# isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 33 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2023-mg/038776b6-5079-4e52-8d5f-43174bade79f
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiZulu HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isizulu
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 33

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiZulu HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isizulu-hl) › [isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2023-mg/038776b6-5079-4e52-8d5f-43174bade79f)

## About this document

Isizulu Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isizulu. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiZulu HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2023/2e5d94ae-bee5-42e8-a121-aa57c71b15b4) — QP · 2023 · isiZulu

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE
                                        NATIONAL

                                       IBANGA LE-12

                          ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)

                                  IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                        LWEZI 2023

                           UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA

AMAMAKI: 80

                  Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi angama-33.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                Pheqa ikhasi

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 2                       DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

Imiyalelo yokumaka leli iphepha

1.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
          ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
          (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
          omfushane encwadini eyodwa/efanayo)

2.        Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
          ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.

3.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
          esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
          impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
          impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
          omfushane kanye nomude uphenduliwe.

4.        Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
          ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
          uyayiyeka eyesibili.

5.        Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
          izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela.

6.        Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
          ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
          wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.

7.        Imibuzo emide
          Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
          lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
          Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
          bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
          Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
          ombuzo omude walowo ohlolwayo.

8.        Imibuzo emifushane
          Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
          ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.

9.        Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
          NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI.     Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
          okunikezwa amamaki.

10.       Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
          UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
          amamaki.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 3                     DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU A: IZINKONDLO

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

'IDWALA LIKASHAKA' – JM Sikakane

   Ungasebenzisa la maphuzu kanye namanye njengomhlahlandlela wokumaka lo
    mbuzo. Izimpendulo zingahluka kuya ngokuthi umfundi uyiqonde kanjani inkondlo.
   Sebenzisa irubhrikhi yokuhlola lo mbuzo esekhasini lama-32.

Ohlolwayo makakhombise ukuthi uyayiqonda imifanekisomqondo. Ohlolwayo
makaphinde akhombise ukuthi uyawuqonda umqondo okuyilokho okushiwo yimbongi
kule nkondlo. Umfanekisomqondo yilobo buciko obudalwa ukusebenzisa izifengqo
ezifana nesifaniso, isingathekiso kanye nokwenzasamuntu. Imifanekisomqondo/
izithombemagama ziwubuciko obubalulekile emibhalweni yobunkondlo ukuletha
umqondo ophelele owethulwa imbongi enkondlweni. Umqondo wale nkondlo
umayelana nomlando wedwala likaShaka elisosebeni lolwandle eSibubulungu
okusakhulunywa ngalo nanamuhla. Leli dwala liqukethe umlando owangesikhathi
kusabusa inkosi uShaka.

Ukusetshenziswa kwemifanekisomqondo
 Ukwenzasamuntu:
  5. Yidwala likaShaka
  6. Elengamel' ulwandle

Imbongi isebenzise izimpawu zokwenza komuntu uma ekhombisa ubukhulu kanye
nokuphatha kwakhe. Leli dwala lalilikhulu lingaphezu kolwandle okungangokuba
kwakungathi yilo elikhonyayo.

   Isifaniso:
    7. Kuhle kwenkos' imele
    8. imikhosi yempi.

Imbongi iqhathanisa ukuma kwenkosi endaweni ephakeme ibuka impi yayo kanye
nangendlela idwala elimi ngayo likhombisa ukuba namandla kanye nokubusa phezu
kolwandle njengoba nenkosi ibusa isizwe sayo.

   Ukwenzasamuntu:
    9. Yidwala likaShaka
    10. Elabikezel' umLungu,

Imbongi isebenzise izimpawu zomuntu ngoba uthi idwala yilona elabikezela ukufika
kwabeLungu beqhamuka olwandle. Imbongi ikusho lokhu ngoba inkosi uShaka
yayihlezi phezu kwalo leli dwala ngenkathi ifikelwa isibonakaliso sokuthi kuzofika
abeLungu beqhamuka olwandle. Manje kuba sengathi yilo elababikezela kanti inkosi
uShaka.

   Ukwenzasamuntu
    13. Yidwala likaShaka
    14. Elalibuk' amabutho

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 4                      DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

Imbongi kule migqa engenhla ifake izimpawu zomuntu okungamehlo. Ithi idwala yilo
elalibuka amabutho kanti inkosi uShaka owayebuka ehlezi phezu kwalo. Manje kube
sengathi yilona elalibuka amabutho.

     Ukwenzasamuntu
      17. Yidwala likaShaka
      18. Eligezw' amagagasi,

Imbongi kule migqa engenhla ifake izimpawu zabantu. Uma ukhuluma ngokugeza
kubhekiswa kubantu ngoba yibo abagezayo. Lapha kule migqa ngesikhathi amagagasi
ezishaya kulo idwala kube sengathi ayaligeza.

Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Imbongi isebenzise kahle
imifanekisomqondo okuyisifaniso, ukwenzasamuntu ukugqamisa umqondo osobala
wale nkondlo omayelana nomlando oqukethwe yidwala elitholakala eSibubulungu.

[Makunikezwe amamaki aphelele ngempendulo esekelwe kahle]

[Impendulo eyi-eseyi ehleleke kahle ngokwemigomo yokubhalwa kwe-eseyi. Mayibe
namagama ayi-190 kuya kwangama-240.]                                                      [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)

'UCU OLUMHLOPHE' – CT Msimang

2.1       Kwaqokw' ubuhlal obugabis' ubumhlophe:
          [Nikeza imaki elilodwa uma elitomulile ifanamsindo]                             (1)

2.2          Kule migqa imbongi isebenzise igama elinothile iminjunju ukugqamisa
              indikimba yobuhlungu bothando eyabuzwa incenga inhliziyo ukwakha
              uthando olucelwa yinsizwa.
           Iphinde imbongi isebenzise i-okzimoroni '… alunasiqalo nasiphetho'
              ukugqamisa ukuthi lolu thando alunamkhawulo luhlala lukhona njalo uma
              sebethandana baphenduka babe munye.
          [Nikeza amamaki amabili uma echazile ukuthi le migqa iyigqamisa kanjani
          indikimba]                                                                      (2)

2.3       Le mpindamqondo ekule migqa evumelanayo ingelekelele ukuba ngiqonde
          ukuthi imbongi ibuka ngamehlo angasakhombisi nkani, akhombisa ukuhlulwa
          wuthando ngokulwamukela njengoba intombi iqala ukuthanda insizwa.
          [Nikeza amamaki amabili uma echaze ukuthi impindamqondo yelekele
          kanjani]                                                                        (2)

2.4       Inhloso yembongi ekusebenziseni imvumelwanosiqalo u-'u' ukuletha
          umgqumo osamculo omnandi nokugcizelela ukuthi lolu thando kumele
          lubhekiswe kuye aluphathe kahle ukuze lungapheli.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusetshenziswa
          kwemvumelwano]                                                                  (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 5                       DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

