# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2019, 32 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2019-memo/1897f1aa-710a-4676-8176-8ef04156c9af
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 32

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2019-memo/1897f1aa-710a-4676-8176-8ef04156c9af)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2019 · isizulu. Memorandum, 32 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2019/f20418de-81bb-4905-a290-b43cd6a66b2d) — QP · 2019 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    NATIONAL
                               SENIOR CERTIFICATE

                                      IBANGA LE-12

                        ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                     NOVEMBA 2019

                         UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA

AMAMAKI: 80

                  Lo mhlahladlela wokumaka unamakhasi angama-32.

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                 Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 2                    DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

Imiyalelo yokumaka leli iphepha

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo)

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
          ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe kumhlahlandlela wokumaka.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
          bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
          Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
          ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI.     Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                          Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 3                           DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1: UMBUZO OMUDE

'UTHANDO' – KNN Gcumisa

•   Ungasebenzisa la maphuzu kanye namanye njengomhlahlandlela wokumaka lo
    mbuzo. Izimpendulo zingahluka ngokuthi umfundi uyiqonde kanjani inkondlo.
•   Sebenzisa irubhrikhi yokuhlola lo mbuzo esekhasini lama-31.

ISINGENISO:     Ohlolwayo    makakhombise    ukuthi   uyawuqonda                    umoya,
imifanekisomqondo/izithombemagama kanye nokukhethwa kwamagama.

Imbongi ikhathazekile/igxeka ukuziphatha             kwentsha      yamanje   uma   isingene
kwezothando yize ingakakulungeli.

UMZIMBA
Ukukhethwa kwamagama
• Sekungumdlalo wamagendo – (isingathekiso) – Imbongi ikhathazwa/igxeka
   intsha esiphendule uthando lwaba umdlalo wokuqeda/wokuchitha isizungu.
• Izimbali zanamuhla – (isingathekiso) umfanekisomqondo wokubonakalayo
   Imbongi igxeka/ikhathazwa amantombazanyana athi esakhula aphelelwe ubuhle
   bobuntombi bawo.
• Ongaphangi mdaka ubukelwa phansi (isisho) – Imbongi iveza ukucasukela
   intsha edelela enye intsha engajahi ukuzibandakanya kwezothando isikhathi
   singakafiki njengalabo abajaha uthando besebancane.
• Akhishwe inyumbazane anyundelwe (isisho) – Imbongi igxeka/ikhathazwa ilaba
   asebelahlekelwe isimilo ukuthi sebefuna ukudonsela laba abasaziphethe kahle
   ukuthi bazibandakanye ezenzweni ezingamukelekile baphinde bakhulume kabi
   ngabo.
• Kugcwalwa imigwaqo kungaziwa nanyaka (ihaba) – Imbongi igqamisa
   ukungahlonishwa kwabantu abadala, intsha ayinandaba ima kuzo zonke izindawo,
   ayicashi nokucasha.
• Wo! Kusadliwa ngoludala (isisho) – Imbongi ibalisa ngokuguquka kwesikhathi
   nokwenzeka kwezinto lapho intsha ingazihloniphi. Imbongi imangele njengoba
   kudala umuntu omdala wayaziswa/ehlonishwa kanjalo nentsha yayithandana
   ngokwangempela.
• Olweqiniso na? (umbuzombumbulu) – Imbongi imangele ize izibuze ukuthi
   ngabe lolu thando intsha ethatheke ngalo luyilona na?

ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Imbongi ikhethe kahle
amagama anembayo/anjengemifanekisomqondo ukuveza umoya wale nkondlo.
[Makunikezwe amamaki aphelele ngempendulo esekelwe kahle.]
[Impendulo eyi-eseyi ehleleke kahle ngokwemigomo yokubhalwa kwe-eseyi. Mayibe
namagama ayi-190 kuya kwangama-240]                                                               [10]

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                                 Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 4                    DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUSHANE

'NGIZW' UTHANDO' – JM Sikakane

2.1       Ngimfom' izithukuthuk' ezipholileyo.                                             (1)

2.2       •   Imbongi izwa uthando olujulile, eluzwa ngaso sonke isikhathi.
          •   Lolu thando eluzwayo lulokhu luyibelesele luyibiza njalo njengoba
              ingakwazi nakuluziba.
           • Ayinakho ngisho ukuthula emphefumulweni nasenhliziyweni ngenxa
              yokubeleselwa yilolu thando.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umqondo webinza.]                        (3)

2.3       Imbongi isebenzise ifanangwaqa u 'Ng …' ngoba ihlose ukugcizelela kanye
          nokuletha umgqumo omnandi enkondlweni lapho iveza ukuthi yimbongi
          uqobo lwayo engasakwazi ukuthola ubuthongo ngenxa yothando eluzwayo.
          [Nikeza amamaki amabili uma ekhombise ukuqonda inhloso yokusebenza
          kwefanagwaqa nokusekela.]                                                        (2)

2.4       Imbongi isebenzisu u 'Lu ...' ukuletha umgqumo oveza/ogcizelela ukuthi lolu
          thando lugcina luyenza ibukeke njengesilima, luphinde luyiyise kude
          ezindaweni ezingafanele ukuba kuzo ngenxa yokulandela umuntu
          emthandayo.
          [Nikeza amamaki amabili uma echaze ukusetshenziswa kwemvumelwano.]               (2)

2.5       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isizura/isikhawu ukukhombisa ukubala/
          ukuhlukanisa imiqondo emibili yokuhlulwa wuthando/ukuzibophezela
          nokuvuma ukuthi ngeke iphinde iphikisane nalo uthando.
          [Nikeza amamaki amabili uma eveze impumelelo yembongi ekusebenziseni
          isizura/isikhawu.]                                                               (2)
                                                                                           [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)

'THUMELA UZAMCOLO NKOSI!' – BT Msimang

3.1       Isenzukuthi.                                                                     (1)

3.2       Umqondo osobala
          • Izulu like lakhiza/linile imvula enganele.
          • Imvula/umkhizo awenzanga mehluko ngoba bese lomise kakhulu.
          • Emuva komkhizo kusuke umoya onamandla osuse izintuli ezixhophe
            abantu.

