# Life Sciences Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2021 QP

> Grade 12 Life Sciences Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2021 (Sesotho), 18 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-qp-gr12-sept2021-sesotho-d/bfaa6c74-8343-4cb9-a914-2f8963b64bc4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Life Sciences
- Grade: Grade 12
- Language: Sesotho
- Document type: Question paper
- Year: 2021
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 18

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Life Sciences](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/life-sciences) › [Life Sciences Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2021 QP](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-qp-gr12-sept2021-sesotho-d/bfaa6c74-8343-4cb9-a914-2f8963b64bc4)

## About this document

Life Sciences · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2021 · sesotho. Question paper, 18 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [LIFE SCIENCES P2 MEMO SEPT2021 Sesotho](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-memo-sept2021-sesotho/83f68bb0-0ec1-4a72-a70a-994a6f9af99e) — Memo · 2021 · Sesotho

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                            NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                            KEREITE YA 12

                            LOETSE 2021

              DISAENSE TSA BOPHELO P2

MATSHWAO:   150

NAKO:       Dihora tse 2½

                              *LSSES2*

               Pampiri ena ya dipotso e na le maqephe a-18.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2                                  DISAENSE TSA BOPHELO P2                    (EC/LOETSE 2021)

 DITAELO LE DIKELETSO

 Bala ditaelo tsena ka hloko pele o araba dipotso.

 1.    Araba potso KAOFELA.

 2.    Ngola dikarabo BUKENG ya DIKARABO o e fanweng.

 3.    Qala Karabo E NNGWE le E NNGWE leqepheng le LETJHA.

 4.    Nomora dikarabo tsa hao jwalo ka ha dipotso di nomorilwe pampiring ya dipotso.

 5.    Ngola dikarabo tsa hao ho ya ka ditaelo tsa potso ka NNGWE.

 6.    Meralo YOHLE e etswe ka pensele e leibelwe ka pene e ntsho kapa e bolou.

 7.    Etsa meralo, ditheibole kapa ditjhate tsa phallo moo ho tshwanelang.

 8.    Meralo pampiring ena ya dipotso ha e a latela ditekanyo.

 9.    O SE KE wa sebedisa pampiri ya kerafo.

 10. O ka sebedisa khalkhuleitha e sa programuwang, diprotractara mmoho le
     dikhampase moo ho hlokahalang.

 11. Dipalo tsohle di raundelwe ho dibaka tse PEDI tsa desimale.

 12. Ngola ka mongolo o makgethe mme o balehang.

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                            Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                        DISAENSE TSA BOPHELO P2                           3

 KAROLO YA A

 POTSO YA 1

 1.1 Dikarabo tse fapaneng di fanwe e le dikarabo tsa dipotso tse latelang. Kgetha
     karabo e nepahetseng o ngole feela tlhaku (A–D) pela nomoro ya potso
     (1.1.1–1.1.10) BUKANENG YA DIKARABO, mohlala 1.1.11 D.

       1.1.1       Ke tlhaloso efe e tsamaelanang le sebopeho sa tlhaho sa molekhule ya
                   DNA?

                   A    e na le sugar-phosphate frame.
                   B    e double-stranded.
                   C    e na le sebopeho se helix.
                   D    e na le complementary nucleotides.

       1.1.2       Ditshwantsho tse ka tlase di bontsha mekgahlelo e fapaneng ya
                   meiosis.

                   Tatellano e nepahetseng eo mekgahlelo e etsahalnang ka yona ...

                   A    1, 2, 3.
                   B    3, 2, 1.
                   C    1, 3, 2.
                   D    2, 1, 3.

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                           Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                                  DISAENSE TSA BOPHELO P2                   (EC/LOETSE 2021)

       1.1.3    Cystic Fibrosis ke pherekano ya tlhaho hape lefutso la pherekano ena
                le bontshitswe dayakeramong ya pedigree e ka tlase.

                Ke efeng ya tse latelang e hlalosang phenotype ya motho X?

                A      Monna ya sa amehang
                B      Monna ya amehileng
                C      Mosadi ya sa amehang
                D      Mosadi ya amehileng

       1.1.4    Dihlekehlekeng tsa Galapagos ho na le mefuta e 13 ya dithaha
                dihlekehlekeng tse fapaneng. Boramahlale ba dumela hore kaofela di
                tswa ho moholo-holo a le mong ya tswang naheng e kgolo.