2.5       Isigqi sale nkondlo siyanensa nakuba kunokweqiwa konkamisa kwamanye
          amagama kodwa ngenxa yomoya wokukhathazeka/wokunxusa. Imbongi
          isebenzise kahle ifanamsindo, imvumelwanosiqalo, imvumelwanosigcino
          okudala isigqi senkondlo.
          [Nikeza amamaki amabili uma ehlaziyile isigqi]                                   (3)
                                                                                           [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)

'WE SINXIMFI NDINI!' – MSS Gcumisa

3.1       Uyisigqila somona,
          Umon' ongumthakathi,
          [Nikeza imaki elilodwa uma eyitomulile imvumelwano]                              (1)

3.2       Ibinza lesi-2 lethula umqondo wokukloloda/wokuqhosha. Imbongi iklolodela lo
          muntu, ithi 'klibhi klolo …' ukuthi abantu sebeyayibona imisebenzi yakhe
          emibi. Sengathi kuphele ngisho nokudelela kwalo muntu njengoba kukhona
          abadelela ngaphezu kwakhe.
          [Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane umqondo oqukethwe ibinza
          lesi-2]                                                                          (2)

3.3       Umyalezo otholakala kuleli binza owokuthi kubalulekile ukuthi uma uwumuntu
          ungalokhu ucasukela abanye abantu abaphumelelayo. Imbongi ithi ungagcina
          ufile ungakwazanga ukuzenzela izinto futhi ungaphumelelanga empilweni.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umyalezo otholakala kuleli binza]           (2)

3.4       Inhloso yembongi yokusebenzisa i-enjambamenti ukuqedela umqondo
          womugqa we-15 emgqeni we-16 nokwakha ilukuluku kofundayo ukuthi
          akwazi ukufunda ngokushesha./Kungenzeka imbongi yayifuna nokuthi
          kubekhona ukuxhumana-maphakathi enkondlweni.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wasekela]                          (2)

3.5       Ngokwami ukubona imbongi ilusebenzise kahle uphawu oluwumbabazi.
          Uphawu oluwumbabazi lusetshenziswe lwalandela igama u-ndini/sikhohlisani
          ukugcizelela khona ukuthi izenzo zalo muntu azamukelekile.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ephawulile ngempumelelo yembongi
          ekusebenziseni uphawu olungumbabazi]                                             (3)
                                                                                           [10]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 6                        DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)

'ISIZIBA SENHLAKANIPHO' – EJ Mhlanga

4.1       Umoya otholakala ebinzeni loku-1 owokuncoma ngoba imbongi incoma
          imfundo/isikhungo semfundo ephakeme iyibiza ngesiziba esijulile, uNjulase.
          [Nikeza amamaki amabili uma esishilo isigqi wanikeza nomoya wale migqa]           (2)

4.2       Umqondo ocashile otholakala kule migqa owemfundo. Kule migqa imbongi
          isaqhubeka nokuncela ulwazi kubafundisi abalokhu beqhubeke njalo
          nokuyifundisa.
          [Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane umqondo ocashile]                    (2)

4.3       Ngicabanga ukuthi ukukhethwa kwaleli gama kungelekelele ukuba ngiqonde
          ukuthi imfundo into elikhuni nengaqondakali kalula. Akulula ukuzuza imfundo
          esezingeni eliphezulu.
          [Nikeza amamaki amabili uma ekuvezile ukukhethwa kwegama okugqamise
          indikimba]                                                                        (2)

4.4       Inhloso yembongi yokusebenzisa i-enjambamenti ukuqedela umqondo
          womugqa wama-23 emgqeni wama-24 nokwakha ilukuluku kofundayo ukuthi
          akwazi ukufunda ngokushesha.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusebenzisa i-
          enjambamenti]                                                                     (2)

4.5       Imbongi iyisebenzise kahle ithoni yethemba/ yokucabanga okuhle njalo.
          Imbongi inethemba lokuthi uma seyishonile hleze abasele bayokwazi
          ukuthola imfihlo yokuthi imfundo igcinaphi.
          [Nikeza amamaki amabili uma ehlolisisile ukusetshenziswa kwethoni
          wasekela]                                                                         (2)
                                                                                            [10]

                                             KANYE

'UKUTHETHELELANA' – MD Buthelezi

5.1       Simakade, Somandla, Nhlalamafini,
          Ifanankamisa.
          [Nikeza amamaki amabili uma etomulile waligagula ifanamsindo]                     (2)

5.2          Umqondo wokuthi ulimele uphuma igazi ezinhlangothini zomzimba.
             Umqondo wokuthi ufela izinkinga zabantu.
             Umqondo wobunzima uSimakade/uSomandla/iMvana eyadlula kubo
              ngesikhathi ifela izono zabantu.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewunikile umqondo wale migqa]                         (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                         Pheqa ikhasi

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 7                           DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

5.3       Inhloso yembongi yokusebenzisa isikhawu/isizura 'ukuphumula nokubala
          izinto ezenziwa uJesu/uSomandla/uSimakade emuva kokuba abantu bonile
          kanye nokugcizelela okuqukethwe yila magama andulela uphawu
          lokuphumula.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusetshenziswa
          kwesikhawu/isizura]                                                                  (2)

5.4       Umqondo otholakala kule nkondlo owokuthethelelana/owokuxolelana
          njengoba nendodana kaNkulunkulu yabathethelela abayikhaphelayo.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umqondo otholakala kule nkondlo]              (2)

5.5       Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa impindwa ethi, 'ukuthethelelana …'
          ukugqamisa ukubaluleka kokuthi uma kukhona ukungezwani abantu
          mabakwazi ukuxolelana. Impindwa iphinde igcizelele umqondo owethulwa
          amagama ewaphindaphindile enkondlweni, ukuze kwakheke umgqumo
          omnandi osamculo.
          [Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngokusetshenziswa kwempindwa]                 (2)
                                                                                               [10]

                                                                   AMAMAKI ESIQEPHU A:         30

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                            Pheqa ikhasi

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 8                    DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO

INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

   Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
   Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
   Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.

Lesi sitatimende esithi, 'ukungathembeki kwabantu uma besebudlelwaneni bezothando
kuba nemiphumela engemihle' siyiqiniso ngoba abanye abalingiswa abakule noveli
abathembekanga ebudlelwaneni babo lokho kube nemiphumela engemihle
ebudlelwaneni babo. Umlingiswa onguXolani, uNgidi, uNontobeko kanye noMhlengi
bangabanye babalingiswa abakhombisa ukungathembeki ebudlelwaneni bezothando.

