# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2021, 38 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2021-mg/83b06236-62c6-4922-b531-655cb7637472
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 38

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2021-mg/83b06236-62c6-4922-b531-655cb7637472)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2021 · isizulu. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2021/b80cc957-f0ac-42ca-b1bc-70d790e2451e) — QP · 2021 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE
                                        NATIONAL

                                       IBANGA LE-12

                          ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)

                                  IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                        LWEZI 2021

                           UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA

AMAMAKI: 80

                  Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi ongama-38.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 2                       DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

Imiyalelo yokumaka leli iphepha

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo)

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
          ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela wokumaka.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
          bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
          Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
          ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI.     Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 3                     DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1: UMBUZO OMUDE
UNOLUXOLO/UNOXOLO – KNN Gcumisa
      Ungasebenzisa la maphuzu kanye namanye njengomhlahlandlela wokumaka lo
       mbuzo. Izimpendulo zingahluka ngokuthi umfundi uyiqonde kanjani inkondlo.
      Sebenzisa irubhrikhi yokuhlola lo mbuzo esekhasini lama-37.
ISINGENISO: Ohlolwayo makaqale achaze ukuthi uyini umqondo wenkondlo
ngaphambi kokuthi asho ukuthi imbongi iwasebenzise kanjani amasu ahlukahlukene
njengokusetshenziswa kwezifengqo, imifanekisomqondo, ukukhethwa kwamagama,
imvumelwano kanye nezimpawu zokuloba.
UMZIMBA
Amasu anhlobonhlobo athula umqondo wenkondlo
   Ufana namanz’apholile: (isifaniso) – imbongi isebenzise umfanekisomqondo
     wokubonakalayo oyisifaniso lapho ifanisa uxolo nempophoma enamanzi
     apholile. Uxolo lunakekela bonke abantu abalufunayo.
   U..., U..., U..., U... : (Imvumelwano siqalo) - imbongi isebenzise imvumelwano
     siqalo emgqeni woku-1 kuya kowe-4 ukuletha umqondo wokuthi ikhuluma
     ngoxolo nomsebenzi walo kumuntu.
   Upholil’ uphuzisa – (isenzasamuntu) imbongi iveza ubumnandi umuntu aba
     nakho uma enoxolo.
   Mduduzi: (isingathekiso/isenzasamuntu) - imbongi ibiza uxolo ngoMduduzi
     ngoba lukwazi ukududuza ubantu abangaphathekanga kahle emphefumulweni
     nasemoyeni.
   Ukuheleza komoya obandayo: (inzwa yokuthinta / inzwa yokuzwakalayo) –
     Imbongi igqamisa ukuthi lapho kunezinkinga phakathi kwabantu bengezwani,
     bexabana uxolo luba yisixazululo.
   Kugeleza ingelezane: (ihaba, umfanekisomqondo wokubonakalayo)
     ukugqamisa ukuthi uma kuphela uxolo kubantu, bayabulalana nsuku zonke
     kuchitheke igazi.
   Kubhekenwe ngeziqu zamehlo: (umfanekisomqondo wokubonakalayo,
     isisho) – imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokubonakalayo / isisho
     ukugqamisa inzondo nokungafuni ukuzithoba ukuze kube noxolo.
   Imilomo ikhafula okumuncu: -                   (ukukhethwa kwamagama /
     umfanekisomqondo wokuzwakalayo nokunambithekayo) – imbongi
     igqamisa umqondo wokuthi abantu bakhuluma izinto ezingakhi nezibulalayo
     kuphela ngenxa yokungabi nalo uxolo.
   UNoxolo: (ukwenzasamuntu) – imbongi igqamisa ukuthi uxolo kuphela
     olungaxazulula zonke izinkinga zabantu ukuletha ukujabula nothando.
   Kothando, umusa noxolo: (izimpawu zokuloba) - imbongi isebenzise
     uphawu ukhefana ukukhombisa ukuphumula (isikhawu/isizura) nokugqamisa
     izinto ezinhle ezilethwa uxolo.
ISIPHETHO/UVO LOMFUNDI: (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Imbongi isebenzise kahle amasu anhlobonhlobo ukwethula umqondo wenkondlo.
[Makunikezwe amamaki aphelele ngempendulo esekelwe kahle.]
[Impendulo eyi-eseyi ehleleke kahle ngokwemigomo yokubhalwa kwe-eseyi. Mayibe
namagama ayi-190 kuya kwangama-240.]                                                     [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 4                            DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

                                             NOMA

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUSHANE

NGIBONGA NGIYANCONCOZA – Imbongi ayaziwa

2.1       Isifaniso, Imbongi izibona isencane emkhakheni wokubhala izinkondlo,
          iphokophelele ekubeni yimbongi evuthiwe.

          [Nikeza amamaki amabili uma esishilo isifengqo waphinda wanikeza incazelo
          yaso ngokwenkondlo.]                                                                  (2)

2.2       Umoya wokujabula / wokubonga / wokutusa. Imbongi ijabulela ukuklonyeliswa
          ngokuphumelela ekubhaleni kwayo izinkondlo njengoba iqala ukubhala
          nezimbongi ezindala.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile kafushane umoya wale nkondlo
          otholakala kule migqa.                                                                (2)

2.3       Umfanekisomqondo ulekelele ukuba ngiqonde ukuthi ababhali asebebadala
          kafanele bangakhathali ukulekelela intsha ukuze ithuthukise ikhono ngoba
          abantu abasha kusasa kuzobe kuyibo izingqungqulu.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umfanekisomqondo oqukethwe yilo
          mugqa ukuthi umelekelele kanjani ukuqonda le nkondlo.]                                (2)

2.4       Imbongi ihlose ukuletha umgqumo omnandi oveza ukuthi yiyo uqobo lwayo
          imbongi ebonga ingaphezi kubabhali bezinkondlo abayisizile/abayifundisile.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekhombise inhloso yembongi ngokusebenzisa
          ifanangwaqa.]                                                                         (2)

2.5       Imbongi ikusebenzise kahle ukuxhumana siqalo, ‘Lisacij’ no Licijwa’
          ukugcizelela ukuqeqeshwa okunzulu ngababhali abaseqophelweni eliphezulu
          lokubhala izinkondlo.