                Ke lefe ho a mang a mabaka a latelang a bakileng mohato wa pele ho
                ntlafatso ya mefuta e 13 ya dithaha ho tswa ho moholo-holo a le mong?

                A      Ho tswala ka dinako tse fapaneng tsa selemo
                B      Ho arohana ka mawatle ka mokgwa wa Jeokerafi
                C      Producing infertile offspring
                D      Natural selection

       1.1.5    Moriri o haraneng o mongata ho feta moriri o otlolohileng. Mosadi ya
                homozygous bakeng sa moriri o haraneng o nyalana le mona ya
                homozygous bakeng sa moriri o otlolohileng.

                Ke difeng di chances tsa ho fumana ngwana ana le moriri o straight?

                A      25%
                B      50%
                C      100%
                D      0%

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                            Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                        DISAENSE TSA BOPHELO P2                            5

       1.1.6       Monna wa madi a Sehlopha A le mosadi wa madi a Sehlopha O ba
                   na le ngwana mmoho.

                   Ke genotype efe ho tse latelang e ka bang ya ngwana wa bona?

                   A    Ii
                   B    IA IB
                   C    IA IA
                   D    IB i

       1.1.7       Ke efe e le NNGWE ho tse latelang e etsehang ka meiosis ya pele?

                   A    Dichromatids di arohana ho ya mahlakoreng a fapaneng
                   B    Disele tse tshwanang tse-haploid di a etsahala
                   C    Non-disjunction
                   D    DiAlleles tsa gene di a kopana(fused)

       1.1.8       Ke efe e le NNGWE ho tse latelang e leng nnete ka mitochondrial
                   DNA (mtDNA)?

                   A    E feta ho tswa ho ntate ho ya ho ngwana
                   B    E ka sebediswa ho tseba leloko la basadi
                   C    E ka sebediswa ho tseba baholo-holo ba banna ba basadi
                   D    E bontsha hore baholo-holo ba banna ba ne ba le Afrika

       1.1.9       Haemophilia ke lefu la pherekano le amanang le bong bathong.
                   Ntate le mora wa hae ka bobeli ba na le haemophilia, empa mme o
                   tlwaelehile. Mofuta wa hae wa genotype e tla ba …

                   A    XhXh.
                   B    XHXh.
                   C    XHXH.
                   D    XhY.

       1.1.10      20% ya dibeisi tsa naetrojene molekhuleng ya DNA ke adenine. Ke
                   diperesente tse kae tsa dibeisi tseo e leng guanine?

                   A    20%
                   B    30%
                   C    40%
                   D    60%
                                                                            (10 x 2)    (20)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                            Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                                  DISAENSE TSA BOPHELO P2                        (EC/LOETSE 2021)

 1.2 Fana ka lentswe le nepahetseng la tlhaho (biological term) bakeng sa
     tlhaloso ka NNGWE ho tse latelang. Ngola feela lentswe pela nomoro ya
     potso (1.2.1–1.2.8) BUKENG YA DIKARABO.

       1.2.1    Producing infertile offspring

       1.2.2    Dichromosome tseo eseng tsa bong

       1.2.3    Ntlha eo dichromatids di kopanang nakong ya phetano (crossing over)

       1.2.4    Karolo ya molekhule ya DNA e khethollang tšobotsi e itseng

       1.2.5    Porosese eo ka wona mRNA e hlahiswang ka hara nucleus nakong
                ya synthesis ya protheine

       1.2.6    Tlhahiso ya setshwantsho se tshwanang ka kakaretso sa sephedi ka
                tshebediso ya bioteknoloji

       1.2.7    Di-chromosome tse nale the same gene

       1.2.8    Sebaka seo jene e itseng e fumanwang ho sona ho chromosome
                                                                        (8 x 1)             (8)

 1.3 Bontsha hore na ditlhaloso tse KHOLOMONG YA I di sebetsa ho A FEELA
     B FEELA, A LE B kapa HA EYO ho dintho (items) tse ho KHOLOMO YA II.
     Ngola A feela, B feela, A le B kapa ha e yo pela nomoro ya dipotso
     (1.3.1–1.3.3) BUKENG YA DIKARABO.