          Umqondo ocashile
           • Izwi leNkosi lifikile kubantu ngezindlela ezahlukene emhlabeni.
           • Abantu bakhombise ukuba lukhuni/abaphendukanga ezenzweni zabo
              ezimbi.
           • Lokhu kudalwa izinto ezimbi ezigcwele emhlabeni ezihlukumeza abantu
              kakhulu.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umqondo waleli binza
          ngamaphuzu amathathu.]                                                           (3)

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                          Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 5                  DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

3.3       Inhloso yembongi ekusebenziseni ukuphindaphinda 'Nguwena wedwa-
          nguwena wedwa!' ukugcizelela kanye nokuletha umgqumo okhombisa
          ukudumisa ukuthi nguMdali kuphela onamadla okulawula imvelo/isidalwa
          esingumuntu.
          [Nikeza amamaki amabili uma ekhombise ukuqonda ukuphindaphinda
          nokusekela.]                                                                   (2)
3.4       Imbongi isebenzise imvumelwanosiqalo u 'a ...' emgqeni wama-35 kuya
          kowama-36 ukuletha umgqumo nomsindo onobumnandi kule migqa ukuthi
          emuva kokwehla koMoya Oyingcwele unethemba lokuthi baningi abantu
          abayophenduka, bakholwe, badumise uNkulunkulu.
          [Nikeza amamaki amabili uma echazile ukusetshenziswa kwemvumelwano.]           (2)
3.5       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isizura/isikhawu ukukhombisa ukuzithoba/
          ukunxusa uNkulunkulu onguMenzi wezimangaliso njengoba kunguye
          okwaziyo ukuguqula izinhliziyo ezilukhuni.
          [Nikeza amamaki amabili uma eveze ukusetshenziswa kwesizura/isikhawu.]         (2)
                                                                                         [10]

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUSHANE
'UNOXOLO/UNOLUXOLO' – KNN Gcumisa
4.1       Isifaniso.                                                                     (1)
4.2       •   Uxolo luletha ukuzwana phakathi kwabantu noma ngabe bayabulalana
              nsukuzonke.
           • Lwenza abantu ababengakhulumisani behlebana bakuyeke lokho.
           • Uxolo luba khona ngisho ngabe isimo besisibi kakhulu kunokudideka
              ukuthi kuzoqalwaphi kugcinwephi.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umqondo webinza.]                      (3)
4.3       Inhloso yembongi ekusebenziseni ifanankamisa u 'e'/'i' ukuletha umgqumo
          nokugcizelela ukuthi abantu bakhala njalo ngenxa yenzondo nokubulalana.
          [Nikeza amamaki amabili uma ekhombise inhloso yembongi yokusebenzisa
          ifanankamisa.]                                                                 (2)
4.4       Imbongi isebenzise imvumelwanosiqalo u 'o' eyenza umgqumo onobumnandi
          kule nkondlo, ukuveza ukugcizelela ukuthi uma sekufike uxolo ukungezwani
          kuyaphela nya. Abazondanayo baguquka bathandane bahlale njalo
          ngokuzwana.
          [Nikeza amamaki amabili uma echaze ukusetshenziswa kwemvumelwano
          siqalo.]                                                                       (2)
4.5       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isizura/isikhawu emgqeni we-19
          ukugqamisa/ukubala imisebenzi elethwa uxolo nokuphetha umqondo osukela
          emgqeni we-17 kuya kowe-19. Lo mqondo uveza ukuthi lapho kunokuthokoza
          kukhona uthando, umusa noxolo.
          [Nikeza amamaki amabili uma echaza ngokusetshenziswa kwesizura/
          isikhawu.]                                                                     (2)
                                                                                         [10]
                                             KANYE

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                        Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 6                         DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUSHANE

'UTHANDO LUKABABA' – Flora FS Sibisi

5.1       Imvumelwanosigcino. Isebenze ukuletha umgqumo osamculo nobumnandi
          kule migqa.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile imvumelwano nemaki lomsebenzi
          wemvumelwano.]                                                                       (2)

5.2       Umugqa uqukethe ithoni yokunxusa/yokucela/yokuzithoba, yasebenzisa
          usonhlamvukazi u'M' ukukhombisa ukuhlonipha uMenzi. Ifisa ukuthi
          uNkulunkulu ayilekelele ngezikhathi zonke ingahlukani naye/imkhonze njalo.
          [Nikeza amamaki amabili uma egagule ithoni kanye nokusekela.]                        (2)

5.3       Imbongi ihlose ukuzwakalisa ukubonga yize ingenawo amagama anele/ayazi
          ukuthi izoqala kuphi ukubonga ngenxa yokwenzelwa okuhle empilweni
          nguNkulunkulu.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusetshenziswa
          kombuzombumbulu.]                                                                    (2)

5.4       Imbongi iyigqamise indikimba yothando lukaNkulunkulu ngokuncenga
          njengoba iveza ukuthi uma ucela kuNkulunkulu uyakusiza kuzo zonke izinto
          ozicelayo, nguyena ohlala nawe ngezikhathi zonke kuze kube sekugcineni
          kwempilo.
          [Nikeza amamaki amabili uma ekuvezile ukuthi leli gama liyigqamise kanjani
          indikimba yothando.]                                                                 (2)

5.5       Le nkondlo inesigqi esinensayo. Ukusetshenziswa kwezimpawu zokuloba,
          ukukhethwa kwamagama, ubude bemigqa konke kusetshenziswe ukunxusa/
          ukutusa umusa kaNkulunkulu empilweni yomuntu.
          [Nikeza amamaki amabili uma esihlaziyile isigqi ngokunelisayo.]                      (2)
                                                                                               [10]

                                                                   AMAMAKI ESIQEPHU A:         30

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                              Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 7                 DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
INOVELI
UMBUZO 6: UMBUZO OMUDE
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
•   Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
•   Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
•   Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-32 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngamasu asetshenziswa
ngumbhali ukuveza abalingiswa ngobunjalo babo. Umbhali angabaveza abalingiswa
ngezenzo zabo, ukuchazwa kwabo, indlela abagqoka ngayo kanye nokukhuluma.
UMZIMBA
uNontobeko
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Onothando - Uthanda isoka lakhe okunguMhlengi akanelisekile noma esethole
   umuntu omthandayo ngokweqiniso onguNkululeko uyahamba uyofuna uMhlengi
   kubo eGcilima yize amala.
• Oneqiniso - Akamfihlelanga uNkululeko ukuthi inhliziyo yakhe isanamathele
   kuMhlengi ngenkathi ecela ukuba bathandane wamtshela nokuthi angahle
   ashintshe umqondo wakhe emuva kwesikhathi.
• Onesibindi - Ufika ngokuzithoba kuNgidi ezofuna uMhlengi owayeyisoka lakhe
   ebe engamazi nakumazi uNgidi.
uNgidi
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Onothando - Uthanda indodana yakhe uMhlengi uze ayabele namafa akhe.
• Onolaka - Uxosha uMhlengi lapho emtshela ukuthi uyi-gay.
• Onozwelo - Ukufika kukaNontobeko kwenza wamzwela waba nethemba lokuthi
   hleze amthole uMhlengi abuyelana noNontobeko.
• Onezimfihlo – Akakwazanga ukutshela uNontobeko iqiniso lokuthi kungani
   uMhlengi engamazi ukuthi washonaphi nokuthi kungani uMhlengi amala
   uNontobeko.
uNkululeko
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Oneqiniso nobuntu - Ukwazile ukuma aphuthumise uNontobeko esibhedlela
   emuva kokumshayisa ngemoto.
• Onothando - Uthe emuva kokuqonywa nguNontobeko wala onke amantombazane
   ayethandana nawo, wabe esethumela abakhongi ukuze bashade.
• Othathela izinto phezulu - Akaziniki isikhathi esanele sokwazana noNontobeko
   uphuthuma ukumlobola esathandane naye isikhashana.
uMahlengi/uMhlengi
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Ozithandayo – Uyazicwala, uthanda ukuzibuka uma egqoka.
• Oyiqili - Uma eseKapa wakwazi ukuthola ipasi elisha ngendlela enobuqili elase
   libhalwe ukuthi unguMahlengi Ngidi.
• Onesibindi - Uqonda uNontobeko umtshela ukuthi abahlukane yize azi ukuthi
   uNontobeko umthanda kakhulu aqhubeke atshele uyise ukuthi 'I am gay'.