          [Nikeza amamaki amabili uma                exoxile   ngempumelelo    yembongi
          ngokusebenzisa ukuxhumana.]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo]                                                      (2)
                                                                                                [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                             Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 5                              DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUSHANE

IMFIHLO – MH Mazibuko

3.1       Izinyanga nezanusi ziwachitha ziwaqoqe.

          [Nikeza imaki elilodwa uma ewubhalile umugqa onesifenqo waphinde
          wasidwebela.]                                                                           (1)

3.2              Imbongi ithi nokwaziyo ukugcina izimfihlo ugcina eseyikhiphile kodwa
                  le mfihlo ewukufa ayaziwa muntu ngisho nasondelane kakhulu nabo.
                 Uma umuntu eseshonile akabe esabuya ukuzotshela umndeni
                  ngokwenzeka ngale kwethuna.
                 Akatsheli ngisho nabantabakhe/umndeni, uthi bayozibonela uma nabo
                  sebeficwa ukufa.

          [Nikeza amamaki amathathu uma echaze kafushane ngamaphuzu amathathu
          umqondo oqukethwe ibinza lesibili.]                                                     (3)

3.3       Imbongi ihlose ukukhombisa lapho kumele kuphunyulwe khona
          nokukhombisa okwenzekayo empilweni mayelana nomthetho kanye
          nomphumela wokweqiwa kwawo. Umphumela wokungalandelwa komthetho
          obekiwe kuholela ekutheni uhlawule / ugwetshwe.

          [Nikeza amamaki amabili             uma     eyikhombisile   inhloso    yembongi
          yokusebenzisa isizura.]                                                                 (2)

3.4       Imbongi isebenzise ithoni yokuhlonipha / yokukhathazeka / yokudideka /
          yokudumala. Imbongi ikhuluma sakukhuluma nethuna ibuza ngokwenzeka
          ngale kwethuna okungaziwa muntu.

          [Nikeza amamaki amabili uma eyichazile ithoni equkethwe umugqa we-18.]                  (2)

3.5       Ikhono lembongi lokusebenzisa isenzukuthi u’vo’ lisetshenziswe ukugcizelela
          umthetho owodwa kuphela ongasoze weqiwa muntu ngisho noma ngabe
          umuntu udelela kanjani.

          [Nikeza amamaki amabili uma elivezile ikhono lembongi ekusebenziseni
          isenzukuthi.]                                                                           (2)
                                                                                                  [10]

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUSHANE

UGQOZI – BW Vilakazi

4.1       Ngem' othangweni ngakhuleka,
          Ngakhuleka laze layoshona.
          Ukuxhumana okutshekile.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekutomulile ukuxhumana bese esho uhlobo
          lwakho.]                                                                                (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                               Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 6                           DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

4.2       Isigqi esisheshayo. Nakuba yonke imigqa ivalekile inezimpawu zokuloba
          kodwa ngenxa yokweqiwa konkamisa kanye nomoya wokujabula okuleli binza
          kwenza isigqi sisheshe.

          [Nikeza amamaki amabili uma echazile kafushane ngohlobo lwesigqi.]                   (2)

4.3       Umqondo walo mugqa uphelela kolandelayo okusho ukuthi imbongi yathi
          iyazama ukuhaya yahluleka ngoba yayingakwazi ukuhaya njengobabomkhulu
          bayo.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuchaza ngokusetshenziswa kwe-
          injambamenti.]                                                                       (2)

4.4       Imbongi ihlose ukugcizelela ukuthi kufanele abantu babonge izinto ezinhle
          abaphiwa zona njengoba imbongi isibuya KwaDukuza ayisamfici uMkabayi
          owayisizayo ngokuyipha isipho sokuhaya izinkondlo.

          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yembongi etholakalala kule
          migqa.]                                                                              (2)

4.5       Imbongi iveza ubuqiniso ngokusebenzisa ithoni yokukhuthaza /
          ukugqugquzela njengoba imbongi yagcina isibhala ngaso sonke isikhathi
          imibhalo yobuciko obahlukahlukene.

          [Nikeza amamaki amabili ngokushiwo yimbongi ekugqamiseni ithoni yale
          nkondlo.]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo]                                                     (2)
                                                                                               [10]

                                             KANYE

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUSHANE

UBUDE ABUPHANGWA – AB Phakathi

5.1       Ifanankamisa u- ‘a’ / ifanangwaqa u-’b’
          Liletha umgqumo nomsindo omnandi.

          [Nikeza amamaki amabili uma eligagulile ifanamsindo bese esho umsebenzi
          walo.]                                                                               (2)

5.2       Imbongi itshela izingane ukuthi zingajahi impilo ephezulu singakafiki isikhathi
          ngoba ekuhambeni kwesikhathi zizoyifica le mpilo bese iyazehlula.

          [Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane okushiwo imbongi kule
          migqa.]                                                                              (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                            Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 7                                DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

5.3       Umoya        wokukhuthaza/ncenga/nxusa   ukuthi   izingane   mazenze
          ngokusezingeni lazo ngokuzimisela ziyijabulele impilo emnandi eziyobe
          seziyiphila uma seziphumelele.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umoya oqukethwe imigqa
          enikeziwe]                                                                                (2)

5.4       Imbongi ihlose ukuletha umculo nomgqumo omnandi nokugcizelela ukuthi
          labo abasafunda ababekezele, ekugcineni bazowuthola umvuzo.

          [Nikeza amamaki          amabili   uma   eyivezile    inhloso   yokusetshenziswa
          kwemvumelwano.]                                                                           (2)

5.5       Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa impindwa ethi, ‘ubude
          abuphangwa/ungabuphangi’ ukugcizelela ukuthi ungabojaha izinto ukuba
          zenzeke ngokushesha.

          [Nikeza amamaki amabili            uma   ephawulile      ngempumelelo    yembongi
          ekusebenziseni impindwa.]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa.]                                          (2)
                                                                                                    [10]

                                                                   AMAMAKI ESIQEPHU A:              30

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                                 Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 8                   DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 6: UMBUZO OMUDE
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

      Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
       mbuzo.
      Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
      Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.

ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi, ‘Izinqumo esizithathayo ngempilo yethu zingaba nemiphumela
engemihle kwabanye abantu nakithina uqobo.’ Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa
abalandelayo:
UMZIMBA
     UMHLENGI/UMAHLENGI
   Isinqumo sikaMhlengi sokutshela uNontobeko isithandwa sakhe ukuthi
     mabahlukane engamtsheli nesizathu senza ukuba uNontobeko acabange ukuthi
     umshiya ngoba esethole omunye umuntu. UNontobeko uyakhala uphuma
     efulethini edidekile, ushayiswa yimoto ulimala kakhulu.
   Isinqumo sikaMhlengi sokutshela uNgidi ukuthi uyi-gay sidala ukuthi
     alahlekelwe ngumndeni wakhe ngoba uyise uNgidi uxabana naye uyamxosha.
   Isinqumo sikaMahlengi sokungalinaki isoka lakhe uNdumiso ngenkathi
     limvakashele siba nomphumela wokuthi uNdumiso abhokelwe yisikhwele ngoba
     ecabanga ukuthi uMahlengi uzomala, kwaba nomphumela wokuthi uNdumiso
     ashaye uXolani.
   Isinqumo sikaMahlengi sokuvumela uXolani ukuthi alokhu evakashela efulethini
     siba nomphumela wokuthi uNdumiso agcine esethatha isinqumo sokuyobamba
     uNgidi inkunzi ukuze alobole uMahlengi khona angezukumphunyuka.
       UXOLANI
      Isinqumo sikaXolani ngokulandela uMahlengi emuva komhlangano siba
       nomphumela ongemuhle emndenini wakhe ngoba uqala ukuxabana nenkosikazi
       yakhe uLungile.
      UXolani uphinde angawukhathaleli umndeni wakhe esebuya ebusuku enuka
       neziqholo zabantu besifazane i-Red door ebuyela nasotshwaleni.
      UXolani ugcina eseshelwa ngumuzi wakhe kwashona nezingane zakhe.
      Isinqumo sokushiya inkosikazi yakhe ekhaya emuva kokusha komuzi wakhe
       uya kuMahlengi ufika athole amaqiniso amphula umoya.
       UNONTOBEKO
      Isinqumo sikaNontobeko sokuqoma uNkululeko ebe azi ukuthi usanothando
       lukaMhlengi siba nomphumela wokuthi ashiye phansi umshado ngobusuku
       obandulela umshado wakhe noNkululeko.
      Isinqumo sakhe sidala ukuhlukumezeka okukhulu emindenini yomibili owakhe
       kanye nokaNkululeko, yatheleka ngehlazo.
      Isinqumo sikaNontobeko sokushiya uNkululeko saba nomphumela wokuthi
       uNkululeko angakwamukeli ukushiywa yingoduso yakhe agcine ngokuzibulala.
      Isinqumo sikaNontobeko sokuyofuna uMhlengi kubo eGcilima siba nomphumela
       ongemuhle kuyena uqobo ngoba ugcina ethola ukuthi uMhlengi uphila
       njengomuntu wesifazane

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                    Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 9                              DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.

[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo                   esebenzisa   abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]

[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.]                                                                [25]

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUSHANE

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
7.1       Umoya wokukhathazeka/wokubalisa. UNontobeko ukhathathazekile uyabalisa
          ukubona isikhathi sokulinda uNkululeko sihamba kancane kakhulu kanti futhi
          akasakhululekile ngoba kunabantu abaningi ekhaya abeze ukuzolungiselela
          umshado.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                                    (2)
7.2       Umlandi usitshela ngemizwa yabalingiswa njengoba uNontobeko
          wayengasakhali wayesenesibindi sokubhekana noNkululeko.
          Umlandi uphinde asitshele ngemizwa yomlingiswa onguNkululeko njengoba
          ebingelela uNontobeko ngokuxwaya uma engena emotweni.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
          kuNontobeko noNkululeko]                                                                (2)
7.3              UNontobeko wayesanda kwaliwa nguMhlengi wase ephuma efulethini
                  lakhe ekhala, ephithene ikhanda akazange esayibona imoto
                  eyayishayelwa nguNkululeko waziphonsa kuyo yamshayisa.
                 UNkululeko wamphuthumisa esibhedlela, waqhubeka nokumvakashela
                  ngisho esephumile esibhedlela wagcina esemshela bathandana.
                 UNkululeko wala zonke izintombi zakhe, walobola uNontobeko nakuba
                  ayekubeke kwacaca kuNkululeko ukuthi usanothando lukaMhlengi.

          [Nikeza amamaki amathathu uma efingqe ukulandelana kwezigameko
          ngamaphuzu]                                                                             (3)

7.4       Indikimba yale noveli uthando. Bobabili babe nothando lweqiniso lukaMhlengi/
          Mahlengi baze banquma ukunamathela kuye yize benabantu ababathanda
          ngokweqiniso. UXolani wathanda uMahlengi eqala ngqa ukumbona
          emhlanganweni      wokuthuthukisa     osomabhizinisi    abasafufusa   waze
          wadebesela uthando lwakhe nomkakhe uLungile kanjalo noNontobeko
          walahla uNkululeko waqoka ukuyofuna uMhlengi kubo kwaNgidi eGcilima./

          Indikimba yale noveli ithemba, bobabili uXolani noNoNtobeko babe
          nethemba. UXolani wathi angahlangana noMahlengi emhlanganweni
          wosomabhizinisi waba nethemba lokuthi bazothandana kanjalo noNontobeko
          wala uNkululeka wanquma ukuyofuna uMhlengi enethemba lokuthi hleze
          amthole futhi babuyelane.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                               Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                10                   DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

          [Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
          zomlingiswa onguXolani kanye nomlingiswa onguNontobeko ekugqamiseni
          indikimba yale noveli]                                                       (3)
7.5       Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli obhekiswe kuNontobeko
          ngowokuthi yaneliseka ngalokho onakho noma ungalahli okukhona
          ngokungekho. UNontobeko akazange aneliseke, wala uNkululeko
          owayemthanda ngokweqiniso, wayofuna uMhlengi. Ekugcineni uthola
          amaqiniso okuthi uMhlengi ubengumuntu wesilisa oseziguqulile waphila
          njengomuntu wesifazane.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo wombhali
          osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguNontobeko]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                             (3)
7.6       Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi empilweni uyadinga ukuba nomuntu
          obambisene naye ezintweni, okwazi ukuxoxisana naye. UNgidi wathi
          esahlukunyezwe wudaba lukaMhlengi lokuthi amtshele ukuthi u’gay;
          wahlangana noNomalanga waphinde waba nenjabulo. Emuva kwesikhathi
          esenqume ukuyofuna uMhlengi uNomalanga wameseka ewa evuka naye
          baze bamthola uMhlengi. Ekugcineni uNomalanga kwaba nguye owabeseka
          sebebuthaka efulethini likaMhlengi/Mahlengi.