      UMhlengi akathembekanga kuNontobeko wamfihlela ukuthi useyi-gay. Lokho
       kwenze ukuba uNontobeko ahlalele ethembeni elingekho lokuthi uyophinde
       abuyelane noMhlengi.
      UNontobeko akathembekanga kuNkululeko ngoba uvumile ukuthi amlobole yize
       wayazi kahle ukuthi usenothando lukaMhlengi. Lokho kube nomphumela
       ongemuhle ngoba uNontobeko wamala ngosuku olwandulela umshado washiya
       uNkululeko. UNkululeko wagcina ngokuzikhunga afe.
      UNgidi akathembekanga kuNomalanga ukuthi amtshele iqiniso lokwenzeka
       kuye nendodana yakhe. Ukuthula kukaNgidi abematasa nokufuna uMhlengi ebe
       engamtshelanga uNomalanga lokho kwenza ukuba baxabane.
      UXolani usephupha elele ebiza igama likaMahlengi. Uyakuzwa lokhu uLungile
       kuyamdina ugcina exabana naye.
      UXolani washiya izingane ezikhiyele endlini wavakashela uMahlengi
       okwaphetha ngokuthi kushe umuzi ungqongqe kushone nezingane
       ezingaphakathi.
      UXolani, akanakho ukuzisola nonembeza wokuhamba aye entombini eshiya
       inkosikazi ikhala. Esefikile kwaMahlengi uXolani washaqeka ethola ukuthi
       uMahlengi kwakungumuntu wesilisa. Ngalesi sikhathi wayeselahlekelwe yikho
       konke ayenako ngento engekho. Umndeni wakhe wawushabalele noLungile
       esesele nenhliziyo ebuhlungu ngenxa yokuqonywa ebe eshadile.

Isenzo sabanye abalingiswa sokungathembeki ebudlelwaneni babo bezothando sibe
nemiphumela engemihle empilweni yabanye abalingiswa nakubona uqobo.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                                       [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                 9                       DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)

BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya

7.1       Umoya wokukhathazeka. UNontobeko ukhathazekile ngoba uNgidi ufuna
          ukuphumela ngaphandle endaweni abangayejwayele, esaba izigebengu.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                             (2)

7.2       Isizathu esokuthi uNgidi uhambile waya eThekwini engazange amtshele/
          amazise uNomalanga.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile isizathu esenza isimo sezinto singabi
          sihle phakathi kukaNgidi noNomalanga.]                                           (2)

7.3       ●   UNdumiso wathola kwenye yezintombi zikaSbu u-Ayanda ukuthi uNgidi
              unemali eningi, waxoxela uNdumiso ngaleyo mali.
          ● UNdumiso kwamnikeza icebo lokuzama ukuyithola le mali, wabulala
              uNyambose ngesikhathi sokubamba inkunzi uNgidi okwenza agcine
              eboshiwe. Kwahlukumezeka abantu abaningi kaNgidi.
          ● Kwagcina kuxabane uZakithi noNomthi ezinye zalezi zintombi zakhe
              zashayana ngoba zibanga yena.
          [Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo zika Sbu
          ngamaphuzu amathathu]                                                            (3)

7.4       Indikimba yale noveli uthando/ithemba. Bobabili babemthanda uMhlengi
          benethemba lokuthi bazomthola bese kulunga izinto phakathi kwabo.
          UNontobeko uthemba ukuthi bazoxoxa noMhlengi bese beqhubeka nothando
          lwabo ngoba wayengamnikanga isizathu sokwehlukana naye. UNgidi
          unethemba lokuthi yize uMhlengi wayemtshelile ukuthi uyi-gay kodwa
          kungenzeka ukuthi wabuye wawuguqula umqondo wakhe.
          [Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
          zikaNontobeko noNgidi]                                                           (3)

7.5       Bobabili bashayelwa ukuthandana nabantu ababenabanye abantu
          abathandana nabo. UXolani washayelwa ukuvakashela uMahlengi eshaywa
          nguNdumiso. UZakithi washayelwa ukuvakashela uSbu eshaywa nguNomthi.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ngokushaywa kukaXolani
          noZakithi]                                                                       (3)

7.6       Umbhali uhlose ukufundisa abantu ukuthi babexwaye abantu abangabazi
          ngoba kungafaka amanye amalungu omphakathi enkingeni. UNgidi wabanjwa
          inkunzi kwabulawa noNyambose ngenxa yolwazi olwalutholakale
          kuNhlumayo.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguNhlumayo kule noveli]                                             (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                10                     DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

7.7       Amazwi kaNgidi akhombisa ukuthi uxakekile noma umatasatasa njengoba
          esethole umkhondo kaMhlengi. Kudingeke ukuba aphuthume eThekwini
          ekwenza lokhu ngethemba lokuthi uzomthola. Ukuduma kwekhanda kwenze
          ukuba agcine ekhohliwe nangokunye okubalulekile empilweni yakhe phakathi
          kwakhe noNomalanga. Lokhu kuyamsiza ngoba ugcina esemtholile nakuba
          esezishintshe ubulili.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
          ngokugqamile]                                                                  (2)

7.8       Ngicabanga ukuthi libe nomthelela omubi ngoba ukwaliwa kukaNkululeko
          nguNontobeko kwamenza waba nengcindezi ehlala ekhala, esenciphile
          nasemzimbeni. Lokhu kwakukhathaza abakubo bemduduza, ikakhulukazi
          udadewabo uZinhle. Ekugcineni wahlukumezeka kakhulu umndeni ngoba
          wazibulala ngokuzikhunga.
          [Nikeza amamaki amathathui uma ekwazile ukuveza umthelela wothando
          lukaNkululeko ngoNontobeko wase esekela]                                       (3)

7.9       Kwamukelekile ngoba kwakungamele uNgidi ahambe aye endaweni ekude
          kangaka eThekwini ebe engamazisanga uNomalanga anobudlelwane
          bezothando naye.

                                                NOMA

          Akwamukelekile ngoba uNomalanga ukhombisa ukuba nesikhwele ngoNgidi
          owayehambe engamtshelanga. Uphendula uNgidi ngokucikeka yize
          wayesexolisile ngokuhamba engamtshelanga wakhohlwa nangezingxoxo
          ezaziphathelene nokuthumela abakhongi kwaNdlovu ababevumelene ngazo
          noNomalanga.
          [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile/akwamukelekile
          wasekela]                                                                      (2)

7.10      Ngiyazwelana noLungile ngoba uXolani wayesebuya ebusuku ekhaya
          akhohlwe nawumcimbi ababezoya kuwo wabuyela nasotshwaleni, bashelwa
          ngumuzi baze bashonelwa yizingane. Ngingayobikela umndeni ukuba usisize
          noma ngifune udokotela wezengqondo oweluleka abashadikazi.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noLungile
          bese esekela impendulo yakhe abuye achaze angakwenza uma ebhekana
          nalesi simo]                                                                   (3)
                                                                                         [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                      DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

     Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
      mbuzo.
     Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
     Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.

Lesi sitatimende esithi, 'Akubona bonke abantu abathi uma sebecebile bashintshe
indlela abaziphatha ngayo.' siyiqiniso. Lokhu kufakazelwa umlingiswa onguNomvula/
Mirriam Mazibuko. UNomvula akuzange kumguqule ukuwina kwakhe emjahweni
wamahhashi. Uyaqhubeka uyabasebenzela abaqashi bakhe o-Dicey.