                     KHOLOMO YA Ι                               KHOLOMO YA ΙΙ
       1.3.1    Mofuta oa lefa moo ho se nang di- A:          Co-dominance
                alleles tse pedi tse matla ho feta
                tse ding mme ho hlahisoa mofuta B:            Incomplete dominance
                oa dipakeng oa phenotype
       1.3.2    Mohlala wa mekhanisimo ya          A:         Mokgwa wa Species-
                reprodakshene isolation                       specific courtship
                                                   B:         Ho thibelwa ha
                                                              fethiliseishene
       1.3.3    Nomoro ya di-allele tse controlang A:         Tse pedi
                group ya madi a motho              B:         Tharo
                                                                                 (3 x 2)     (6)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                                Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                         DISAENSE TSA BOPHELO P2                             7

 1.4 Setshwantsho se ka tlase se bontsha sele ka nako ya ho aroarohana ha sele.

                                     A                    D
                                                                   E

                   B

                                                                                F

                   C
                                                                            G

       1.4.1       Bolela mofuta wa sele e arotsweng setshwantshong se ka holimo.           (1)

       1.4.2       Hlwaya mokgahlelo wa karokarohano ya sele eo setshwantso sena
                   se emelang.                                                              (1)

       1.4.3       Fana ka TLHAKU / DITLHAKU tse emetseng:

                   (a)   sebopeho se tsamaisang di-chromosome / chromatids dipalong
                         nakong ya karokarohanohano ya sele                                 (1)
                   (b)   karolo e ikarabellang bakeng sa ho etsa dispindle fibres           (1)
                   (c)   DI-chromatid tse PEDI tse tswanang                                 (2)

       1.4.4       Ke dichromosome tse kae tse tla fumanwa ka seleng ya moradi
                   (daughter cell) ka nngwe qetellong ya karokarohano ya sele ena.          (1)

       1.4.5       Fana ka lebitso la disele tse tla hlaha mofuteng ona wa karohano ya
                   sele ho e tona.                                                          (1)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                              Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                                  DISAENSE TSA BOPHELO P2                      (EC/LOETSE 2021)

 1.5    Ditshwantsho tse ka tlase di emetse mehopolo e meraro e hlahisitsweng
        mabapi le mekhanisimo ya evolushene.

           IDEA            10 MYA                    5 MYA              PRESENT

             A

              B

              C

        1.5.1 MYA e emetse eng?                                                              (1)

        1.5.2 Fana ka LENGOLO la setshoantsho (A, B kapa C) se ka emelang
              hantle:

                  (a)   punctuated equilibrium                                               (1)
                  (b)   Tlhaloso ya Lamarck ya ho iphetola ha lintho haeba ho bile le
                        phetoho ya tikoloho 10mya                                            (1)
                  (c)   Tlhaloso ya Charles Darwin ya ho iphetola ha lintho                  (1)

        1.5.3 Ke hobaneng ha ‘Theori ya Evolushene e nkuwa e le theori ya
              mahlale/saense? (scientific theory)                                            (1)

        1.5.4 Bolela dibaka tse THARO tse fanang ka bopaki ba evolushene.                    (3)

                                                              KAKARETSO YA KAROLO A:         50

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                              Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                        DISAENSE TSA BOPHELO P2                          9

 KAROLO YA B

 POTSO YA 2

 2.1    Dintshwantsho tse ka tlase di bontsha mekgwa e mebedi ya di- chromosome.

                                                                        A

                    Setshwantsho 1                            Setshwantsho 2

       2.1.1       Fana ka leibele (label) ya A.                                        (1)

       2.1.2       Hlwaya porosese e lebisitseng ho sebopeho sa chromosome e
                   emetsweng ke setshwantsho sa 2.                                      (1)

       2.1.3       Hlalosa porosese e boletsweng ho POTSO YA 2.1.2.                     (4)

       2.1.4       Fana ka mabaka a PEDI a hore hobaneng tshebetso e hlalositsweng
                   ho POTSO 2.1.3 e le bohlokwa.                                        (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                          Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10                                 DISAENSE TSA BOPHELO P2                    (EC/LOETSE 2021)

 2.2 Tsunami e senya toropo e lebopong la lewatle Japane. Kamora moo ngwana
     o a pholoswa. Dihlopha tse tharo tsa batswali di re di lahlehetswe ke lesea ho
     tsunami. Diteko tsa DNA di entswe ka dihlopha tse tharo tsa batswadi le lesea.
       Ka tlase ke diphetho tsa diteko tsa DNA:

       2.2.1    Ke sete efe ya batswadi (sete ya 1, 2 kapa 3) eo e leng batswadi ba
                ngwana ba tlhaho?                                                          (1)

       2.2.2    Fana ka lebaka la Karabo ya hao ho POTSO ya 2.2.1.                         (2)

       2.2.3    Bolela mehloli (sources) e MEBEDI ya DNA eo mapolesa a ka e
                sebedisang ho etsa porofaele ya DNA.                                       (2)

       2.2.4    Fana ka mesebetsi e meng e MEBEDI ya ho porofaelwa ha DNA ntle
                le e boletsweng kaholimo.                                                  (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                            Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                        DISAENSE TSA BOPHELO P2                              11

 2.3 Protheine e diseleng tse kgubelu tsa madi e tsamayisang oksijene mading e
     bitswa hemoglobin-A. Ha mutheishene e etsahala ho jene ya hemoglobin-A,
     thymine e nkelwa sebaka ke adenine. Sebakeng sa ho hlahisa hemoglobin-A
     e tlwaelehileng jene ya mutheishene e hlahisa haemoglobin-S. Sena se etsa
     hore disele tse kgubedu tsa madi di tielane mme di bōpehe jwaloka
     sekele(sickle), di felle ka lefu la disele tse sekele. Disele tse kgubelu tsa madi
     tse bopehileng jwaloka sekele(sickle) di baka tshitiso methapong ya madi. Ha
     jwale pheko e le nngwe feela bakeng sa lefu la disele tse sekele ke ho fetisa
     mooko wa masapo(bone marrow transplant). le kalafo ya sele ya stem.

       Setshwantsho se ka tlase se bontsha sebopeho sa sele ya madi le tatellano ya
       DNA ya hemoglobin-A (sele e tlwahelehileng ya madi) le hemoglobin-S (sele
       ya madi e bopehileng jwaloka sekele.

       2.3.1       Hobaneng ha lefu la sele yasekele le le kotsi?                            (1)

       2.3.2       Disele tsa stem ke eng?                                                   (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                               Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12                                 DISAENSE TSA BOPHELO P2                     (EC/LOETSE 2021)

       2.3.3    Sebedisa theibole e ka tlase ho araba dipotso tse latelang.

                             Amino Acid                       tRNA anticodon
                                Leucine                            GAA
                                 Lycine                            CUU
                                Glycine                            GGA
                             Glutamic acid                         GAG
                               Histidine                           GUA
                              Methionine                           UAC
                                Proline                            CCU
                                 Valine                            CAC
                              Glutamine                            CUC

                (a)    Fana ka anticodon ya amino acid 6.                                   (1)

                (b)    Fana ka lebitso la amino acid 1.                                     (1)

                (c)    Hlalosa hore na mutheishene ena e ama tatellano ya amino acid
                       jwang.                                                               (4)

       2.3.4    Phallo ea hemoglobin-A e matla ho feta H ea hemoglobin-S (h). Monna
                ea homozygous bakeng sa hemoglobin-A o na le ngoana ea nang le
                mosali ea heterozygous. Sebelisa sefapano sa lefutso ho bontsha
                monyetla oa hore ba be le ngoana ea nang le hemoglobin-S.                   (6)

 2.4 Ditshwantsho tse ka tlase di bontsha di-chromosome diseleng tsa batho ba
     babedi.

       2.4.1    Bolela mofuta wa setshwantsho se bontshitsweng ka hodimo.                   (1)

       2.4.2    Bolela hore na hobaneng ho ka fihlela qeto ya hore setshwantsho sa
                A ke sa mosadi.                                                             (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                             Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                         DISAENSE TSA BOPHELO P2                                 13

       2.4.3       Bolela hore na hobaneng ditshwantsho tse ka hodimo di bontshang
                   di-chromosome tsa sele ya somatic eseng gamete.                               (2)

       2.4.4       Bolela lefu la pherekano leo motho wa B a nang le yona.                       (1)

       2.4.5       Hlalosa sesosa sa lefu le bo boletsweng ho POTSO 2.4.4.                       (3)

 2.5 Dikatseng, dijene tse pedi ho diautosome tse fapaneng di na le di alleles tse
     latelang.

        B: mmala wa letlalo o montsho T: ha ho na matheba a masweu letlalong
        b: mmala wa letlalo o mothokwa t: matheba a masweu letlalong

       Dikatse tse pedi di kopane ka thobalano (mated). Madinyane a tsona a
       leshome le metso e tsheletseng a ne a e-na le diphenotype tse latelang tse
       bontshitsweng ka tlase ho 9 : 3 : 3 : 1.