          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguNomalanga kule noveli]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                             (3)
7.7       Asiveza njengomuntu oqaphelayo nosakholelwa emithethweni yesintu
          njengoba sihlaba umkhosi wokuthi akukhuzwe uNontobeko angavunyelwa
          ukuba athi ezoshada ngakusasa aphume ebusuku.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukusebenzisa amagama agqamile
          asesiqeshini ukuveza umlingiswa oyisalukazi obizwa ngejaji waphinda
          wasekela impendulo yakhe]                                                    (2)
7.8       Wawungeke ube muhle ngoba uMhlengi wayezobe eqhubeka nokuzenzisa
          ngenxa yokuthi imizwa yakhe ayikho ebantwini besifazane ufuna
          ukuzijabulisa nabesilisa. Babezohlala ngokuxabana ngoba uMhlengi
          wayezohlala othandweni olungamenelisi bagcine behlukana sebechithelene
          isikhathi.
                                     NOMA

          Wawungaba muhle ngoba uMhlengi wayezohlala enoNontobeko isikhathi
          sonke, wayengagcina ebonile ukuthi akamthande akhohlwe ukuthi unemizwa

          ngabantu besilisa. Babezohlala ngokuzwana njengoba uNontobeko
          wayezobe emkhombisile ukuthi umthanda ngokweqiniso njengoba wakwazi
          ukuhamba ayomfuna.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
          umphumela wothando lukaNontobeko noMhlengi waphinda wasekela]                (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                    Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                       DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

7.9         Akwamukelekile ngoba akukuhle ukuthi esikhathini sanamuhla uma
            ungumuntu wesilisa ube nezintombi ezingaphezu kweyodwa ngenxa yezifo
            ezingelapheki futhi nendlela yokuphuza uphuzo oludakayo kumele lube
            sezingeni elilawulekayo ukuze ungangeni ezinkingeni njengoba uS’bu ubiza
            uZakithi kukhona uNomthi bagcina ngokulwa wahluleka ngisho ukubalamula.

            [Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyakwamukela/
            akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]

            [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                               (3)

7.10        Ngiyazwelana nomlingiswa onguNkululeko. Ngangiyophatheka kabi, ngikhale,
            ngicabange ukuthi ngizowubhekelwa ngubani umndeni wami nokuthi lolu
            daba ngizofike ngilwethule kanjani.

                                                NOMA

            Angizwelani nomlingiswa onguNkululeko. Ngangiyokwamukela ngiqhubeke
            nempilo hleze ngibuye ngimthole engiyomthanda ngokweqiniso, ngimshade
            ngoba vele uNontobeko wayemtshelile uNkululeko ukuthi kungenzeka
            ahluleke nokuqhubeka nothando lwabo.

            [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe wokuzwelana /
            wokungazwelani bese esekela impendulo yakhe]

            [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                               (2)
                                                                                           [25]

UMBUZO 8: UMBUZO OMUDE
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
         Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
          mbuzo.
         Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
         Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi 'ukuthanda imali ngokweqile kungaba nemiphumela engemihle
kwabanye abantu nakithina uqobo'. Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa
abalandelayo:

UMZIMBA
UCHULE
   UChule unomhobholo wemali ngoba ugaqela abafelokazi abaqole izimali zabo.
   Lo mhobholo wakhe udala ukuthi ahlukane noMaDludla ngenxa yokuthi ufuna

           enye imali yabafelokazi angayisebenzelanga.
         Umhobholo wakhe umenze waxabana nomngani wakhe uDaffo ngoba engafuni
          ukumnika ingxenye yemali kaNomvula yize noDaffo ayemsizile ukuba bayithole
          le mali ngokuzenza iphoyisa ukuze aqhelukise uGenyeza kuNomvula.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                 DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

      
    Umhobholo wakhe umdalela isikhwele nengxabano emzini wakhe noNomvula
    ngoba ebona uNomvula elalela izingoma zikaGenyeza, lokhu kuholela ekutheni
    acabange ukuthi kungenzeka uNomvula abuyelana noGenyeza bese kudaleka
    ukuthi imali abanayo noNomvula bayihlukaniselane.
   UChule ugcina akha itulo lokubulala uNomvula lapho kwagcina kufe yena.
UDAFFO
   UDaffo unomhobholo wemali ngoba uqola abafelokazi izimali zabo esizana
    noChule.
   Umhobholo wakhe wabanga ukuthi ngenkathi uChule esesibhedlela abone
    kuyithuba lokuthi athole imali kaNomvula noChule ngokuyoshela uNomvula.
   Lesi senzo sidala ingxabano phakathi kukaChule noDaffo.
   UDaffo ngenkathi esejele uthengwa ngumngane wakhe uChule efuna
    ukuziphindiselela ngokumenza isigqila.
UMAHADEBE
   UMaHadebe unomhobholo wemali kaNomvula ngoba uhamba uyofuna umuthi
    wediphi kuMaNkwanyana ufuna ukudlisa uMaNdelu ukuze athole wonke
    umcebo kaNomvula.
   Uthumela incwadi yocingo kuNomvula ukumazisa ngokufa kukaMaNdelu ukuze
    amdlise uNomvula uma efika ekhaya.
   Uthumela uMahuzu ukuba baye kophuca uNomvula incwadi, uma beqeda
    athathe incwadi bamhlanyise ngomuthi ukuze imali kube ngeyakhe nomndeni
    wakhe kuphela. Lokhu kwadala ukuba endleleni uMahuzu ashayiswe iloli afe.
   UMaHadebe udla inyama yenkukhu enobuthi ngoba efuna ukukhombisa
    uMandelu ukuthi ayinabuthi lokho kwaba nomphumela wokuthi agule aye
    esibhedlela ngenxa yomhobholo.

ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.