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                      Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 8                 DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle amasu ahlukahlukene okuveza abalingiswa ngobunjalo babo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo zokuvezwa kwabalingiswa
ngobunjalo babo. Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                            [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

7.1       Umoya wokudabuka/wosizi njengoba uNontobeko ejabhile ngokubona
          uMhlengi esaba ngumuntu wesifazane kanjalo noNgidi uyadumala uma
          ebona ukuthi uMhlengi waqhubeka nesinqumo sakhe.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umoya ngokwenelisayo esusela
          esingenisweni salesi siqeshana.]                                              (2)

7.2       Umyalezo otholakala kulesi siqeshana uthi ithemba alibulali. UNgidi
          nonoNtobeko bebenethemba lokuthi bazomthola uMhlengi, abemukele
          ngothando. UNgidi wayenethemba lokuthi hleze uMhlengi wayesiguqulile
          isinqumo sakhe sokuba i-'gay' kanti noNontobeko wayenethemba lokuthi
          babezoxoxisana noMhlengi bese beqhubeka nothando lwabo kodwa konke
          lokho akwenzekanga.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewugagulile umyalezo ngokwenzeka kulesi
          siqeshana]                                                                    (2)

7.3       Umlandi usitshela ngemizwa yabalingiswa njengoba kuvela amaqiniso
          ebebengawalindele.   UNontobeko    umangele    uyakhala,    kugobhoza
          izinyembezi kuNgidi. Aphinde asitshele ngoMhlengi/Mahlengi okhalayo
          ngesikhathi ebatshela ngempilo ayiphilayo. Usitshela ngemicabango
          kaNomalanga njengoba ebona bonke bekhala engazi ukuthi uzoduduza bani.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile imisebenzi emithathu yomlandi
          wayisekela.]                                                                  (3)

7.4       •   UXolani ushiya izingane zodwa endlini azikhiyele ngoba uLungile
              esebenza ebusuku.
           • UXolani ulanda uMahlengi efulethini baxoxe nangezingane zikaXolani.
           • Bayahamba bayodla e-restorenti, bahlale isikhathi eside. Aphindele
              kwakhe afice sekushe umuzi kanye nezingane zabo noLungile.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ezivezile izehlakalo ezintathu ezithinta
          uXolani.]                                                                     (3)

7.5       Isizathu ukuthi uNgidi wayesebonile ukuthi akulula ukuzenzela umsebenzi
          ongawufundele wokuphenya. Wayesezamile ukuzithungathela uMhlengi
          kwaMashu naseMlazi kodwa wangamthola ngakho-ke kwabalula kuShezi
          ukuthola uMhlengi ngaphandle kokuthatha isikhathi eside njengoba
          wayewufundele lo msebenzi.
          [Nikeza amamaki amabili uma esichaze ngokwenelisayo isizathu.]                (2)

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                       Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 9                   DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

7.6       Inhloso kwakuwukuveza indlela yokuthi kuhlatshwe umkhosi, kukhululwe
          oNgidi no-Anti. Izindaba zokubanjwa kwenkunzi ziphume emsakazweni bese
          kuboshwa uNdumiso.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wayisekela.]                      (2)

7.7       Umthelelela waba mubi kubo bobathathu abalingiswa.
           • UNontobeko wagcina engashadanga noNkululeko njengoba amala
              ngosuku olwandulela olomshado kanjalo wangakwazi ukubuyelana
              noMhlengi wamfica esephila njengomuntu wesifazane.
           • UXolani wabuyela ekuphuzeni utshwala kwaphela ukunakekela umuzi
              wakhe, washelwa umuzi wakhe nezingane okungenzeka ukuthi wagcina
              ehlukanisile noLungile.
           • UNdumiso wabuyela ebugebengwini okwakuyimpilo yakhe, wabamba
              uNgidi inkunzi, wabulala uNyambose wagcina ngokuboshwa.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umthelela kumlingiswa
          nomlingiswa.]                                                                   (3)

7.8       Bobabili banothando lweqiniso. UNontobeko unquma ukwala uNkululeko aye
          kofuna uMhlengi kanjalo noNdumiso unquma ukubamba inkunzi ukuze
          alobole uMahlengi masishane njengoba ayebona ukuthi sengathi kukhona
          owayesenyonyobela uMahlengi.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile wabe eseyasekela
          umlingiswa ngamunye.]                                                           (3)

7.9       Samukelekile ngoba uNgidi wayekhulise uMhlengi azi ukuthi uyingane
          yomfana. Wayedele konke wamkhulisa kahle, wangathatha ngisho enye
          inkosikazi evikela yena kepha uMhlengi ushabalalisa onke amathemba akhe
          okumfisela ukuthi aganwe athole nefa ayembekele lona.

                                                 NOMA

          Asamukelekile ngoba umzali kumele asekele ingane yakhe kulokho esuke
          iyikho. UMhlengi wayesamukele isimo adalwe naso futhi akangamfihlela
          uyise, waya komtshela njengoba wayesenqume ukuphila impilo yokuba
          ngumuntu wesifazane futhi kwakuyilungelo likaMhlengi lokuzikhethela impilo
          ayeyifisa ukuyiphila.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe ngokwenelisayo.]             (2)

7.10      Le ndaba iphethwe kahle ngovuthondaba ngoba umbhali usishiye nemibuzo
          lapho sifuna ukwazi ukuthi kwenzekani emuveni kwalesi sigameko. UXolani
          uthola ukuthi uMahlengi wayengumuntu wesilisa uMhlengi. Amathemba
          ekusasa eliqhakazile enoMahlengi ayashabalala kuXolani. UXolani unquma
          ukushiya uMahlengi engashongo lutho wabona ukuthi impilo yakhe iphelile.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela
          ngokwenelisayo.]                                                                (3)
                                                                                          [25]

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                         Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 10                DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 8: UMBUZO OMUDE

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
•     Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
      mbuzo.
•     Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni
•     Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-32 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngamasu asetshenziswa
ngumbhali ukuveza abalingiswa ngobunjalo babo. Umbhali angabaveza abalingiswa
ngezenzo zabo, ukuchazwa kwabo, indlela abagqoka ngayo kanye nokukhuluma.