               Phenotype A         Phenotype B        Phenotype C          Phenotype D
       mmala wa letlalo             e ntsho e nale     mmala wa letlalo   e mothokwa e nale
       o montsho                  matheba a masweu     o mothokwa          matheba a masweu

       2.5.1       Bolela mofuta wa sekere (cross) se emetsweng mona.                            (1)

       2.5.2       Fana ka lebaka la karabo ya hao ho POTSO 2.4.1.                               (1)

       2.5.3       (a)    Jenotype ya phenotype D ke efe?                                        (2)

                   (b)    Phenotype ya batswadi?                                                 (2)

       2.5.4       Hlalosa hore na hobaneng madinyane ohle tse a le matsho le
                   matheba a masweu letlalong a se na genotype e tshwanang.                      (2)

       2.5.5       Bolela molao wa Mendel wa segregation (Mendel’s principle of
                   segregation)                                                                 (3)
                                                                                               [50]

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                                   Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
14                                 DISAENSE TSA BOPHELO P2                   (EC/LOETSE 2021)

 POTSO YA 3

 3.1 Dijalo tse ding tsa poone di fetotsoe ka diphatsa tsa lefutso hore di sebetsane
     le sebolayalehola. Sena se bolela hore ha sehoai se fafatsa mobu oa sejalo
     sa hae ka sebolayalehola ho bolaea mofoka, poone e ke ke ea ameha. Semela
     sa milkweed ke lehola le holang dipakeng tsa dijalo tsa poone. Serurubele se
     behela mahe semeleng sa milkweed. Bacha ba fepa makhasi a semela sa
     milkweed.
     Bo-rasaense ba batlisitse hore na tshebediso e eketsehang ya meriana e
     bolaeang dikokoana-hloko e ama palo ya dihlopha tsa serurubele sa monarch
     tshimong ya lijalo.
     Ba leme lijalo tsa poone tse hananang le sebolayalehola ho tloha ka 1994 ho
     fihla ka 2010. Ho tloha ka selemo sa 1998 ba ile ba qala ho sebelisa ditlama
     tse bolaeang mofoka. Selemo se seng le se seng ba ne ba bala palo ea
     dihlopha tsa serurubele.

       Kerafo e ka tlase e bontsha data eo ba e bokelletseng ho tloha 1994 ho isa
       2010.

       3.1.1    Fana ka sehlooho bakeng sa kerafo (graph) e kahodimo.                    (1)

       3.1.2    Hlwaya:

                (a)    Independent variable                                              (1)

                (b)    Dependent variable                                                (1)

       3.1.3    Ho tswa ho kerafo fana ka bopaki ba hore na hobaneng
                dibolayalehola, di ka bewa molato ka lebaka la ho fokotseha ha palo
                ya dirurubele (monarch butterflies)                                      (2)
       3.1.4    Sephedi se lokisitsweng ka dijene (Genetically Modified organism) ke
                eng?                                                                     (2)

       3.1.5    Fana ka monyetla o le MONG wa moruo oa tsebeliso ya dijalo tsa
                poone tse thibelang dikokoana-hloko e ka bang le ona ho molemi.          (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                            Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                        DISAENSE TSA BOPHELO P2                              15

 3.2 Bala qotso e ka tlase.

         Naheng ya Brazil ho ka fumanwa mefuta e mengata ya mekgodutswane e
         jang bohlwa ( termite- eating lizards).