     UNomvula uhlonipha wonke umuntu, nalabo angabazi njengalabo abazenza
      abadayisi bomshwalense. Uhlonipha nemibono yabantu abangenamali eningi
      njengeyakhe njengoSikiti, omtshela ukuthi kufanele ageze imali yakhe ngoba
      inamabhadi.
     UNomvula uyaqhubeka nokuthandana nesithandwa sakhe uGenyeza seminyaka
      emajalidini. Uhamba naye bayobheka izimoto emagalaji kuze bezobona ukuthi
      iyiphi abazoyithenga. Unogada wasegalaji ubabukela phansi akabathembi ukuthi
      bangakwazi ukuthenga imoto ebizayo kepha uNomvula akacasuki futhi
      akamdeleli.
     UNomvula uyaqhubeka nokumhlonipha uyise omncane uMeyili yize wamxosha
      ekhaya emuva kokuba wayesekhulelwe. UNomvula uba nezifiso ezinhle ngoyise.
      Uthi uma eyovakasha ekhaya abathengele ukudla aze abaphekele. Wakhela
      uyisomncane uMeyili isitolo emakhaya, waphinde walungisa nekhaya lakubo.
     UNomvula akazange ambambele igqubu uMaHadebe yize athumela indodana
      yakhe eyisigebengu uMahuzu ukuba imdlise umuthi wokumhlanyisa, kubulawe
      nonina. Kepha kunalokho wamakhela umuzi omuhle.
     UNomvula uthandana noChule emuva kokuthi uChule esebenzise iqhinga lokuthi
      ufuna ukumvikela. Baphetha ngokuhlala ndawonye eMlazi, bakha isitolo esikhulu.
      UChule wenza itulo lokuzama ukusoconga uNomvula. Kugcina kufa uChule
      epitshizwa yimoto.

 Izenzo zikaNomvula ziyaveza ukuthi abanye abantu abashintshi indlela abaziphatha
 ngayo uma sebenemali. UNomvula akabajikelanga abantu abaphenduke izitha zakhe
 ngenxa yokufuna umcebo wakhe, uqhubekile nokubahlonipha wabenzela okuhle
 kwaze kwaba sekugcineni.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                                         [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                       DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)

USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi

9.1       Umoya wokukhathazeka/wokushabasheka. UMaHadebe ukhathazekile/uhleli
          ngesinqe esisodwa ngoba uzama ukubonisana noMazibuko mayelana nesu
          lokuzuza umcebo kaNomvula kodwa akamnaki, wazama ukumfaka umoya,
          wagcina ngokuvuma uMazibuko.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                             (2)

9.2       UMeyili noMaHadebe babengaboni ngaso linye mayelana nodaba
          lokuthumela uNomvula ngezinswelaboya. Ngenxa yokuthi uMeyili
          wayeyilangazelele naye le mali, waphetha ngokulivuma icebo eliza
          noMaHadebe.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile izizathu ezenza isimo sezinto singabi
          sihle phakathi kukaMaNdelu noMeyili]                                             (2)

9.3       ●   Wabulala inja nekati ngoba wayethi uthelele uMaNdelu ushevu kanti
              uMandelu angeke akudle ukudla.
          ● Wagcina esedle ushevu ayethi udlisa ngawo uMaNdelu wacishe wafa.
          ● Washonelwa indodana yakhe uMahuzu eyathola ingozi yemoto ngenkathi
              iyohlasela uNomvula.
          [Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo zika
          Mahadebe ngamaphuzu amathathu]                                                   (3)

9.4       Indikimba yale noveli umcebo. Bobabili banomhobholo. UMaHadebe wahlela
          icebo lokuhlasela uNomvula esebenzisa uMahuzu ngoba eyisigebengu.
          UMahuzu wayeyisigebengu esaziwayo eGoli esasibulala abantu, sigqekeza
          futhi seba.
          [Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
          zikaMahuzu kanye noMaHadebe mayelana nendikimba yale noveli]                     (3)

9.5       Bobabili     bashayelwa   udaba     lukaMirriam/lukaNomvula     beshaywa
          nguGenyeza. UDaffo washaywa nguGenyeza ngoba ezenza udokotela
          ozohlola uMirriam ingqondo ngoba ecabanga ukuthi ayisathathi kahle ngenxa
          yokuwina umjaho wamahhashi. UHlulintombi washaywa nguGenyeza ngoba
          ehlulekile ukuqapha uNomvula ukuthi kungangeni muntu ozomqola umcebo
          wakhe okwathi uma kufika uChule wamupha ugologo wase emngenisa.
          [Nikeza     amamaki     amathathu    uma     eqhathanisile   ngokushaywa
          kukaHlulintombi noDaffo]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (3)

9.6       Umbhali uhlose ukufundisa ukuthi bakhona abelungu abalusizo kubantu
          ababasebenzelayo/abangenawo umhobholo. UDicey wamlekelela uMirriam
          ngenkathi ewine i-pick six, waphinde walekelela uGenyeza ngokumxhasa
          ngenkathi esethuthukisa ikhono lakhe lokucula.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguDicey kule noveli]                                                (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                13                   DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

9.7       Amazwi enkosikazi enguMaSkhakhane agqamisa ukuthi kwakunobungozi
          obukhulu obuzayo obabuhleliwe bokubulala uNomvula. Ngakho-ke
          kwakubalulekile ukuthi aphephe. Lokhu kwakuzokwenza ukuba izigebengu
          zingamtholi ukuze abulawe.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
          ngokugqamile.]                                                               (2)

9.8       Ngicabanga ukuthi waba nomthelela omubi ngoba wawudala ingxabano
          phakathi kukaChule noNomvula, uChule wagcina esewuvala ukuba udlalwe
          noma ulalelwe ekhaya nasesitolo iSicingamazibuko. Ekugcineni waba
          nenzondo ngenxa yokuthi wayecabanga ukuthi uNomvula wayelalela umculo
          kaGenyeza ngoba esamthanda. Weza nesu lokubulala uNomvula yize
          kwagcina kushone yena.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuveza umthelela womculo]            (3)

9.9       Kwamukelekile ngoba kuyisenzo esihle ukuxwayisa amalunga omphakathi
          ngobugebengu obusuke buhlelwa nempilo yawo. Inkosikazi yabasiza
          oMaNdelu noNomvula ngolwazi olumayelana nezinhlelo ezazenziwe
          uMaHadebe zokubulala uNomvula esebenzisa uMahuzu nezinye izigebengu.
          [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile wasekela]            (2)

9.10      Ngiyazwelana nomlingiswa onguNomvula ngoba babesebudlelwaneni
          beminyaka eyi-15 obabungayi ndawo. Wayesemchithele isikhathi eside
          uGenyeza engamloboli futhi ezenzela umathanda. Uma ngingabhekana
          nalesi simo ngingamshiya umuntu engisebudlelwaneni naye ukuze
          ngingazichitheli isikhathi.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noNomvula
          bese eyasekela abuye achaze ukuthi angenzenjani uma engabhekana nalesi
          simo.]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                             (3)
                                                                                       [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                    Pheqa ikhasi

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                      DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

     Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
      mbuzo.
     Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
     Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.