[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo esebenzisa abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo /
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.]
                                                                                     [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUSHANE

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

9.1       Umoya wentukuthelo. UGenyeza akakhombisi ukuzwelana noNomvula
          njengoba eshonelwe ngumfowabo kodwa uthukutheliswa ukubonana
          kukaNomvula noChule uze ubiza uChule ngesithunywa sikaSathane.
          UNomvula umcela ukuba amshiye yedwa njengoba engakhombisi ukuba
          nozwelo lokushonelwa. / Umoya wosizi. UNomvula ushonelwe umfowabo,
          ulindele ukuthi uGenyeza amduduze / amlilele.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                       (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                  Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                13                       DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

9.2       Umlandi usitshela ngemizwa yabalingiswa njengoba uGenyeza ungena
          ethukuthele    uyaduba, uphindela lapho ehlala khona emuva kokuba
          uNomvula emcele ukuba amshayise ngomoya. Uphinde asitshele ngemizwa
          kaNomvula, uyakhala lapho eqalekisa ukuba khona kwemali ayiwinile
          njengoba uChule emwotawota amesula izinyembezi ngesithupha nangeduku
          lakhe lokho okwakwehlule uGenyeza.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
          kuGenyeza noNomvula]                                                             (2)

9.3              Kwafika uMahuzu nabangane bakhe oMchitheni noMsonteni
                  bethunywe nguMaHadebe ukuba bathathe incwadi yocingo bese
                  bedlisa uNomvula umuthi wokumhlanyisa.
                 Wathi uNomvula esalwa noMchitheni noMsonteni kwafika uChule
                  walekelela uNomvula zagcina zishaye zachitha izigebengu.
                 Endleleni oMahuzu bashayiswa yiloli bashona okwaholela kulesi
                  sigameko.
          [Nikeza amamaki amathathu uma efingqile ngamaphuzu ukulandelana
          kwezigameko]                                                                     (3)
9.4       Indikimba yale noveli umhobholo wemali. Bobabili laba balingiswa
          banomhobholo wemali. UChule noDaffo babekhohlisa abafelokazi bebaqola
          izimali zabayeni babo ngokubakhohlisa bathi bayabathanda. Bagcina
          sebexabana bebanga imali kaNomvula owayeshade noChule, uDaffo wabe
          eseyifuna ngoba ethola ithuba ngenkathi uChule elalisiwe esibhedlela.

          [Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
          zomlingiswa onguChule kanye nomlingiswa onguDaffo ekugqamiseni
          indikimba yale noveli]                                                           (3)
9.5       Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli ubhekiswe kumlingiswa
          onguChule ngowokuthi umhobholo awukhokheli. UChule waba nomhobholo
          wemali wafuna ukubulala inkosikazi yakhe uNomvula ngokuyithengela abantu
          ukuba bambulale uNomvula kepha kwagcina kufe yena ngokupitshizwa
          yimoto ehlane wasinda uNomvula.

          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo               wombhali
          osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguChule]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (3)
9.6       Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi bakhona abantu abanobuntu nabakwazi
          ukukhathalela / ukuzwelana nabanye abantu yize bengasondelene nabo.
          Emuva kokuba uMaSikhakhane ezwe ukuthi uMaHadebe ubezofuna ushevu
          kuMaNkwanyana wokubulala uMaNdelu noNomvula wakwazi ukuxwayisa
          uMaNdelu ngengozi ayeyizomehlela wathi engabe esadla lutho alunikwa
          uMaHadebe futhi watshela uMaNdelu ukuthi akoxwayisa uNomvula ukuthi
          angayinaki incwadi yocingo ezofika ibika ngokushona kwakhe.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguMaSikhakhane kule noveli]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                      DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

9.7       La magama agqamile amveza njengomlingiswa onodlame / othanda ukulwa
          nongenazwelo uGenyeza njengoba ecasukela ukufika kukaChule emsongela
          ngokuthi angamjezisa kanjani ngokulokhu egaqele uNomvula futhi uGenyeza
          wayengakhombisi ukuba nozwelo ngokushonelwa kukaNomvula.

          [Nikeza amamaki amabili uma ohlolwayo ekwazile ukusebenzisa amagama
          agqamile asesiqeshini ukuveza umlingiswa onguGenyeza waphinda
          wasekela impendulo yakhe]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (2)

9.8       Wawungaba mubi ngoba uGenyeza wayezolokhu eqhubekile eshaya abantu
          abeze kuNomvula naye uNomvula uqobo wayengagcina engakuthokozeli
          ukuthandana noGenyeza njengoba ayehlala emthethisa noGenyeza
          wayengeke aqambe izingoma zothando, acule adume umhlaba wonke.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
          umphumela wothando lukaNomvula noGenyeza waphinda wasekela]                      (2)

9.9       Akwamukelekile ngoba uMeyili akakhombisanga ukuba ngubaba kuNomvula,
          wamxosha uNomvula emuva kokuthi ethole ingane, wamzonda, wambiza
          nangamagama. Wathi uma ethola kuthi uNomvula uwine imali yomjaho i-pick
          six’ wahlangana noMaHadebe bafuna ukuqola uNomvula imali yakhe yonke.
          Wathatha imali kaMandelu ayekade eyithunyelelwe uNomvula ngoba ethi
          konke okuphakathi kwekhaya kwakungokwakhe.

          [Nikeza amamaki amathathu uma ohlolwayo ekuvezile ukuthi uyakwamukela/
          akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (3)

9.10      Ngiyazwelana nomlingiswa onguNomvula. Ngangiyophuma ngiphele
          empilweni yomndeni wami ngoba ngangizobe sengibonile ukuthi bayingozi
          kimi nakumama wami uqobo, ngithathe umama wami ngimakhele umuzi
          kwenye indawo.

          [Nikeza   amamaki   amabili    uma      ewuvezile        umbono     wakhe
          wokuzwelana/wokungazwelani bese esekela]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (2)
                                                                                           [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                    DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 10: UMBUZO OMUDE
KUNJALO-KE – ME Wanda
      Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
       mbuzo.
      Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
      Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi 'ukungabi nesimilo esihle kungaba nemiphumela engemihle kwabanye
abantu nakithina uqobo'. Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa abalandelayo:

UDUMAZILE
   UDumazile uya esikoleni ukuyofunda kepha akabi nesimilo ngoba uqoma
     uthisha, udelela umisi Hlophe ngokumtshela ukuthi ngeke ahlukane nothisha
     uMoloi yena, uyakhulelwa ubuyela ekhaya engaqedile isikole.
   Ukungabi nesimilo kukaDumazile kwenza ukuthi ngenkathi esebenza esitolo
     athandane noSithole ebe azi ukuthi unenkosikazi ugcina ephelelwe umsebenzi.
   UDumazile uhlalisana noSithole aze athola ingane okungeyesibili engashadile.
   UDumazile uthi esehlala noSithole athandane noMtalaselwa bashade athi
     esahlala naye aqhubeke nokubonana noSithole emgwaqeni agcine eshaywa
     nguMtalaselwa.
   Aphinde abonise ukungabi nasimilo ngokuthi ahlangane noMoloi ngemuva
     kweminyaka afune ukuziphindiselela kuye ngokuqhubeka athandane naye yize
     eseshadile. Ugcina esengenisa amadoda amabili uSithole noMoloi endlini yakhe
     eshadile alwa, indaba iphuma ephephandabeni.
   UDumazile ugcina ebaleka kwakhe eshiya izingane zodwa. ULerato agcine
     eyeke isikole egada izingane zakwabo.
   UDumazile ugcina esegula aze ashone ebulawa yisifo sengculaza ngenxa
     yokungabi nasimilo.
UMOLOI
   UMoloi ubonisa ukungabi nasimilo ngoba uthi eshadile athandane noMisi
     Hlophe ebe enenkosikazi agcine esemkhulelisile.
   UMoloi uthi enguthisha athandane noDumazile oyingane yesikole naye agcine
     ekhulelwe lokho kwaholela ekutheni abaleke aphelelwe umsebenzi.
   Uthi angakhulelisa uDumazile ambalekele, kuthi ngemuva kweminyaka
     kuqhubeke ukungabi nasimilo kwakhe ngoba uthi esehlangana noDumazile
     aqhubeke athandane naye yize azi ukuthi uDumazile ushadile agcine eshaywa
     nguSithole belwela uDumazile.
   UMoloi naye ugcina eshona ebulawa yingculaza ngenxa yokungabi nasimilo.
USITHOLE
   USithole ukhombise ukungabi nesimilo esihle ngoba uthi eshadile
     nomaNzimande athengele uDumazile umuzi eMlazi kugcina ngokuhlukumezeka
     kukaMaNzimande axabane naye aze afake isahlukaniso.
   USithole usuka kwakhe uhlala noDumazile eMlazi ebe engashadile naye.
   USithole ukhulelisa uDumazile ebe engashadile naye. UMaNzimande ugcina
     esehlupheka.
   Uthi esehlala kwakhe esebuyela kwaMaNzimande uyaqhubeka uyabonana
     noDumazile emgwaqeni ebe azi kahle ukuthi uDumazile ushadile.
   USithole uphuma emaphepheni elwa nembangi yakhe uMoloi bebanga
     inkosikazi yomuntu enguDumazile.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                16                      DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.

[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo esebenzisa abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]

[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo /
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.]                                                        [25]
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUSHANE
KUNJALO-KE – MJ Wanda
11.1      Umoya wentukuthelo. UDumazile ufikelwa yintukuthelo lapho ebona uMoloi
          owambalekela ngesikhathi ekhulelwe eseyingane yesikole waze waxoshwa
          esikoleni useze ucabanga nokumbizela amaphoyisa ukuze ambophe.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                            (2)
11.2      Umlandi usichazela ngemizwa yabalingiswa. Uchaza imicabango kaDumazile
          yokuthi akakholwa ngenkathi ebona uMoloi owayemgilile wamshiya.
          Waphinde wasichazela ngemicabango kaMoloi onokuzenzisa ngenkathi
          uDumazile echaza ukuthi ungubani futhi bazana kanjani noMoloi. / Uchaze
          okwenzekayo ngenkathi umhlengikazi ehla emotweni kaMoloi kungena
          uDumazile nangenkathi uMoloi ebhala phansi izinombolo zocingo
          lukaDumazile.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
          kuDumazile noMoloi ]                                                            (2)
11.3             UDumazile wayefunda eMbumbulu efundiswa nguthisha uMoloi
                  okwagcina esemshela.
                 Bathandana uMoloi noDumazile owagcina esekhulelwa. Kwathi
                  sekufika unina kaDumazile namakhosikazi aseMbumbulu esikoleni
                  wababona uMoloi wababalekela abazange baphinde bahlangane.
                 UMoloi wabe esethola umsebenzi wokuxhasa abantu abaphethwe
                  yingculazi wakwa-New Life kanti uzohamba afike endaweni
                  eyayisebenza uDumazile esengumhlengikazi ezobachazela, yilapho-ke
                  ambona khona uDumazile.

          [Nikeza amphuzu amathathu uma efingqile ngamaphuzu ukulandelana
          kwezigameko]                                                                    (3)
11.4      Indikimba yale noveli eyesimilo esixegayo. Bobabili oMaNzimande noSithole
          babenesimilo esixegayo. UMaNzimande uthe engakahlukanisi noSithole
          wathandana nomunye umuntu owayemfaka endlini kaSithole kanjalo
          noSithole uthe engahlukanisile noMaNzimande wahamba wayohlala
          noDumazile eMlazi engamlobolile, waze wamkhulelisa.

          [Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
          zomlingiswa    onguMaNzimande       kanye    nomlingiswa   onguSithole
          ekugqamiseni indikimba yale noveli]                                             (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                       DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

11.5      Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli obhekiswe kuDumazile
          ngowokuthi ukungaziphathi kahle kuba nomphumela ongemuhle/omubi.
          UDumazile akazange aziphathe kahle eseyingane yesikole, waqoma uthisha
          wakhulelwa waxoshwa esikoleni. Waqoma uSithole eganiwe, wakhulelwa.
          Wavumela uMoloi noSithole ukuthi beze emzini wabo noMtalaselwa, balwa.

          Wagcina ethole umvuzo wokugula aphathwe yisifo sengculaza agcine
          ngokushona. / Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli obhekiswe
          kuDumazile ngowokuthi kuhle ukuthi uxolise kubantu obonile. UDumazile
          ngaphambi kokuba ashone waxolisa kumamezala wakhe nakubo bonke
          abembatha ngubo yinye nabo.

          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo wombhali
          osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguDumazile]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (3)
11.6      Umbhali uhlose ukuxwayisa ukuthi kungenzeka ukuthi abantu esibathembile
          kube yibo abasicekela phansi njengoba umakhelwane kaMaNdovela
          onguMaJwara wathi ebona ukuthi uMaNdovela unenkinga nomyeni wakhe
          uKheswa mayelana nokukhulelwa kukaDumazile wabona ukuthi kuyithuba
          lakhe lokumudla izithende afune ukungena kwakhe . Wazama ukuchitha
          umuzi wakhe ngokuqamba amanga athi uKheswa ufuna ukubulala
          uMaNdovela okwaholela ekutheni uMaNdovela ahambe kwakhe.