UMZIMBA:
UNomvula (uMirriam)
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Okhohliseka kalula – Ukhohliswa uSkiti ukuthi akaphose imali phansi ukuze
   ayikhiphe amabhadi nangempela wakwenza lokho uNomvula ngaphandle
   kokunanaza.
• Onomoya omuhle – Upha abakubo imali nezimpahla nakuba esazi ukuthi
   uMaHadebe akamfiseli okuhle.
• Onoxolo – Nakuba uMaHadebe wayefuna ukumbulala kodwa wabaxolela waze
   wabakhela umuzi wesitini wawufaka nefenisha.

UChule
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Oyigovu – Uqola abafelokazi izimali zabayeni babo.
• Onamanga – Ukhohlisa uNomvula ngokuthi inkosikazi yakhe yashona emva
   kokubeletha umntwana wesithathu nabantabakhe abanye bashayiswa yimoto.
• Onesikhwele – Akafuni uNomvula alalele umculo kaGenyeza, umyalela ukuba
   avale umsakazo ukuze angalokhu elalela imbangi yakhe kanjalo akafuni nokuthi
   ambuke umabonakude ngoba njalo uma bewuvula babona uGenyeza.
• Onothando – Yize ekuqaleni injongo yakhe ngoNomvula kwakungukumgebenga,
   kodwa ngokuhamba kwesikhathi wayesemthanda ngokweqiniso.

uMeyili
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Onolaka uyathetha – Uthethisa uMaNdelu unina kaNomvula embangisa ukuthi
   uNomvula umbhalele incwadi emazisa ngodaba lwe-pick-six.
• Onomona – Ufuna imali kaNomvula idliwe nguye kuphela, hhayi amahuzu
   aseThekwini.
• Oyiqili – Ubiza umhlangano womndeni, uhlela ukuba kulandwe uNomvula ukuze
   kutholakale le mali ayiwinile ukuze kube eyakhe yonke nomndeni wakhe.
• Onozwelo – Umbono kaMaHadebe akahambisani nawo wokuba kubulawe
   uNomvula ukuze bathole imali.
• Onenhliziyo embi – Uxosha uNomvula kwakhe emva kokukhulelwa, agcine
   uNomvula esebenza emajalidini.
• Oyazisola – Emva kokuba esebonile ukuthi izenzo zakhe zokufuna ukubulala
   uNomvula ukuze afinyelele emcebeni wakhe aziphumeleli wabe esezisola wacela
   uxolo kuNomvula, wabonga ngakho konke abenzele kona nokubakhela isitolo.

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                      Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 11                  DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

uMaHadebe
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Onenhliziyo embi – Uthumela uMahuzu ukuthi ayodlisa uNomvula umuthi kugcine
   kufe uMaHuzu engozini yemoto.Uzama ukubulala uMaNdelu ukuze athole umcebo
   kaNomvula.Uzama nokuyenga uNomvula ukuba alethe ingane yakhe ukuze
   ayibulale.
• Ozisolayo – Ubiza umndeni axolise, awazise ukuthi ngeke aphinde azame
   ukubulala umuntu njengoba wayesindiswe uMaNdelu ngokulokhu emphuzise ubisi.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle amasu ahlukahlukene okuveza abalingiswa ngobunjalo babo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo zokuvezwa kwabalingiswa
ngobunjalo babo. Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                              [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUSHANE
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
9.1       Umoya wokudabuka/wosizi njengoba amadoda amabili ezemboze ubuso
          ekhakhabisa kabi uNomvula, ephethe imimese efuna ukumbulala. UChule
          uyazenzisa uma ebona la madoda wenza sengathathi uzwela uNomvula.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umoya ngokwenelisayo esusela
          esingenisweni salesi siqeshana.]                                                (2)
9.2       Umyalezo otholakale kulesi siqeshana uthi akukho qili lazikhotha emhlane.
          UChule uhlele iholidimbumbulu ngethemba lokuthi uzobulala uNomvula bese
          imali yonke kaNomvula ibuyela kuyena. Ekugcineni ucindezelwa imoto, uyafa
          kufa noJamu kuboshwe uDaffo./Ungabomethemba umuntu ngoba uNomvula
          wayecabanga ukuthi leli bekuyiholidi langempela kanti uChule uhlose
          ukumbulala.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewunikezile umyalezo ngokwenzeka kulesi
          siqeshana]                                                                      (2)
9.3       Umlandi usichazela indlela yokubukeka kwezigebengu njengoba zizemboze
          ubuso njengoba asitshele ngokwenzekayo ngenkathi uNomvula ecosha
          amatshana ewajikejela ezigebengwini ukuze aziphephise ekubulaweni.
          Uphinde asitshele ngomuzwa wokuthuka lapho uDaffo ekhamisa ngenkathi
          uNomvula emjikijela ngetshe.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile imisebenzi emithathu yomlandi
          wayisekela.]                                                                    (3)
9.4       •   Ukubuya kukaMahuzu eGoli ebizwe uMaHadebe ukuba azohamba aye
              kuNomvula ayothatha incwadi yocingo, bese emdlisa umuthi
              wokumhlanyisa.
           • UMsonteni noMchitheni bahluleka ukudlisa uNomvula umuthi/nokuthola
              incwadi yocingo ababeyifuna bagcina beshaywa uNomvula esizwa
              uChule.
           • Bobathathu bashayiswa iloli bashona ngenkathi benza sengathi
              balungisa imoto kanti bashintsha inombolo puleti yemoto ebabehamba
              ngayo.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ezivezile izehlakalo ezintathu ezithinta
          uMahuzu.]                                                                       (3)
Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                         Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 12                 DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

9.5       Isizathu ukuthi abakwaDicey babengabacwasi abantu ababasebenzelayo
          njengoba uMirriam wayesebasebenzele isikhathi eside ngokwethembeka futhi
          bemthanda./Babekhombisa ukuthembeka futhi beyazi imvelaphi kaNomvula.
          [Nikeza amamaki amabili uma esichazile isizathu ngokwenelisayo.]               (2)

