ezithile, ezibongweni zikaGcina Mhlophe kanye nehubo.
  o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kokubuziwe aphinde asekele
    kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kobuciko bomlomo obunikeziwe.
  o Isiphetho sempendulo (Uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe
    mayelana nenganekwane, izibongo kanye nehubo.                                        [25]

Ukuchaza umlando wokudabuka kwezinto
Umlando wokudabuka kwezinto ilapho kubhekwa khona imvelaphi yento ethile ethinta
impilo yomphakathi nezici zezilwane ezithile. Kucutshungulwa ukuthi into ethile
yasungululeka kanjani/noma yini eyaholela ekuthini ibe khona. Enganekwaneni ethi;
‘Inkosi yezinyoni’ kunomlando wesici esithinta isikhova iqola kanye nongcede.

Inkosi Yezinyoni
Umlando wesici esithinta isikhova ukuthi kwabangelwa yini ukuba silale emini kanye
nokungezwani phakathi kweqola nongcede.

Nanka amanye amaphuzu anokusetshenziswa ekuphawuleni nasekusekeleni:
• Ukukhononda kwezinyoni ngokuba ibhubesi libe inkosi yazo libe lingazi lutho
   ngezinkinga zezinyoni.
• Umyalelo owakhishwa uMdali mayelana nokukhethwa kwenkosi yezinyoni.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                20                  DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

•   Umjaho wokusubatha kwezinyoni zibheke esibhakabhakeni.
•   Ubuqili bukangcede ukudla umhlanganiso wokundiza.
•   Ukuxabana kweqola nongcede kuveza umlando wesici esisenzeka namanje ukuthi
    iqola uma libona ungcede liyambulala kabuhlungu limchome othini ngaphambi
    kokuba limudle.
•   Izinyoni zijaha ungcede, ungcede ungena emgodini.
•   Isikhova siqapha umgodi lapho kungene khona ungcede,siyazumeka bese
    ungcede ephuma kube wukusinda kwakhe.
•   Izilwane ziyacasuka zijaha isikhova.
•   Kwaqala lapho ukuthi isikhova silale emini ngoba sicashela ezinye izilwane
    besesikwazi ukukhululeka ebusuku.
•   Nanamuhla alukho uxolo phakathi kwesikhova nezinye izinyoni kanjalo noxolo
    phakathi kweqola nongcede.

Uvo lohlolwayo: Le nganekwane isifundisa ngomlando wezici zezinyoni ezithile,
okungukuxabana kweqola nongcede kanye nokulala kwesikhova emini ngoba sesaba
ezinye izinyoni.

Izibongo ZikaGcina Mhlophe.
Nanka amanye amaphuzu anokusetshenziswa ekuphawuleni nasekusekeleni

•   UGcina Mhlophe njengengqalabutho/njengomuntu obenguyena owokuqala
    wesifazane ekuhayeni, ekuxoxeni nasekuqambeni ubuciko bomlomo.
•   Ukhulisa, axwayisa kanye afundise izinto ezithile.
•   Ukuncoma/Ukutusa uGcina ngokukhulisa imisebenzi yobuciko bomlomo.
•   Ukuvezwa kukaGcina njengomuntu onamakhono ehlukahlukene nokuziqhenya
    njengom-Afrika.
•   Ukufaniswa kukaGcina nekhiwane elingenazimpethu ngoba uthi emuhle
    ngaphandle ebe emsulwa/engenasici ngaphakathi.
•   Ukusizakala kwabantu abaningi ngolwazi olujulile abaluthola kuGcina.
•   Ukuwela kukaGcina nokuhamba i-Afrika yonkana ayoxoxa izinganekwane.
•   Imisebenzi kaGcina emithonjeni ejulile yolwazi ehlukahlukene.
•   UGcina ukwazi ukuhlalisana nabantu futhi unothando.
•   Ugcine eseshade nomlungu kodwa waqhubeka nokuziqhenya ngobuzwe bakhe.

Uvo lohlolwayo: Lezi zibongo zifundisa ngomlando othinta impilo yabantu okunguGcina
Mhlophe kanye nokufundisa nokuhlalisana kwakhe nabantu.

Noma kunzima
Nanka amanye amaphuzu anokusetshenziswa ekuphawuleni nasekusekeleni.
• Ihubo liveza imvelaphi yamahubo aculwa ngabantu uma bekhononda ngezinto
   ezithile emsebenzini noma ngezinto ezithinta impilo yabo.
• Ihubo likhombisa isibindi nokuzinikela.
• Abasebenzi bakhombisa ukuthi noma kungaba nzima kangakanani kodwa bazoya
   lapho bephikelele khona.
• Bazokwenza lokho asebehlose ukukwenza bengavinjelwa muntu.