Isitatimende esithi, 'Ukungathembeki kwabantu uma besebudlelwaneni bezothando
kuba nemiphumela engemihle.' siliqiniso ngoba kule noveli, bakhona abalingiswa
abenze izenzo zokungathembeki kubantu abanobudlelwane nabo. Lezo zenzo
zokungathembeki zigcine ziba nemiphumela engemihle kubona uqobo nakwabanye
abalingiswa.

     Uthisha uMoloi uqonywa uDumazile ebe enentombi yakhe uMisi Hlophe
      onguthisha kaDumazile. Lokhu kuba nomphumela ongemuhle ezifundweni
      zikaDumazile ngoba kuyamphazamisa kakhulu.
     UDumazile wabikela uMoloi ukuthi ukhulelwe esebuya ngonyaka olandelayo.
      Akabange esasondelana uMoloi noDumazile njengakuqala. Lokhu kwenza
      uMoloi wabaleka esikoleni mhla sekufika amakhosikazi esikoleni ezobika isisu.
     UMoloi wayengasabonwa emuva kokuxoshwa kukaDumazile esikoleni ngenxa
      yokukhulelwa kwakhe.
     UDumazile kanye nonina uMandovela baxoshwa uKheswa, okwamhlukumeza
      uDumazile ngoba noMoloi wayengasamazi ukuthi washonaphi wasala nesisu
      engasekho uMoloi.
     USithole ushiya umkakhe uMaNzimande uyokipita noDumazile, baba nengane
      uMtholephi. Umthengela umuzi nemoto ebe engamazisanga umkakhe. Lokho
      kuba nemiphumela engemihle kubudlelwane bukaSithole noMaNzimande.
     UDumazile akathembeki kuSithole uhlangana noMthovovo ukuthi kushiswe isitolo
      sikaSithole. Lokho kuholele ekutheni uSithole agcine esehlupheka.
     UDumazile ulala noMthovovo ebe ethandana noSithole. UMthovovo ogcine
      ngokushona uma sekufa wonke amadoda ake azibandakanya ngezocansi
      noDumazile.
     UDumazile washada noMtalaselwa esengunesi. Lokhu kudala ukungezwani
      phakathi kukaMtalaselwa nabazali bakhe ngoba babengamthandi uDumazile
      ngenxa yesimilo sakhe.
     UMoloi walwa noSithole mhla beficana emzini kaDumazile. Lokhu kufika
      kukaMoloi emzini kaDumazile kwakusakhombisa ukuthi ukungathembeki kuMoloi
      noDumazile.
     UMoloi akamtshelanga uDumazile ukuthi usephethwe isifo sengculazi.
      Akayicabangeli nengane yabo ukuthi izosala ingasenamzali uma yena egulisa
      uDumazile.

Izenzo zabanye abakule noveli zikhombisile ukuthi uma ungathembekile kumuntu
onobudlelwane naye bezothando lokho kuba nemiphumela engemihle, njengoba
kwenzekile kule noveli.
[Nikeza    amamaki      ngokuveza   i-eseyi  ehleleke  kahle  enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                              [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                       DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)

KUNJALO-KE – ME Wanda

11.1      Umoya wokucasuka/wokudinwa/wokuthukuthela. UKheswa ucasulwa/udinwa/
          uthukutheliswa ukuthi uDumazile usebuyile eMbumbulu engaqedile kanti
          wayengafuni ukuthi uDumazile njengentombazane aqhubeke nokufunda.
          Kwakumele alinde ukuyogana.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                             (2)

11.2      Isizathu esenza ukuthi isimo senhlalo singabi sihle ukuthi uKheswa
          ukhumbuza uMaNdovela ukuthi yena wayevele engafuni ukuthi uDumazile
          ayofunda eMbumbulu wayefuna ayogana noma kube ukuthi okungenani
          ayofunda eMzamo eXobho ahlale kababekazi wakhe.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile izizathu ezenza isimo sezinto singabi
          sihle kuMaNdovela noKheswa.]                                                     (2)

11.3      ●   Kwaba nengxabano phakathi kukaDumazile noMtalaselwa, waze
              wambeka isandla.
          ● Kwagcina sekulwe uMoloi noSithole emzini kaDumazile bebanga yena
              uDumazile.
          ● Kwagcina sekutsakelana izingane zakhe uLerato noMtholephi ngobaba
              bazo. UMtholephi ethi owakhe ubaba, uSithole wathenga lo muzi
              abahlala kuwo futhi uMoloi wayehamba ngemoto yokwebiwa. ULerato
              ethi owakhe ubaba unemoto kanokusho futhi unemali, okaMtholephi
              wayengenamali.
          ● ULerato wagcina ephoqelekile ukuba ayeke isikole ukuze abheke ikhaya
              ngoba uDumazile wabaleka ngemuva kwesigameko sokulwa kukaMoloi
              noSithole.
          [Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo
          zikaDumazile.]                                                                   (3)

11.4      Bobabili babengaziphathi kahle kwezobudlelwane bezothando ngoba
          babethandana nabantu abaningi ngesikhathi esisodwa. Indikimba yale noveli
          imayelana nokuziphatha kabi/nesimilo esixegayo. UMoloi wayethandana
          noDumazile noMiss Hlophe yize wayeganiwe. UDumazile wabuyelana
          noMoloi noSithole yize wayegane uMtalaselwa, waphinde walala noMthovovo
          yize ethandana noSithole.
          [Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo]                               (3)

11.5      Bobabili bashaywa ngoba baficwa noma babonwa nabantu ababethandana
          nabo ngaphambilini. UMtalaselwa wafica uDumazile eme noSithole
          emgwaqeni wacasuka wamshaya ngezimpama. USithole wafika emzini
          kaDumazile wafica imoto kaMoloi, uMoloi esendlini edla noDumazile.
          Wathukuthela uSithole waklinya uMoloi ngoba emufica enethezekile ekubeni
          umuzi kungowakhe.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ngokushaywa kukaDumazile
          noMoloi]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                                 (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                16                    DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

11.6      Umbhali uhlose ukusifundisa ukuthi abantu abawumndeni babaluleke
          kangakanani empilweni yomuntu. UMaKheswa nguyena owayenza isiqiniseko
          sokuthi uMaNdovela uyabuyela emzini wakhe ngemuva kokuxoxisana
          noKheswa umfowabo.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguMaKheswa]                                                      (2)

11.7      Amazwi asesiqeshini asho ukuthi uKheswa wayediniwe kakhulu ngesenzo
          sikaDumazile sokungaqedi isikole ekubeni wayefuna afunde. Lapha
          wayesezibona kungasekho ayobuye akuhlanganise naye uDumazile
          okuthintana nemfundo noma nekusasa lakhe. Yena njengoyise
          wayengasakwazanga ukuthola izinkomo ngoDumazile ngoba emfundisa
          esikoleni kanti naleyo mfundo izophelela emoyeni.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
          ngokugqamile]                                                                 (3)