9.6       Inhloso ukugqamisa ukuthi uGenyeza wayenesikhwele esinjani nokuthi
          wayengenza noma yini ukuthi angatholwa amanketshane uNomvula,
          njengoba emsola ngokuvuma ukukhuluma nabantu bomshwalensi.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wayisekela.]                     (2)

9.7       •   Umthelela waba muhle empilweni kaGenyeza ngoba ikhono lakhe
              lomculo ladlondlobala waziwa naphesheya kwezilwandle, wabonwa
              uNomvula kumabonakude, wagcina eshade noNomvula emuva
              kokushona kukaChule.
           • Umthelela awubanga muhle empilweni kaChule. UChule nakuba
              wayemthanda uNomvula wawusasele umhobholo wokufuna yonke imali
              kaNomvula wahlela ukumbulala kodwa wehluleka, kwagcina kufe yena.
           • Umthelela awubanga muhle kuDaffo ngoba naye wayeyifuna le mali
              kaNomvula okwaba nzima ukuthi afinyelele kuyona njengoba
              wayesehlala eMlazi. Wangaba nayo imali, wavuma ukusetshenziswa
              nguChule ukuyobulala uNomvula wagcina ngokuboshwa.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umthelela kumlingiswa
          nomlingiswa.]                                                                  (3)

9.8       Bobabili banothando olunesikhwele esikhulu. UGenyeza wayengafuni muntu
          osondela kuNomvula, wayebashaya bonke abantu, wafisa nokumlobola
          uNomvula ngokuphuthuma kanjalo noChule waphuthuma ukulobola
          uNomvula, kodwa waqhubeka waba nesikhwele uma uNomvula ebuka noma
          elalele umculo kaGenyeza. Wayemphoqelela ukuba akacime umsakazo
          ngoba esaba ukuthi hleze uNomvula aphindele kuGenyeza.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile wabe eseyasekela
          umlingiswa ngamunye.]                                                          (3)

9.9       Samukelekile ngoba ngokwesintu ubaba uyinhloko yekhaya, kuyilungelo
          lakhe uMeyili njengenhloko ukuvula incwadi.

                                                 NOMA

          Asamukelekile ngoba incwadi yayibhalelwe uMaNdelu ngqo hhayi umndeni
          kaMeyili. Okwakubhaliwe kwakuqondene ngqo noMaNdelu kanjalo nemali
          eyayiphakathi yayizokwenza uMaNdelu afeze izidingo zakhe kepha uMeyili
          wagcina eseyiqhwaga.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe ngokwenelisayo.]            (2)

9.10      Le ndaba iphetha ngopholavuthondaba ngoba kuba nokuxolelana
          nokubuyisana. UNomvula ushada noGenyeza bathenga umuzi omkhulu
          eThusini. Abenzi bobubi bayajeza, uChule uyafa, uDaffo uyagwetshwa
          ngesenzo sokuzama ukubulala uNomvula.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela
          ngokwenelisayo.]                                                               (3)
                                                                                         [25]

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                        Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 13                DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 10: UMBUZO OMUDE
KUNJALO-KE – ME Wanda
•   Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
•   Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
•   Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-32 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngamasu asetshenziswa
ngumbhali ukuveza abalingiswa ngobunjalo babo. Umbhali angabaveza abalingiswa
ngezenzo zabo, ukuchazwa kwabo, indlela abagqoka ngayo kanye nokukhuluma.

UMZIMBA:
uDumazile
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Ongenaso isimilo – Uqoma uthisha uMoloi efika esikoleni iZenzele. Ukhuleliswa
   uthisha, waxoshwa esikoleni wazala nengane engashadile.
• Ongahloniphi – Uphendulana noMisi Hlophe ngenkathi embuza ngokuthandana
   kwakhe noMoloi.
• Ongathembekile/unamanga – Utshela ugogo kanye nabazali bakhe ukuthi
   kutelekiwe esikoleni kanti uxoshiwe ngoba ekhulelwe.
• Unobugebengu – Wenze isu lokushiswa kwesitolo sikaSithole ehlangene
   noMkhize ukuze bathole imali.
• Unesihluku – Uxosha uSithole emzini wakhe ngoba eseyimpabanga ekubeni lo
   muzi wawuthengwe nguye uSithole.
uSithole
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Ongathembekile – Uqonywe uDumazile ebe eganwe uMaNzimande.
• Unguthathekile – Uthengela uDumazile izimpahla zokugqoka, imoto kanye
    nomuzi ukuze athenge uthando lwakhe.
uMoloi (uZitike)
• Onobudedengu ngempilo yakhe – Uya ocansini olungaphephile noDumazile.
• Ongathembekile – Uthandana noDumazile ebe eyingane yesikole efana nomzali
   kuye.
uMisi Hlophe
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Onenhliziyo encane – Utshela othisha abanye ukuthi ngeke amfundise
   uDumazile ngenxa yodaba anganasiqiniseko salo uma ezwa omemu bekhuluma
   ngoDumazile ukuthi usethandana nesoka lakhe uthisha uMoloi.
• Othathela izinto phezulu – Akaziniki isikhathi sokucubungulisisa udaba aluzwayo
   uvele nje uqonda kuDumazile umbuze ngodaba lwakhe lokuthandana nothisha
   uMoloi.
• Ongaxoli/Onamagqubu – Ugijima uyobikela abanye othisha uma ezwa nje ukuthi
   uDumazile ukhulelwe lokho okwenza waxoshwa esikoleni uDumazile.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle amasu ahlukahlukene okuveza abalingiswa ngobunjalo babo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo zokuvezwa kwabalingiswa
ngobunjalo babo. Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                            [25]

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                       Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 14                 DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUSHANE

KUNJALO-KE – ME Wanda

11.1      Umoya wentukuthelo/wokuthukuthela njengoba uMaNzimande ephuma
          eshiya uSithole ekhishini, ungena endlini yabo yokulala afise nokukhiya
          isicabha kepha agcine ehleli ekamelweni labo lokulala.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umoya ngokwenelisayo esusela
          esingenisweni salesi siqeshana.]                                               (2)

11.2      Umyalezo otholakala kulesi siqeshana uthi ungabothathela izinto phezulu.
          UMaNzimande akakhombisi ukuba nenhlonipho kuSithole ngoba akahlali
          phansi noSithole ambikele izinsolo anazo ngokuthandana kwakhe
          noDumazile kepha ukhwela adilike. Umthembisa ukuthi uma engayenzi into
          ayishoyo yokumxosha uzokwenza yena lokho.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewunikezile umyalezo ngokwenzeka kulesi
          siqeshana]                                                                     (2)