         Bohlwa ke dikokonyana tse nyane tse tshwanang le marwana.
         Li fapana ka boholo.
         Mekgodutswane e meholo e nang le dihloho tse kgolo e ka ja
         mefuta e fapaneng ya bohlwa bo kenyeletsang bohlwa bo boholo.
         Ka 1996 letamo la Brazil le ile la tlala haholo, metsi a etsa dihlekehleke tse
         ngata.
         Ho ile ha eba le kgaello ya dijo mme mekgodutswane e meholo ya shwa
         dihlekehlekeng, hobane ho ne ho se na dijo tse lekaneng hore di phele.
         Empa mekgodutswane o menyane, Gymnodactylus amarali, e ile ya kgona
         ho phela. Ho ne ho e-na le bohlwa bo bongata boo e neng e ka e ja.
         Empa ho ne ho e-na le bothata: Mekgodutswane ya Gymnodactylus amarali
         e ne e na le dihlooho tse nyane mme bohlwa bo bong bo ne bo batla bo
         lekana le bona ka boholo. Le ha ho le jwalo, mekgodutswane e meng e ne e
         na le dihlooho tse kgolwanyane mme e ne e kgona ho ja bohlwa bona.
         Ha bo-rasaense ba etela dihlekehleke tsena dilemo tse 15 hamorao ba ile
         ba fumana hore mekgodutswane ya Gymnodactylus amarali dihlekehlekeng
         tsena e na le dihlooho tse kgolo ka diperesente tse nne ho feta tse
         fumanwang naheng e kgolo.

       3.2.1       Bolela hore na ke hobaneng ha mekgodutswane e e meholo e sa ka
                   ya phela dihlekehlekeng tse nyane.                                        (1)
       3.2.2       Hobaneng ho ne ho se phallo ya dijene (gene flow) dipakeng tsa
                   dihlopha tse fapaneng tsa mekgodutswane ka mora difloods tsa 1996?        (2)
       3.2.3       Sebedisa theori ya Darwin ya kgetho ya tlhaho (natural selection) ho
                   hlalosa hore na hobaneng palo ya mekgodutswane ya Gymnodactylus
                   amarali dihlekehlekeng e na le dihlooho tse kgolo.                        (5)

       3.2.4       Hlalosa hore na ho ka pakwa jwang hore mofuta wa mokgodutswane
                   dihlekehlekeng tse fapaneng ke mofuta o tshwanang le wa naheng e
                   kgolo.                                                                    (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                               Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
16                                 DISAENSE TSA BOPHELO P2                   (EC/LOETSE 2021)

 3.3 Ditshwantsho tse ka tlase di bontsha di skull sa motho le sa gorilla.

                    Diagram A                                 Diagram B

       3.3.1    Fana ka scientific name ya organism ho Setshwantshong A.                 (1)

       3.3.2    Hlalosa hore na hobaneng meno a le maholo lehateng le
                Setshwantshong B                                                         (2)

       3.3.3    Ntle le boholo ba meno, thathamisa diphapang tse ding tse THARO
                tse bonahalang pakeng tsa lehata la motho le gorilla.                    (7)

       3.3.4    Thathamisa dintho tse pedi tse tshwanang ka sebopeho sa monna le
                gorilla.                                                                 (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                           Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
(EC/LOETSE 2021)                         DISAENSE TSA BOPHELO P2                                         17

 3.4 Setshwantsho se ka tlase se emetse kgoneho ya evolushene e ka bang teng
     ya batho, hammoho le nako ya evolushene ya bipedalism, tshebediso ya
     majwe le tshebediso ya mollo.

                                                 Bipedalism

                A. ramidus                                     Use of tools

                                                                                   Used Fire
                               A. afarensis

                                              A. africanus

                                                                 H. erectus

                                                                          H. neanderthalensis

                                                                                  H. sapiens
            5              4              3                2                  1          Present
                                       Millions of years ago

                   Australopithecus              Homo                                  Ardipithecus
                   species                       species                               species

       3.4.1       Bolela genera mofuta e MEBEDI o neng o na le bipedal empa o sa
                   sebedise mollo.                                                                       (2)

       3.4.2       A. afarensis e bile teng neng?                                                        (1)

       3.4.3       Ho nkile nako e kae hore mefuta ea hominin e qale ho sebelisa mollo
                   kamora hore e be le bipedal?                                                          (2)

       3.4.4       Hlalosa liphetoho tse peli tsa masapo tse etsahetseng ho thusa
                   bipedalism.                                                                           (4)

       3.4.5       Mrs Ples ke fosili ya hominin e fumanweng Afrika e ka Borwa ka1947.

                   (a)   Fana ka lebitso le felletseng la saense la Mrs Ples.                            (1)
                   (b)   Mrs Ples o fumanwe kae Afrika e ka Borwa?                                       (1)
                   (c)   Bolela rasaense a le MONG ya sibollotseng Mrs Ples.                             (1)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                                           Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
18                                 DISAENSE TSA BOPHELO P2                      (EC/LOETSE 2021)

 3.5 Mmapa o ka tlase o bontsha tshimoloho le motsamao wa batho ba pele ho
     latela hypothesis ya ‘Out of Africa’. Dilemo tsa difosili tsa kgale ka ho fetisisa
     tse fumanweng kontinenteng ka nngwe le tsona di bontshitswe ka tlasa lebitso.