11.8      Ngicabaga ukuthi kwaba nomthelela omubi ngoba uSithole wagcina esehlala
          ngokuxabana noMaNzimande. Le nkinga yekhaya elingenakho ukuthula
          yaholela ekutheni uSithole agcine esethandana noDumazile ashiye
          uMaNzimande ayohlala noDumazile. UMaNzimande wagcina esephila
          ngokubamba amatoho emajalidini. Ekugcineni washona uSithole
          noMaNzimande, uMpisendlini wasala engasenabazali.
          [Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza umthelela wowokuqashwa
          kukaDumszile kwaSithole]                                                      (2)

11.9      Kwamukelekile ngoba uMaNdovela ungumama onakekela ingane yakhe
          uDumazile ngoba wamcelela kuyise uKheswa ukuba aqhubeke nokufunda
          eMbumbulu kunokuthi ayofunda eXobho kwababekazi wakhe nokuyogana
          njengoba kwakusho uKheswa ngokwalesi siqeshana.
          [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile wasekela]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                              (2)

11.10     Ngiyazwelana nomlingiswa onguMaShandu. Wayengazange amthakathe
          umntwana kaDumazile, wayesukelwa nje. Uma ngingabhekana nalesi simo
          ngingabikela umndeni ukuze uxazulule le nkinga noma ngicele iseluleko
          kumfundisi webandla engisonta kulona.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noMaShandu
          bese eyasekela abuye achaze angakwenza uma ebhekene nalesi simo.]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka                               (3)
                                                                                        [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                     DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

IMPI YOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

    Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
    Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
    Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.

'Le noveli ikhuluma ngokukhuliswa kwezingane emndenini onokuthula nenhlonipho
kanye nasemndenini onokungezwani nokungahloniphani.' Lesi sitatimende siliqiniso
ngoba indlela okukhuliswa ngayo uHlanganisani no-Uzithelile kanye naleyo
okukhuliswa ngayo u-Euthenasia noMelody ayifani. Umndeni wakwaCele eMpaphala
uhlezi ngokuthula nokubambisana kanti umndeni wakwaNgubane eMlazi/eLa-Lucia
uhlala ngokuxabana futhi akukho ukubambisana. Ngakho-ke lezi zingane ezivela kule
mindeni engefani, zigcina zikhuliseka ngendlela eyahlukene.

   KwaCele eMpaphala. AbakwaCele bazikhulisa ngokubambisana, inhlonhlonipho,
    ukuzimela,     ubuntu     nangokwenkolo     yesintu   neyobuKhristu   izingane
    ezingoHlanganisani no-Uzithelile nezinye kanti abakwaNgubane eMlazi/e-La Lucia
    ezabo izingane bazikhulisa ngendlela eyahlukile. UMelody kanye no-Euthenisia
    banakekelwa kakhulu umama osizayo ekhaya, okunguMaXakushe.
   AbakwaCele babethandaza kuyo yonke into abayenzayo kanti abakwaNgubane
    emzini kaBafana bona kunesikhathi lapha babengasathandazi khona futhi
    bengasayi ngisho nasesontweni. Lokhu kuyasakha isimilo sezingane ezikhuliswa
    eMpaphala bese bedlebeleka laba abakhuliswa eMlazi.
   U-Uzithelile noHlanganisani babenemiqondo ekhaliphile bakwazi ukutshala
    izihlahla zezithelo ukuze ngelinye ilanga baqale imboni yezithelo kodwa u-
    Uzithelile noMelody babengawazi umsebenzi ngoba kwakunesisebenzi kubo.
   AbakwaCele babebakhuza bona abantwana uma kukhona okonakele.
    UMaKhumalo wamkhuza u-Uzithelile ngomkhuba omubi wokulwa ebambisene
    noCele.      AbakwaNgubane        babengabambisene     ekukhuzeni    izingane.
    UMaMthimkhulu waxabana noNgubane mayelana nodaba lokwebiwa kwemali
    kaMaXakushe, ukweba imoto kaMiss Hawkins ngu-Euthenasia kanye
    nokuthengela izingane imoto.
   Indlela ayekhuliswe ngayo u-Uzithelile yamsiza ekuthini agcine ephumelele
    empilweni. Wayenobuntu walekelela uMelody ngezingane ukuba ziye kohlala
    eMpaphala ukuze zikhule kahle. Waphinde wamgquqguzela ukuba angayeki
    ukufunda. Wafaka isandla kangangoba bagcine sebefunda phesheya
    kwezilwandle benoVikizitha.
   UHlanganisani wayebalekelela abakwaCele ngokuba asebenze ezingadini
    zomesisi eShowe ukuze akwazi ukukhokhela yena nodadewabo esikoleni.
    Ngezimpelasonto wayethwalela abelungu izinduku zegalofu, nokwaholela ekuthini
    agcine ezithengele ibhayisikili, okwagcina kwenze abanye abafundi bamgcone
    ngalo bethi uBhayisikili.
   UHlanganisani wayevuka ekuseni uma izulu linile ayokukha inkowankowane
    ezigangeni ayidayise wagcina esebizwa ngoNdishana. Wayehlwaya amagalofu
    awathengise ukuze athenge izinsizakufunda zakhe nodadewabo. EzakwaNgubane
    izingane zazingenayo imisebenzi eziyenzayo ekhombisa ukuzimela, konke
    babekwenzelwa ngabazali bazo.

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                      Pheqa ikhasi

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                18                       DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

   OHlanganisani babekhuliswe ngokwenkolo yobuKhristu eyayibafundisa ukuthi
    bangabuphuzi utshwala besakhula ngisho sebekhulile. Babekholelwa emazwini
    acashunwe eBhayibhelini athi, 'Iwayini lingumdeleli. Bonke abaduka ngalo
    bayiziwula' Ngakolunye uhlangothi izingane zaseMlazi, U-Euthenasia noMelody
    babebuphuza ngoba uNgubane wayebafundise ukuthi babuphuze ukuze uma
    sebekhulile bangaphuzi mawala.

Ukungefani kwendlela yokukhuliswa kwezingane zikaLinono zaseMpaphala kanye
nezingane zikaBafana noPoppie zaseMlazi kuzenze zaba abantu abangefani
empilweni. Umthelela wabazali namakhaya ezikhuliswe kuwo ubonakalile empilweni
yazo.
(Abahlolwayo bangasebenzisa nezinye izibonelo)
[Nikeza    amamaki    ngokuveza     i-eseyi    ehleleke kahle  enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha]                                               [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)

IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi

13.1      Umoya wethemba. UCele unethemba lokuthi uNkulunkulu uzobapha amandla
          benoMaKhumalo ukuthi bekwazi ukukhulisa izingane zikaLinono,
          oHlanganisani no-Uzithelile ngoba isimo sakwaBafana asilungele ukuthi
          bakhulele kuso.
          [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela]                             (2)

13.2      UMaKhumalo ukhathazekile ngokuthi uCele usenqume ukuthi bazigcine
          izingane zikaLinono ngoba yena wayengazi ukuthi bazozikhulisa ngani
          ekubeni behola impesheni. Umoba uyatetema, izincwadi ziyabiza futhi
          kunezifo.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile izizathu ezenza isimo sezinto singabi
          sihle]                                                                           (2)