11.3      Umlandi usitshela ngemizwa yokuphatheka kabi kwabalingiswa njengoba
          uMaNzimande ethukuthelele uSithole enxapha ngenxa yokuvela kwezindaba
          ngoDumazile noSithole.
          Umlandi usitshela ngomcabango kaDumazile njengoba enquma ukuba enze
          akutshelwa nguSithole nakuba emangala ukuthola umyalelo wokuthi akaqoqe
          izimpahla zakhe kepha akangayinikwa incazelo yalokho. Umlandi usitshela
          ngemicabango     kaSithole  njengoba   ezisola   ukuthi   wamshadelani
          uMaNzimande okhulumela safuthi.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile imisebenzi emithathu yomlandi
          wayisekela.]                                                                   (3)

11.4      •   UMaNzimande umqulisa icala lokuthi kungani uDumazile aqhubeke
              ahlale kwakhe esitolo.
           • UMaNzimande wenqaba ukumenzela enye inkomishi yetiye umbuza
              ukuthi kanti uDumazile akamenzelanga yini.
           • USithole uthenga umuzi, uhambisa uDumazile kuwo.UMaNzimande
              uphinda uyamdelela uma ethi ulambile umtshela ukuba uphethwe
              yingculazi. Wanquma ukuhamba unomphela kwakhe, wafaka
              isehlukaniso enkantolo.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ezivezile izehlakalo ezintathu.]                 (3)

11.5      Isizathu ukuthi uDumazile wayenomona wemali futhi efuna ukuzithathela
          emalini kaSithole njengoba wayegcine ngokumhlawula akangabe
          esaqhubeka nokumlobola kunalokho uhlala naye eMafezini. UDumazile
          wayazi ukuthi kuzoba lula ukusebenzisa uMthovovo oyiphoyisa eligada
          esitolo futhi nguyena muntu ayesondelane naye nowazi izimfihlo zakhe.
          [Nikeza amamaki amabili uma esichazile isizathu ngokwenelisayo.]               (2)

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                        Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 15                 DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

11.6      Inhloso yombhali ukuveza ukungahloniphi kwezingane zesikole nokuthi
          akufuneki uthi unguthisha uzehlise ufane nengane yesikole kepha kumele
          uziphathe njengomzali ikakhulukazi ezindabeni zothando. UDumazile
          wayephendula uMisi Hlophe njengontangayakhe okwagcina kumehlisa
          isithunzi njengothisha.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wayisekela.]                     (2)

11.7      •   Umthelela waba mubi empilweni kaMaNzimande ngoba wagcina
              esehlupheka esehamba eyosebenza emakhishini, waqoma eshadile,
              wagula wagcina ngokushona.
           • Umthelela awubanga muhle empilweni kaMtalaselwa. UMtalaselwa
              nakuba wayemthanda uDumazile kepha uDumazile waqhubeka
              nokubonana noSithole ngenkathi esemsebenzini. Wezwa emsakazweni
              ngokulwa kwamadoda emzini wabo, wafica uDumazile esethuthile,
              wagula wagcina ngokushona.
           • Umthelela awubanga muhle kuMthovovo ngoba akasathembeki
              kuSithole, uqhubeka nokumbatha ngubo yinye noDumazile. Wenza
              ubugebengu bokushisa isitolo sikaSithole, wagula wagcina ngokushona.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umthelela kumlingiswa
          nomlingiswa.]                                                                  (3)

11.8      Bobabili bebenothando olungefani ngoDumazile, uSithole walimela iqiniso
          kuDumazile kodwa uMoloi wakhombisa ukuba iqili.
          UMoloi wakhulelisa uDumazile akangamseka, wanquma ukubaleka esikoleni
          ayefundisa kuso waphindela eGoli kwakhe kanti uSithole wakukhulelisa
          uDumazile wameseka ngokumhlawula waze wamthengela nendlu eMafezini.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile wabe eseyasekela
          umlingiswa ngamunye.]                                                          (3)

11.9      Samukelekile ngoba uKheswa wayengathandi ukuba uDumazile ahambe
          ayofunda kude kodwa uMaNdovela wambonisa umyeni wakhe njengoba
          izikole zazingeningi endaweni. Waba nethemba lokuthi uMaNdovela umyalile
          uDumazile ngokuziphatha njengoba wayethengise ngisho izinkomo zakhe
          kepha uDumazile wabuya esekhulelwe, wambukisa nangomakhelwane.
                                                 NOMA
          Asamukelekile ngoba akekho umzali othuma ingane ukuba yenze
          okuphambene nomthetho wakhe/nowasekhaya. Kwakungamele uMaNdovela
          athwale icala elenziwe nguDumazile futhi bebe ngabazali bobabili.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe.]                           (2)

11.10     Le ndaba iphetha ngopholavuthondaba ngoba kuba nokuxolelana
          nokubuyisana. UDumazile ngaphambi kokuba ashone uxolisa kuMaNdovela
          noMaShandu indlela abezi phethe ngayo. Imindeni kaDumazile
          nokaMtalaselwa bayahlangana emgcwabeni kaDumazile. UMaShandu
          umamezala kaDumazile uxolela uDumazile ngakho konke ayekusho ngaye.
          Babonga abakwaKheswa ngokubambisana.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela
          ngokwenelisayo.]                                                               (3)
                                                                                         [25]

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                        Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 16                DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 12: UMBUZO OMUDE

IMPI YOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

•   Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
•   Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
•   Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-32 ukumaka i-eseyi.

ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngamasu asetshenziswa
ngumbhali ukuveza abalingiswa ngobunjalo babo. Umbhali angabaveza abalingiswa
ngezenzo zabo, ukuchazwa kwabo, indlela abagqoka ngayo kanye nokukhuluma.

UMZIMBA:
UBafana
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Ongahloniphi/Oziphakamisayo – UBafana uxosha umalume wakhe kabuhlungu
   uma ezocelela izingane zikaLinono indawo yokuhlala.
• Onganakekeli umndeni wakhe – UBafana akanasikhathi sezingane zakhe.
   Akaboni noma u-Euthenasia egqoka izimpahla angamthengelanga zona.
• Onomona – UBafana uba nomona ngokuzithuthukisa kukaPoppie ngokufunda
   umtshela nokuthi akayeke ukufunda.
• Obukela phansi abanye abantu – Ubiza ubaba omdala ngegama 'Willson'
   akazikhathazi nokuthi uhlalaphi njengoba sebesebenze ndawonye iminyaka
   eminingi. Akazihlanganisi nomakhelwane bakhe. Akasonti nabantu abamnyama.