       3.5.1    Bolela hypothesis ya ‘Out of Africa’.                                        (2)

       3.5.2    Fana ka mela e MEBEDI ya bopaki e sebedisitsweng ho tshehetsa
                hypothesis ya Out of Africa.                                                 (2)

       3.5.3    Ho ya ka mmapa, ke khontinente efe e bileng ya ho qetela ho etswa
                kolone (colonised) ke batho ba pele?                                         (1)

       3.5.4    Phapano ke efe dilemong tsa difosili tsa kgale ka ho fetisisa tse
                fumanehang Afrika le tse fumanwang Europe? Bontsha dipalo
                TSOHLE tsa hao.                                                              (2)
                                                                                           [50]

                                      MATSHWAO OHLE A KAROLO YA KAROLO B:                  100
                                             MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA:                  150

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                               Phetla

## Related documents

- [LIFE SCIENCES P2 GR12 QP SEPT2021 AFR D](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-gr12-qp-sept2021-afr-d/b7cdfe9c-5e90-4696-bc67-e8fca24f68fe) — Life Sciences · QP · 2021 · Afr
- [LIFE SCIENCES P2 QP GR12 SEPT2021 XHOSA D](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-qp-gr12-sept2021-xhosa-d/f43645b2-00fd-4ad4-bdbe-7bc3201c5a62) — Life Sciences · QP · 2021
- [Life Sciences P2 Sept2021 Prep Errata](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-sept2021-prep-errata/489c9171-931e-4a91-a798-55846a1144ba) — Life Sciences · Errata · 2021
- [LIFE SCIENCES P1 QP SEPT 2021 Xhosa D](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p1-qp-sept-2021-xhosa-d/bf73c123-831d-499a-9ecd-62ac37eff2bf) — Life Sciences · QP · 2021
- [Life Sciences P2 May June 2021 Eng](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-may-june-2021-eng/640bb227-bb17-4f89-96b3-77bf0a4005dc) — Life Sciences · QP · 2021 · Eng
- [Life Sciences P2 Nov 2021 Afr](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-nov-2021-afr/6a0be2cc-cabc-40b2-a5fc-4dcf29d7b1b8) — Life Sciences · QP · 2021 · Afr

## More from Grade 12 Life Sciences

- [LEWENSWETENSKAPPE V1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/lewenswetenskappe-v1-memo-gr12-sept-2025-watermark/ee8ac4d1-8b43-4b2a-87fc-d07277b88025) — Memo · 2025
- [LIFE SCIENCES P2 MEMO GR12 SEPT 2025 AFR watermark](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-p2-memo-gr12-sept-2025-afr-watermark/be114f07-9b13-48d1-9cae-e0ae8aec035b) — Memo · 2025 · Afr
- [Life Sciences Grade 12 NSC P1 MEMO September 2025 Free State](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-grade-12-nsc-p1-memo-september-2025-free-state/ba194139-8ff7-481e-92f4-d961a5c8d23a) — Memo · 2025
- [Life Sciences Grade 12 NSC P2 MEMO September 2025 Free State](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-grade-12-nsc-p2-memo-september-2025-free-state/470ae841-15a4-4ab3-a87b-abd2294edc20) — Memo · 2025
- [Life Sciences Grade 12 NSC P2 MEMO September 2025 Gauteng](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-grade-12-nsc-p2-memo-september-2025-gauteng/bbdf9d27-c483-4cd4-af9f-287e699f482e) — Memo · 2025
- [Life Sciences Grade 12 NSC P2 MEMO September 2025 KZN](https://www.hlayiso.com/library/life-sciences-grade-12-nsc-p2-memo-september-2025-kzn/f412416e-57d1-473d-886a-87c9fbb8823c) — Memo · 2025

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