13.3      ●   Umndeni kaMaXakushe wazithola usubulawa yindlala, ungasenayo imali
              yokuthenga ukudla ngoba u-Euthenasia wayesetshontsha imali yakhe
              uma emthume eposini.
          ● Inkomo eyayifanele ukuthengwa kwamaXakushe ayizange isathengwa,
              imali idliwe ngu-Euthenasia.
          ● Ingane kaMaXakushe uNangomso, yaphoqeleka ukuba iphume esikoleni
              iyobamba      amatoho    emgwaqeni   ngoba   imali  yokuyikhokhela
              isitshontshwe ngu-Euthenasia.
          [Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo]                       (3)

13.4      UMakhumalo noCele babekholelwa ukuthi kubalulekile ukwakha umndeni,
          onobuntu onesisekelo esiqinile senkolo kanye nenhlonipho ongafani nalo
          kaBafana owayengakwazi ukukhulisa izingane zakhe ngendlela efanele.
          Babebefuna zifunde izingane ukuze ziqede indlala ekhaya njengoba
          babehlala
          noHlanganisani beno-Uzithelile.
          [Nikeza amamaki amathathu                                                        (3)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                        Pheqa ikhasi

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                19                    DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

13.5      Kuzo zombili lezi zigameko uNgubane uhamba ngenxa yodaba lwezingane.
          ELa-Lucia wahamba ngoba uMaMthimkhulu wathengela izingane imoto
          bengavumelananga. EMadadeni wahamba ngoba u-Prisca wayeshayise
          imoto yakhe benoNkebelele, uma esevula icala uMgwazeni wamsongela
          ngokumbulala.
          [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ngokuhamba kukaNgubane]           (3)

13.6      Umbhali uhlose ukuveza ubuqhawe nesibindi sika-Uzithelile yize
          ayeyintombazane. Ushaya uKhanjana uyamnqoba ekwaluseni ngemuva
          kokuba emjikijele ngenduku yamshaya kabuhlungu.
          [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
          umlingiswa onguKhanjana]                                                      (2)

13.7      Amazwi asesiqeshini asho ukuthi u-Uzithelile wayenamahloni futhi esaba
          ngenxa yokuthi wayeyazi imithetho yasekhaya efanele abakhuliswe ngayo.
          Wayazi ukuthi ukulwa noKhanjana kwakungalungile.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
          ngokugqamile]                                                                 (2)

13.8      Ngicabanga ukuthi ibe nomthelela omubi ngoba uNgubane noMaMthimkhulu
          babengasaphili impilo njengomndeni. Konke basebekwenza ngokwahlukana,
          babeya esontweni ngezimoto ezahlukene. Ubudlelwano bezingane noyise
          baphela ngoba zaziphila zodwa, zagcina zinobuhlobo nomama osizayo
          onguMaXakushe. Umndeni wagcina ngokwahlukanisa. Izingane zabo zaba
          nengcindezi, uMelody wagcina ethole izingane ezimbili engashadile, u-
          Euthenasia wabaleka ekhaya waya eMpaphala.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuveza umthelela wempilo]             (3)

13.9      Kwamukelekile ngoba uMaKhumalo ungumuntu obambisene nomnyeni
          wakhe, onobuntu, uyakhathazeka ukuthi oHlanganisani bazofunda ngani uma
          bengasayi ukuyohlala eMlazi njengoba bona bephila ngemali yempesheni
          nesimo somnotho singabahambeli kahle.
          [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile wasekela]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                              (2)

13.10     Ngiyazwelana nomlingiswa onguMaXakushe. Wayengumfelokazi ekhulisa
          izingane ezinhlanu. Kwakungekho omunye osebenzayo owayemlekelela
          ngenkathi esafuna omunye umsebenzi. Wayesesebenzela umndeni
          wakwaNgubane         iminyaka      engaphezu      kweyishumi.     Uma
          nganginguMaXakushe ngangiyokwamukela isimo bese ngiyakobika
          emnyangweni wezabasebenzi ukuba bangisize njengoba ngixoshwe
          ngokungemthetho.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noMaXakushe
          bese esekela impendulo yakhe abuye asho ukuthi wayeyokwenzenjani ukuba
          wayebhekene nalesi simo.]
          [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka]                              (3)
                                                                                        [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                20                      DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UBUCIKO BOMLOMO: UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

    Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
    Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
    Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-esseyi.
ISINGENISO:
Ohlolwayo makakhombise ukuthi uyabuqonda ubuqili obukhonjiswe ezibongweni
zesiqhingi sase-Robben Island kanye nenkinga yeselesele kulobu buciko bomlomo.
Ubuqili obuvezwa yiselesele
 Iselesele likhombisa ubuqili ngenkathi indlovu ibuza ukuthi aliyikhokhile ngani
   intela yenkosi yasehlathini uBhubesi. Lithi likhohlwe isikhwama futhi bese
   liyikhokhile intela yenkanyamba inkosi yasemanzini.
 Iselesele likhombisa ubuqili ngenkathi ingwenya ibuza ukuthi ayikhokhile ngani
   imali yeNkanyamba inkosi yasemanzini bese lithi likhohlwe yisikhwama ehlathini
   futhi bese liyikhokhile intela yeBhubesi eliyinkosi yasehlathini.
 Iselesele lishiya indlovu nengwenya benkemile langena emgodini wexhaphozi
   ngenkathi bethi bafuna ukuliqeda amanga ngokuthi balibuze kanyekanye ngentela
   elibakweleta yona eyenkosi yehlathi kanye neyenkosi yamanzi.
 Ukuthi iselesele lilincane kangaka kodwa likwazi ukuqola izilwane ezinkulu
   kangaka kulona, zigcine zingayitholanga imali kuliveza liyiqili elidlula ukwenza.
                                             KANYE
IZIBONGO: ISIQHINGI SASE-ROBBEN ISLAND
  Esiqhingini saseRobben Island kuvela ubuqili obukhulu obenziwa abacindezeli
   bekwenza kulaba ababecindezelwe.
 Lesi siqhingi sasifuye abantu kuhle kwemihlambi edlelweni befakwe ngobuqili.
 Saphendula izinjinga nezifundiswa abantu abanesidina bangafunwa muntu ngenxa
   yobuqili namanga okwakushiwo ngabo.
 Abanye abagwetshwa kulesi siqhingi babehamba amasolokohlo bengaphinde
   bebuye emakhaya ngenxa yokugwetshwa iminyakanyaka begwetshwa ngobuqili
   bungenziwanga ubulungiswa, baphethe ngokufela khona.
 Ngisho ababecindezelwe babenakho ubuqili ababekwenza kubacindezeli ngenxa
   yezinto ababezenza umshoshaphansi belwela inkululeko.
 Lesi siqhingi saba yinkambi yenkululeko lapho ababecindezelwe babekwazi
   ukusebenza okwezigqila kodwa bebe onjiniyela okukhulula izingqondo
   ezazithunjiwe.
 Lesi siqhingi sasenza abacindezeli bezishaye isifuba ngaso behleke emazweni
   omhlaba kodwa bebe belimaza ababacindezele ngobuqili omaluma bephephetha.
 Ngisho namanje lesi siqhingi sihlomulisa abacindezeli, saziwa umhlaba wonke
   ngobukhazikhazi kodwa abansundu bazi iphunga laso elibi ngoba
   sasisetshenziswa     abamhlophe     ukujezisa   abantu    abalwela   inkululeko
   ngobuqili/sekuyindawo yokuvakasha lapho wonke umuntu elangazelela ukuya
   khona kanti kuqala kwakungenjalo.
 Ubuqili obabenziwa kulesi siqhingi abukholakali uma ubuxoxa kungathi kuxoxwa
   inganekwane ngenxa yobuqili obenziwa ebantwini.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Akuvele ukuphawula
kanye nokusetshenziswa kwamasu ahlukene obuqili obukhonjiswe kubuciko bomlomo.            [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                       Pheqa ikhasi