UPoppie
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Ongathandi umndeni wasemzini – UPoppie unqaba ukwamukela izingane
   zikaLinono kwala noma ozakwabo emsebenzini bemncenga ukuthi azithathe.
• UPoppie uma eshayelwa ucingo uHlanganisani efuna ukumazisa ngo-Euthenasia
   akamemukeli kahle njengelunga lomndeni.
• Onganasikhathi sezingane zakhe – UPoppie akanaso isikhathi sezingane zakhe
   okudale ukuthi uMelody akhulelwe. Uxosha uMaXakushe ngoba engafuni kusolwe
   u-Euthenasia
• Ongalaleli umnyeni wakhe – UPoppie uthengela u-Euthenasia imoto ngaphandle
   kokubonisana noBafana.
• Onomona – UPoppie ukhombisa ukuba nomona ngoHlanganisani no-Uzithelile
   ngoba bekhombisa ikhono eliphezulu emqhudelwaneni wokugijima.

UNjini Cele
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Onothanda lomndeni wakhe – ukhulisa izingane zikadadewabo uQophitshe
   wafundisa uBafana waba nejazi. Aphinde akhulise abazukulu uHlanganisani no-
   Uzithelile.
• Oyikholwa – Uthandazela u-Euthenasia kwanqamuka isifuba esasicinene,
   ehluleka nokuphefumula ngesikhathi esemzini kaNgubane.
• Onobuntu – Ufaka u-Euthenasia isiphandla amhambise nomkhono azofika nawo
   ekhaya yize azi ukuthi uBafana noPoppie abamamukelanga emzini wabo.
• Onoxolo – Wamukela uPoppie noNgubane yize babengamamukelanga emzini
   wabo eMlazi.

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                      Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 17                   DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UHlanganisani
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
• Onobuhlakani – Utshela u-Euthenasia ukuthi akulungile ukweqa ekhaya. Ufunda
   esebenza ejalidini ukuze azikhokhele imali yesikole.
• Ozimiselayo – Ubamba amatoho emajalidini ukuze akhokhe imali yesikole,
   aphumelela ngamalengiso aze ahambe ayekofunda phesheya lapho kwakufunda
   khona u-Uzithelile.
• Onobuntu – Unakekela u-Euthenasia ngenkathi efike esikoleni sakhe. Ufonele
   uPoppie ukuze angakhathazeki emuva kokuzwa ukuthi u-Euthenasia weqile
   ekhaya. Uyalele uVikizitha ukuba alande uMaMthimkhulu eLa Lucia azohlala nabo
   eMpaphala.

ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle amasu ahlukahlukene okuveza abalingiswa ngobunjalo babo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo zokuvezwa kwabalingiswa
ngobunjalo babo. Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                               [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUSHANE

IMPI YOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

13.1      Umoya wentukuthelo/wokuthukuthela njengoba uNgubane uthukuthelele
          umfana odale ukuthi izimoto zishayisane uyamsola ngokuthi kukhona
          akuthintile.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umoya ngokwenelisayo esusela
          esingenisweni salesi siqeshana.]                                                 (2)

13.2      Umyalezo otholakale kulesi siqeshana uthi kubalulekile ukuhlalisana kahle
          komakhelwane. Ukushayisana kwemoto kaMaMsibi nekaZabalaza akuzange
          kubaxabanise oMaMsibi noSibeko kepha baxoxisene kahle ngokukhandwa
          kwemoto kaZabalaza.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewunikezile umyalezo ngokwenzeka kulesi
          siqeshana]                                                                       (2)

13.3      Umlandi     usebenzise     inkulumompendulwano      ukuveza     intukuthelo
          kubalingiswa. UNgubane uthukutheliswe ukuthi umfana owayephakathi
          emotweni akazi ukuthi uthintephi ngenkathi ihamba. UMaMsibi uthukutheliswe
          ukuthi kade ayemtshela uNgubane ukuthi akofaka amabhiliki esandla ukuze
          imoto ingahambi. Umlandi uyachaza/uyalandisa ngokuhamba kukaSibeko
          noMaMsibi     bayoxoxa     endlini  ngomonakalo     odalwe    ubudedengu
          bukaNgubane. Umlandi usivezela imicabango kaNgubane edliwa isazelo
          sokuthi kwenzeka konke nje kungenxa yesenzo sakhe.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile imisebenzi emithathu yomlandi
          wayisekela.]                                                                     (3)

13.4      •   Ukungahloniphi kukaPoppie emuva kokumtshela ukuba akangahambi
              ukuyofunda.
           • UPoppie wayengasamhloniphi uBafana esekhuluma noma ikanjani.
           • UPoppie uthengela izingane imoto ngaphandle kokwazisa uNgubane.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ezivezile izehlakalo ezintathu.]                   (3)
Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                          Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 18                 DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

13.5      Isizathu ukuthi uBen Martins wayecabanga ukuthi uNgubane uzoba usizo
          amnikeze ulwazi ngabantu abahlala elokishini lakwaMashu kodwa wathola
          ukuthi uNgubane wayengasazibandakanyi nabantu abamnyama.
          [Nikeza amamaki amabili uma esichazile isizathu ngokwenelisayo.]               (2)

13.6      Inhloso yokugqamisa ukungahlonishwa kwamalungelo abantu abasebenza
          ezindlini njengoba uPoppie akafunanga ukulalela uMaXakushe kodwa
          wamdelela wambiza ngomqambimanga okwagcina ngokuba amxoshe emzini
          wakhe.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wayisekela.]                     (2)

13.7      Kwaba nomthelela omuhle kubo bobathathu abalingiswa.
           • Umthelela waba muhle empilweni kaPoppie ngoba wabuye wahlangana
              noNgubane owayengumyeni wakhe, bahlala ndawonye, naye wagcina
              esefundisa eNyuvesi.
           • Umthelela waba muhle ngoba uBafana ugcine efunda ukubaluleka
              komndeni, wafundela ukuphatha ipulazi, wagcina eselekelela
              uHlanganisani epulazini.
           • Kwaba nomthelela omuhle ngoba uCele waba nokuthokoza empilweni
              yakhe njengoba umndeni owawuhlakazekile wagcina usuhlala ndawonye
              ngokuzwana.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umthelela kumlingiswa
          nomlingiswa.]                                                                  (3)

13.8      Bobabili babemthanda ngokweqiniso uNgubane, bamqoqa bamhlalisa
          ezindlini zabo. Inkinga kaMaMthunzi yokuvuna izingane zakhe yadala ukuba
          baxabane noNgubane wagcina ehambile eMadadeni kanjalo izinkinga
          zamashwa ezazilandela uNgubane zagcina zimhlukanisile noMaMsibi.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile wabe eseyasekela
          umlingiswa ngamunye.]                                                          (3)