          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguMaJwara kule noveli]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (3)
11.7      La magama agqamile amveza njengomlingiswa onamagqubu/ongaxoli
          njengoba esamkhumbula kahle ukuthi nguye uthisha uMoloi owayemgcine
          eseyingane yesikole futhi wayefisa nokumbophisa.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukusebenzisa amagama agqamile
          asesiqeshini ukuveza umlingiswa onguDumazile waphinda wasekela
          impendulo yakhe]                                                                 (2)

11.8      Wawungaba mubi ngoba uMoloi wayengaxoshwa esikoleni, aqhubeke
          akhohlise uDumazile njengoba wayenenkosikazi futhi eqonywe umisi khona
          lapho esikoleni.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
          umphumela wothando lukaMoloi noDumazile waphinda wasekela]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (2)
11.9      Akwamukelekile ngoba uKheswa wayenguyise kuDumazile, uDumazile
          wenza iphutha njengazo izingane ezikhulelwa zifunda isikole kwakungafanele
          amjezise ngokumxosha kwakhe. Kwakungamelanga axoshe uMaNdovela
          owayengamthumile uDumazile ukuthi akhulelwe yize ayemncengele ukuthi
          aqhubeke nokufunda.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                18                             DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

          [Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile                  ukuthi   uyakwamukela/
          akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                       (3)

11.10     Ngiyazwelana nomlingiswa onguDumazile. Ngangiyophatheka kabi, ngicele
          yonke imininingwane kaMoloi ukuze ngikwazi ukuthi ngiye kofaka isondlo
          eNkantolo, akwazi ukondla ingane yakhe.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe wokuzwelana /
          wokungazwelani bese esekela]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                       (2)
                                                                                                 [25]

UMBUZO 12: UMBUZO OMUDE
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

       Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
        mbuzo.
       Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
       Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.

ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi ‘ukungawazisi umndeni wakho kungaba nemiphumela engemihle
kwabanye abanye abantu nakithina uqobo'. Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa
abalandelayo:

UMZIMBA
UBAFANA
   UBafana wakhuliswa ngumalume wakhe onguCele ngemuva kokushona
     kukadadewabo uQophitshe kepha kwathi uCele esephelelwa ngamandla
     okukhulisa izingane zikadadewabo kaBafana waya kuBafana wayomcela
     ukuba azikhulise. Kwathi uma efika ekhaya likaBafana wamxosha ngoba ethi
     akashongo ukuthi uyeza.
   UBafana ugcina engasahlonishwa yinkosikazi yakhe uPoppie ngoba uthi
     eshaya imithetho emzini wakhe uPoppie angamlaleli, uqhubeka nokufunda yize
     uBafana ayemalele, wathi ushaya umthetho wokuqeqesha izingane
     ngokuzifundisa umsebenzi wasendlini ale uPoppie, wathi ejuba uPoppie ukuthi
     angathengeli izingane imoto nalapho uPoppie wazithengela.Wagcina edubile
     eshiya umuzi wakhe wabuyela emzini wabo eMlazi wayohlala khona.
   Uphelelwa umsebenzi wazinikela otshwaleni uhambe ehlala ugcina esehlala
     nomunye umasihlalisane onguMaMthunzi. Nalapho uhamba ngemuva
     kokulahlekelwa yimoto yakhe engozini yemoto eyayithathwe yisoka likaPrisca
     ingane kaMaMthunzi. Umshwalense awukhokhi ngoba uMgwazeni enye
     yezingane zikaMaMthunzi yamsongela ngokumbulala uma eke wavula icala.
   Uhamba kwaMaMthunzi ugcina esehlalisana nomhlolithwasa uMaMsibi
     owayemhlukumeza ngokumshayisa isigubhu, amwashise nezingubo zakhe
     ngisho nezangaphansi. UMaMsibi uthi uBafana unesinyama kufanele abuyele
     ekhaya kubo ayosigeza.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                              Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                19                              DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

      Uyaxakeka usaba nokubuyela ekhaya uze wacabanga nokuzibulala, usizwa

       yiNdiya elimyala ngokuthi abantu abazibulalayo abangeni ezulwini. Ugcina
       ngokuzidela amathambo ubuyela eMpaphala kubo eyocela uxolo
       ngokungabazisi.

UPOPPIE
   UPoppie ubonisa ukungabi nandaba nomndeni ngoba wenqaba ukukhulisa
    izingane zikadadewabo myeni wakhe u-Hlanganisani no-Uzithelile ngoba ethi
    abazihlelelanga futhi ezasendaweni yasemakhaya.
   U-Euthenasia ugcina esephenduka ihlongandlebe ngokuba yisela antshontshele
    uMaXakushe imali, angamhloniphi noMaXakushe emdala kunaye.
   Ingane kaBafana yeqa umthetho wasendlini intshontsha imoto kathisha wakhe
    uMiss Hawkins.
   U-Euthenasia uphula umthetho wabazali bakhe ababengayifuni indawo
    yaseMpaphala uyeqa uya khona uPoppie usale ekhathazeka ehla enyuka
    emfuna.
   UPoppie ubonisa ukungabinandaba nomndeni ngoba uba nomona
    ngempumelelo kaHlanganisani no-Uzithelile uze ufuna nokubabulala.
   Ugcina elahlekelwa wumshado wakhe ngokuthi umyeni wakhe uNgubane
    abhunguke.
   UMelody uthola izingane zize ziba mbili ebe engashadile lokho kumkhathaze
    uPoppie njengomzali.
   UPoppie ugcina ehamba ngezinduku ngenxa yokuthi wayengasakwazi
    ukuhamba kahle ephethwe yisifo i-psycho-somatic okwakungenzeka ukuthi
    wayejikelwe idlozi.

ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.

[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo                   esebenzisa   abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]

[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo /
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.]                                                                [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUSHANE

IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

13.1      Umoya wokukhathazeka. Ungubane/Jonny ukhathazekile ukuthi njengoba
          besanezinkinga noMaMthunzi uzoke ahambe ayohlala ekameleni
          ayeselitholile khona bazokwazi ukubhekana / ukuxazulula izinkinga zabo./
          Umoya wokuncenga. UMaMthunzi uncenga uNgubane ukuthi angahambi,
          makahlale, ayofuna ummeli ukuze kuzoxazululeka inkinga abanayo.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                                    (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                               Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                20                      DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

13.2      Umlandi usitshela ngemizwa / ngemicabango yabalingiswa njengoba
          uNgubane/Jonny ecabanga ngentukuthelo kaMgwazeni kanye nomuzi wakhe
          wase-La Lucia ashaywe wuvalo. Uphinde umlandi asitshele ngemizwa
          kaMaMthunzi ekhombisa ukungayemukeli lento yokuhamba kukaNgubane

          /Jonny njengoba engamelekelelanga uma uNgubane/Jonny eqoqa izimpahla
          elungela ukumshiya uMaMthunzi.