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                21                         DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE)

IZINGANEKWANE: Izibongo Zenkosi u-Albert Luthuli

15.1      Ukhathazwa kuthi unezitha eziningi futhi kunezingozi eziningi ehlathini lokho
          kwenza onogwaja bafe besebancane.
          [Nikeza amamaki amabili uma enikeze isizathu sokukhathazeka]                       (2)

15.2      Isimo senhlalo kasisihle ngoba unogwaja uhlalele ovalweni, usabela impilo
          yakhe neyezingane zakhe. Uze uzifundisa ngamasu okumele ziwasebenzise
          ukuze zikwazi ukuphepha ehlathini. Wayegcizelela ukuthi isikhali esikhulu
          sokuphumelela ukuba ube nobuhlakani.
          [Nikeza amamaki amathathu uma echazile isimo senhlalo]                             (3)

15.3      Umlingiswa oyibhubesi uvezwe njengomlingiswa ononya ogabisa amandla
          kodwa ebe eyisiwula kanti umlingiswa ongunogwaja uvezwe njengomlingiswa
          onozwelo yize emncane kodwa unobuhlakani obukhulu.
          [Nikeza amamaki amabili uma eqhathanise ukuvezwa kwabalingiswa]                    (2)

15.4      Lesi saga siyahambelana nokwenzeka enganekwaneni. Ngemuva kokuthi
          unogwaja efundise izingane zakhe ngokuqaphela ngaso sonke isikhathi, nazo
          zase zihamba ngokunyonyoba, zime, ziqalaze futhi zilalelisise umsindo
          owabe wenziwa ibhubesi elabe libhajiwe njengokwenza kukanina.
          [Nikeza amamaki amathathu uma echazile ukuhambelana kwesaga
          nenganekwane]                                                                      (3)

15.5      La mazwi anobuqiniso ngoba ubuhlakani ibona obasindisa unogwaja
          nezingane zakhe. Wayenga ibhubesi ukuba liziphindisele esihibeni nebala
          laziphindela wase eyasinda kanjalo nezingane zakhe ngenxa yokusebenzisa
          ubuhlakani bakhe.
          [Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngobuqiniso bamazwi]                         (3)

15.6      Yamthwesa isicoco.
          [Nikeza imaki elilodwa uma etomule isithakazelo wasibhala1]                        (1)

15.7      Mandlanduna.
          [Nikeza imaki elilodwa uma etumule umugqa ebinzeni loku-1 wawubhala
          phansi]                                                                            (1)

15.8      Inkosi uLuthuli yayingaqondakali iguquguquka futhi yasebenzisa ulimi lwabo
          abamhlophe ukulwa ukuze kukhululeke abantu abamnyama. Yenza sengathi
          ihambisana nabamhlophe kanti ifuna bayifundise yaguquka yalwisana nabo
          uma isifundile ukuze kuphele ubandlulula esizweni esimyama kanti nonwabu
          luyashintsha umbala kuye ngesimo.
          [Nikeza amamaki amabili uma echazile kafushane okushiwo yizibongo
          emgqeni wesi-5 nowesi-6]                                                           (2)

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                          Pheqa ikhasi

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2                22                    DBE/Lwezi 2023
                                   NSC – Umhlahlandlela wokumaka

15.9      Leli hubo ligqamisa ukuphokophela wenze okuthile ngisho noma kunzima.
          Kuyahambelana nokushiwo yizibongo zenkosi uLuthuli eyaphokophela
          kunzima yalwela ubulungiswa yaze yakhohlwa ubukhosi. Yancamela ukuthi
          ihlupheke ukuze kukhululeke abantu abansudu ebugqilini.
          [Nikeza amamaki amane uma ebuhumushile ubudlelwane bezibongo nehubo]          (3)

15.10     Umqondo wokuthi inkosi uLuthuli isebenzise imfundo ukulwisana nebelungu
          ababenobandlululo. ULuthuli akazifanisa nabelungu bona abebelwa
          ngezikhali eziyizibhamu. Wafundisa nesizwe esimnyama saba nolwazi
          okwenza abelungu badumale ngemisebenzi yakhe yokulekelela abantu
          abamnyama ukuba baphume ebugqileni babamhlophe.
          [Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umqondo owethulwa emgqeni
          wama-25 kuya kowama-29]                                                       (3)

15.11     Lokhu kuxhumana siqalo 'awusalweli' kusetshenziselwe ukugqamisa ukuthi
          inkosi uLuthuli wabe engasalweli inhlangano ayekuyo kuphela kepha
          amagalelo akhe ayesesabalele nomhlaba wonke.
          [Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngokusetshenziswa kokuxhumana
          siqalo]                                                                       (2)
                                                                                        [25]

Akuvumelekile ukukopisha leli phepha                                     Pheqa ikhasi

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiZulu HL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-nov-2023-mg/c64cc9be-16e0-46fb-b491-024ce9cdc46b) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-nov-2023-mg/e98e91fd-efa1-4a84-aa90-b840d2d4c4d0) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2023-mg/c858169f-d296-4f91-9182-d13b2a0e8bca) — isiZulu HL · Memo · 2023 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2022-mg/38abf8da-b73f-4b78-be9f-b79a166c7f48) — isiZulu HL · Memo · 2022 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2021-mg/83b06236-62c6-4922-b531-655cb7637472) — isiZulu HL · Memo · 2021 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-nov-2019-memo/1897f1aa-710a-4676-8176-8ef04156c9af) — isiZulu HL · Memo · 2019 · isiZulu

## More from Grade 12 isiZulu HL

- [Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isizulu-hl-atp-2023-24/93ad0a8c-bc03-4c66-8e2f-11bd20f2d951) — ATP
- [Isizulu P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-p1-hl-june-2025-question-paper/51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p1-may-june-2025/479959e9-839e-4371-bb7d-7914dd40752f) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p2-may-june-2025/4d2d44af-1dfd-4b23-b09d-01188f23b3ee) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isizulu-hl-p3-may-june-2025/99eafebb-a968-492a-8fd5-a5e0ad21d69e) — QP · 2025 · isiZulu
- [IsiZulu HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isizulu-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-isizulu/0cd2e3cf-094d-4085-855d-9199d920dc05) — QP · 2025 · isiZulu

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