13.9      Asamukelekile ngokwesintu/isiko umuntu wesilisa osekhulile akahlangani
          nezimpahla zomuntu wesimame ngoba kunenkolelo yokuthi ubalula.
          Kwakungamele     uMaMsibi asizakale     ngokuhlupheka    kukaNgubane.
          Kwakumele amhloniphe njengomnumzane wekhaya lakhe.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe.]                           (2)

13.10     Le ndaba iphetha ngopholavuthondaba ngoba kube noxolo nokubuyisana
          komndeni waseMpaphala nowaseThekwini. Umndeni kaCele wamukela
          uNgubane njengoba efika eMpaphala bayamhlabela. Baphinde bamukela
          uPoppie osehamba ngenduku njengoba efika eMpaphala ehamba
          noVikizitha. UNgubane noPoppie bayabuyelana, badayisa indlu yabo yase
          La Lucia bagcine behlala eMthunzini.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela
          ngokwenelisayo.]                                                               (3)
                                                                                         [25]

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                        Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 19                DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UBUCIKO BOMLOMO

UMBUZO 14: UMBUZO OMUDE

UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba

•   Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
•   Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
•   Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-32 ukumaka i-esseyi.

INGANEKWANE: UNWABU NENTULO

ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngamasu asetshenziswa
ngumbhali ukuveza abalingiswa ngobunjalo babo. Umbhali angabaveza abalingiswa
ngezenzo zabo, ukuchazwa kwabo, indlela abagqoka ngayo kanye nokukhuluma.

UMZIMBA:
UNkulunkulu
(Uvezwe ngendlela akhuluma ngayo, izenzo zakhe kanye nokuchazwa)
Onomusa/Onothando – Wabona ukuthi abantu bajabule ngenxa yokuthi abafi wase
enquma ukuthi abatshele ukuthi abazukufa.
Onganasineke – Kwathi uma unwabu lungasabuyi wathumela intulo ngokushesha
ukuyotshela abantu umlayezo wokuthi sebezokufa.
Onolaka-Walujezisa kabuhlungu unwabu ngokuhluleka ukuphuthuma kuye njengoba
ayelubizile ngokuthi selizohamba kancane futhi lushintshe umbala ifane nendawo
oluhamba kuyo.

Unwabu
(Luvezwe ngendlela olukhuluma ngayo, izenzo zalo kanye nokuchazwa)
Olungahloniphi      –   Lwadela umyalelo    kaNkulunkulu  lwanquma     ukudla
ubukhwebezane.
Olunomhobholo – Lwaqhubeka lwadla ubukhwebezane nanoma selusuthi.
Intulo
(Ivezwe ngendlela ekhuluma ngayo, izenzo zayo kanye nokuchazwa)
Olungahloniphi – Yathobela umyalelo kaNkulunkulu yaphuthuma yayotshela abantu
ukuthi UMdali uthi mabafe.
Olungenathando – Ayikwazanga ukuxwayisa nokweluleka unwabu yaludlula nje yize
ilubona ukuthi luphuma endleleni ngokungalaleli umyalelo kaNkulunkulu futhi
lwalungahle lungene ecaleni.

                                           KANYE NE

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                      Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 20                  DBE/Novemba 2019
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

IZIBONGO: 'ZENKOSI U-ALBERT LUTHULI'
(
Uvezwe ngezenzo zakhe)

Ohlakaniphile – Waba nemisebenzi emikhulu waze wethweswa indondo ye-Noble
Piece Prize.
Onobuholi obuqotho – Waluleka abantu ngezindlela eziningi eziya empumelelweni
ezifana nesikolo, inkululeko nesonto.
Onothando – Wayeka ukubusa ukuba inkosi kodwa wakhetha ukusebenzela isintu
ngokulwela inkululeko wayifaka kubo bonke abantu nakuba kwakuseyisikhathi
sengcindezelo.
Onesibindi – Waba nesibindi sokuvukela abelungu ababemfundise ulimi lukaHaga
kodwa wabajikela, kwathi le mfundiso ayeyithole kubelungu wayifaka kubantu.

ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle ama su ahlukahlukene okuveza abalingiswa ngobunjalo babo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo zokuvezwa komlingiswa ongu-
Albert Luthuli ngobunjalo bakhe. Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle
enezimpendulo ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUSHANE

IZINGANEKWANE: 'UNONSIKELELO'

15.1      Umlingiswa omkhulu inkosana. Inkinga abhekene nayo ukungazi ukuthi
          uzongena kanjani embhoshongweni ngoba ayiwuboni umnyango wokungena.             (2)

15.2      Isizinda sale nganekwane siveza ukuthi kwakunamazimu ayehlala ehlathini
          kunombhoshongo ayekhuphukela kuwo. Kusenkathini yakudala lapho
          kusekhona amazimu ayekhuluma ekwazi nokucula. Amazimu ayenesihluku
          sokubeka uNonsikelelo embhoshongweni yedwa engakhululekile ngoba
          wayengakwazi ukuphuma.
          [Nikeza amamaki amathathu uma esivezile isizinda sendawo, inkathi nesimo
          senhlalo kuhambisane nokusekela ngokwencwadi.]                                  (3)

15.3      Bobabili bayaphikelela uma benza izinto. Inkosana inothando lokufinyelela
          kuNonsikelelo kanjalo noDkt. Sbongile unothando lokusiza isizwe. Inkosana
          yenkosi yayiphikelela ibuya njalo izolalela umculo omnandi ifuna nokubona
          ukuthi amazimu angena kanjani embhoshongweni yize yayazi ukuthi
          kunobungozi ehlathini kanjalo noDkt. Sibongile Zungu wayephikelela uma
          enza into, wayengadikibali noma kunezinkinga endleleni yakhe,
          wayeziphebeza aqhubekele phambili.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eziqhathanisile izenzo zabalingiswa
          wazesekela.]                                                                    (3)

Akuvumelekile ukukopisha lo mhlahlandlela wokumaka                         Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-nov-2019-memo/c2a9f644-f9f0-4ec8-b0aa-b855b02dd797) — isiZulu HL · Memo · 2019 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-nov-2019-memo/3420f42f-5d50-44ac-aedd-172ceb91647a) — isiZulu HL · Memo · 2019 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2019-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isizulu/cd3827f5-57e3-4ed0-94f0-544b2ba575e8) — isiZulu HL · Memo · 2019 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2023-mg/038776b6-5079-4e52-8d5f-43174bade79f) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2022-mg/38abf8da-b73f-4b78-be9f-b79a166c7f48) — isiZulu HL · Memo · 2022 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2021-mg/83b06236-62c6-4922-b531-655cb7637472) — isiZulu HL · Memo · 2021 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