Uvo lohlolwayo: Leli hubo lifundisa ngemvelaphi yamahubo athinta abasebenzi uma
benento ethile abakhononda ngayo.                                                        [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                21                         DBE/Novemba 2018
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUSHANE
IZINGANEKWANE: 'AMAHLAYA ALALA INSILA'
15.1      Umxoxi uqala ngokuthi kwesukasukela ... Abalaleli bathi cosu! √
          Isethulo siveza umlingiswa osemqoka onguVelaphansi. Isizinda kusendulo
          ngesikhathi sokubusa kwenkosi uShaka kwaZulu. Isisusa sodweshu
          wukuphelelwa kukaVelaphansi ngamahlaya.√                                             (2)
15.2      Ayesephelile amahlaya noma ecabanga do ukufika kanti kwakungamele
          adlale ngezindlebe zenkosi axoxe ihlaya elidala.√√                                   (2)
15.3      Lesi sisho sichaza ukudelela√ Sixhumana ngokuthi esikhundleni sokuxoxa
          ihlaya uVelaphansi waletha amaqaqa amabili ayizifele enuka ngokwedlulele
          lokho okwacusula uShaka ngoba ebona ukuthi uyamdelela.√√                             (3)
15.4      Lobu buciko bomlomo buqhathanisa umlando wokulwa.√ Enganekwaneni
          kuxoxwa ngokuhlaselwa nokufa kwabantu abangenacala ngokuyalelwa
          nguShaka√ kanjalo nakuleli hubo kunamabutho aholwa izinduna, ehlasela
          abantu ngokuyalelwa yiNkosi yamaZulu.√                                               (3)
15.5      Lesi saga sichaza ukuthi ungabomdelela umuntu ngoba umbona emncane.√
          Amabutho enkosi uShaka adelela abantu bakwaNzimande√ kanti azothi
          eselwa nawo awanqobe ngokusebenzisa ukulwa ngobuhlakani eginqela
          amabutho kaShaka ngamatshe, kwafa amaningi amabutho.√                                (3)
15.6      Ngiyazwelani noVelaphansi ngoba wayengusomahlaya ezisungulela izinto
          ayengahlekisa ngazo iLembe njengoba ayengacabanganga ukuthi ihlaya
          alenzayo lalingagcina lithukuthelise iNkosi ize ithathe isinqumo sokumbulala
          nomndeni wakhe.√ Ngangizobona ukuthi uma ngingenawo amahlaya kumele
          ngikhulume iqiniso. √
          (Nezinye izimpendulo ezinembayo)
                                                NOMA
          Angizwelani ngoba isenzo sikaVelaphansi sokuletha amaqaqa njengendlela
          yokwenza ihlaya sasibonisa ukwedelela inkosi.√ Ngangiyoya enkosini
          ngiyazise ukuthi amahlaya asengiphelele kube yiyo inkosi ethatha isinqumo
          ngalokho.                                                                            (2)
15.7      Izithupha ziya egwayini.√√                                                           (2)
15.8     Umyalezo walezi zibongo uthi; Uma unolwazi oluningi njengodokotela
         uSibongile Zungu kumele ulidlulisele kwabanye.√ ngakho-ke lo mugqa
         ugqamisa ubuningi babantu abasizakala ngokuthola ulwazi kudokotela
         uSibongile.√                                                                          (2)
15.9      Nin' enadlel' encazeni!
          Nin' eniphakel' umyen' odengezini,√
          Imbongi isebenzise ukuxhumana siqalo u-Nin' okugcizelela indlela ababedla
          futhi bephaka ngayo ukudla.√ Lezi zithakazelo zikhuluma ngabo bonke
          abantu bakwaZwane.√                                                                  (3)
15.10     Indikimba imayelana nokuphila/ukuziphilisa.√ Leli hubo likhumbuza abantu
          ukuthi ubuhle bomuntu bubonwa abanye abantu emini.√ Ngakho-ke abantu
          kumele basebenze kusakhanya ukuze baphile babebahle/mabavuke
          basebenze kusakhanya ukuze bangalambi.√                                              (3)
                                                                                               [25]
                                                                   AMAMAKI ESIQEPHU B:         25
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                            Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-nov-2018-final-memo/1dea636e-72a3-4f9b-8528-2b029f966353) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-nov-2018-final-memo/bcbdbdef-6c4a-4dcc-a0bc-374bddb3996c) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2018-memo/4c6b5013-44af-462f-b8af-de6dcb802fac) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-feb-march-2018-memo/2ab38072-f157-47bb-a68a-04fc060e5697) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2023-mg/038776b6-5079-4e52-8d5f-43174bade79f) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2022-mg/38abf8da-b73f-4b78-be9f-b79a166c7f48) — isiZulu HL · Memo · 2022 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