          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
          kuNgubane noMaMthunzi ]                                                         (2)

13.3             UPrisca nesoka lakhe uNkebelele batshontsha isikhiye sikaJonny
                  bahamba ngemoto bayobuka ibioskop.
                 Endleleni ebuyayo bathola ingozi yemoto uPrisca walimala waya
                  esibhedlela.
                 Kwathi ngenkathi uNgubane/Jonny ethi uyovula icala kwabuya
                  indodana kaMaMthunzi eyayiyisigebengu yamsongela ukuthi uma eke
                  wavula icala uzombulala. Lokho kwenza uNgubane/Jonny ashiye
                  kwaMaMthunzi.

          [Nikeza amphuzu amathathu uma efingqile ngamaphuzu ukulandelana
          kwezigameko]                                                                    (3)

13.4      Indikimba yenoveli eyobuntu kanye nokungabi nobuntu / imfundo nemfundiso.
          UNgubane/Jonny akanabo ubuntu ngoba wala ukuhlala nezingane
          zikadadewabo uLinono waphinde waxosha umalume wakhe uCele emzini
          wakhe ngoba ethi akashongo ukuthi uzofika yize azi ukuthi usuka kude
          eMpaphala. UCele unobuntu ngoba wakwazi ukuthatha izingane
          zikadadewabo uQophitshe okunguBafana noLinono wazikhulisa. Waphinde
          wamukela abazukulu bakaBafana oZaneqiniso abazalwa nguMelody yize
          uBafana ayemxoshile emzini wakhe oseMlazi.

          [Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okungumehluko okumayelana
          nezenzo zomlingiswa onguNgubane kanye nomlingiswa onguCele
          ekugqamiseni indikimba yale noveli]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                (3)

13.5      Umlayezo otholakala esiphethweni sale noveli uthi ungakwenzi okubi
          kwabanye abantu ngoba ngelinye ilanga uzobadinga. UBafana noPoppie
          bakwazi ukubuyela eMpaphala yize babengabafuni abantu baseMpaphala
          emzini wabo, uPoppie waze wafuna ukubulala uHlanganisani no-Uzithelile.
          Ngesikhathi uBafana eseshaywe umhlaba waxoshwa kwaMaMsibi wabuyela
          eMpaphala bafika bemukelwa eMpaphala bagcina sebehlala khona.

          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo wombhali
          osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguPoppie noBafana]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                21                      DBE/Lwezi 2021
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

13.6      Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi amalungelo abantu abasebenza ezindlini
          akahlonishwa futhi babukelwa phansi yize belusizo emndenini. UMaXakushe
          kwakunguye owayefundisa izingane imisebenzi yasendlini abuye abambe
          iqhaza lokweluleka ngokwempilo o-Melody no-Euthenasia. UPoppie
          noNgubane babengenasikhathi sezingane. Kwaba lula kuPoppie ukuthatha
          isinqumo sokumxosha uMaXakushe engazinikanga isikhathi sokulalela
          uhlangothi lwakhe mayelana nokunyamalala kwemali kaMaXakushe.

          Wenqaba ngisho uMaXakushe ethi ucela ukuvalelisa kubantu abaziyo.

          [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguMaXakushe kule noveli]

          (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka)                                (3)

13.7      La magama agqamile amveza njengomlingiswa onothando nonakekelayo.
          UMaMthunzi wayesenalo uthando lokuhlala noNgubane emzini wakhe
          kunokuba ayohlala emqashweni eMashinini ukuze baxazulule izinkinga
          bendawonye engafisi ukuhlukana naye.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukusebenzisa amagama agqamile
          asesiqeshini ukuveza umlingiswa onguMaMthunzi waphinda wasekela
          impendulo yakhe]                                                                (2)

13.8      Wawungaba mubi ngoba uMaMthunzi wayezala uMgwazeni oyisigebengu
          owayengagcina embulele uNgubane/Jonny njengoba wayemthembisa ukuthi
          uma engalesuli icala uzombulala. UNgubane wayezohlala ngokwesaba
          angabe esakwazi ukuthethisa noma ukubonisa izingane zikaMaMthunzi
          njengoba uPrisca noMgwazeni babezobe bebonile ukuthi uligwala futhi
          wayezolesula icala baqhubeke benze amanye amacala, uMaMthunzi angenzi
          lutho ngalokho.

          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
          umphumela wothando lukaMaMthunzi noNgubane/Jonny waphinda wasekela]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                (2)

13.9      Akwamukelekile ngoba uPoppie wayeyinkosikazi kaNgubane eyayifike
          ngokuzogana. Kwakungamele aphakamisele uNgubane izwi esemsebenzini
          akhulume namazwi okweyisa nokumtshela ukuthi kubo kaBafana
          abahlakaniphile futhi bangabantu basemapulazini futhi akamncengi uBafana.
          UPoppie waze wathatha izincwadi zikaBafana ecabanga ukuthi uzobuyela
          ekhaya wamtshela ukuthi uzishisile wathumela umlotha emsebenzi kaBafana.

          [Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyakwamukela /
          akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]

          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-nov-2021-mg/20d819e2-1a0a-4815-a2d8-96c88edb99af) — isiZulu HL · Memo · 2021 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-nov-2021-mg/e0382a52-035c-4e4c-8d8a-3d3a02624e0d) — isiZulu HL · Memo · 2021 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2023-mg/038776b6-5079-4e52-8d5f-43174bade79f) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2022-mg/38abf8da-b73f-4b78-be9f-b79a166c7f48) — isiZulu HL · Memo · 2022 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2019-memo/1897f1aa-710a-4676-8176-8ef04156c9af) — isiZulu HL · Memo · 2019 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2018 FINAL MEMO](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2018-final-memo/9c189541-96e2-4884-a352-f7bfe4ea407b) — isiZulu HL · Memo · 2018 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
