# Sepedi HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

> Grade 12 Sepedi HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2016, 28 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-may-june-2016-memo/21d800cb-2eab-4e4d-b10c-4efc83eecaa3
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Sepedi HL
- Grade: Grade 12
- Language: Sepedi
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Sepedi HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/sepedi-hl) › [Sepedi HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-may-june-2016-memo/21d800cb-2eab-4e4d-b10c-4efc83eecaa3)

## About this document

Sepedi Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2016 · sepedi. Memorandum, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Sepedi HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-may-june-2016/63eb844e-71f4-497a-93b9-487d5188258c) — QP · 2016 · Sepedi

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          GRAAD 12

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                                  SEPEDI LELEME LA GAE (HL)

                                  LEPHEPHE LA BOBEDI (P2)

                                            2016

                                       MEMORANTAMO

                                                                     MEPUTSO: 80

                        Palomoka ya matlakala a memorantamo ke 28.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                            Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                2                                   DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

DITŠHUPETŠO TŠA GO SWAYA

1.        Ge molekwa a arabile dipotšišo tše di fetago palo yeo e nyakegago, swaya ya
          mathomo fela. (Molekwa ga a swanela go araba potšišo ye telele le ye
          kopana go tšwa pukung e tee.)

2.        KAROLONG YA A, ge molekwa a arabile dipotšišo tše nne ka moka mo
          diretong (tšeo di kgethilwego), swaya tše pedi tša mathomo.

3.        Go DIKAROLO TŠA B le C, ge molekwa a arabile dipotšišo tše kopana tše
          pedi goba tše telele tše pedi, swaya ya mathomo o hlokomologe ya bobedi.
          Ge molekwa a arabile dipotšišo ka moka tše nne, swaya fela ya pele mo
          KAROLONG ye nngwe le ye nngwe ge e le gore go arabilwe potšišo ye
          kopana le ye telele.

4.        Ge molekwa a file dikarabo tše pedi, moo e lego gore ya mathomo e
          fošagetše mola ya bobedi e nepagetše, swaya ya mathomo gomme o
          hlokomologe ya bobedi.

5.        Ge dikarabo di sa nomorwa ka tshwanelo, swaya go ya ka memorantamo.

6.        Ge mopeleto wo o fošagetšego o ama tlhalošo, swaya phošo. Ge o sa ame
          tlhalošo, gona mo fe moputso.

7.        Dipotšišo tše telele
          Ge karabo ya potšišo ye telele e le ka tlase ga botelele bjo bo nyakegago, se
          mo otle ka ge a šetše a ikotlile. Ge e le ye telele kudu, lekola go ya ka
          bokgoni gomme o sekaseke ntlha yeo le baswaibagolwane. Šomiša dirubriki
          tša kelo tšeo di lego lenaneong la A le B go lekola ditaodišo tša balekwa.

8.        Dipotšišo tše kopana
          Ge molekwa a sa šomiše ditsebjana moo a kgopetšwego go tsopola, se mo
          fokoletše meputso.

9.        Dipotšišong tšeo di bulegilego, go se be le meputso yeo e tlogo abelwa
          karabo ya EE/AOWA goba KE A DUMELA/GA KE DUMELE. Lebaka leo le
          thekgago karabo ke lona leo le abelwago moputso.

10.       Go se be le meputso yeo e tla abelwago NNETE/MAAKA goba NTLHA/
          KAKANYO. Lebaka leo le thekgago karabo ke lona leo le tlogo abelwa
          moputso.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                    Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 3                                    DBE/2016
                                     SCE – Memorantamo

KAROLO YA A: THETO

DIRETO TŠA SESOTHO SA LEBOA – Prof. DM Kgobe

POTŠIŠO YA 1: Ge wa ditšhila ka moka re ka o hlaswa – OK Matsepe
1.1       Teori ya maikutlo

          Maikutlo ke boleng bja pelo ya motho; ke tiro ya ka garegare mo pelong ya
          motho. Ke monagano wo mo go wona pelo ya motho e tšeago sephetho
          gona. Ke tlhahlamollo ya ditiro tša ka gare mo mogopolong wa motho. Ke mo
          mogopolo wa motho o tšeago lehlakore leo e ka bago la go loka (lethabo,
          lerato, kwelobohloko, bj.bj) goba go se loke (manyami, lehloyo, lehufa, bj.bj.)
          Ke fao pelo e tlalago go fihla ka maribana gobane ge e tletše e tšea sephetho
          se se itšego mo bophelong (khuduego).

          Maikutlo a sereti
          Mo seretong se sereti se tšweletša maikutlo a leago le kgotlelelo go mošomo
          wo mongwe le wo mongwe wo o ka šongwago.

          Maikutlo a sereti ke a leago. Sereti se tšweletša moya wa leago ka go lemoša
          batho gore mešomo ka moka ga e tlogelane. Go tiišetša kgopolo ye ke gore
          motho go re a je dijo go swanetše go lengwe gomme molemi yena o šoma ka
          maatla, ka gona molemi a se ke a tšeelwa fase.

          Sereti se tiišetša maikutlo a ka gore mešomo ka moka e a lekana. Se laetša
          gore gore bophelo bo tle bo lekalekane go swanetše gore diopedi le dibini di
          be gona gore bašomi bao ba šomilego mešomo ya bona gomme ba lapile ba
          lapollwe ke bona ka mmino.

          Sereti se tiišetša boikgafo le kgotlelelo mešomong yeo e ka bago e nyatšega.
          Go a thabiša go bona mošomo wo mongwe le wo mongwe o na le maemo a
          wona gomme motho ge a o šoma a be le kgotlelelo ka wona. Bjalo ka mošomi
          o rate mošomo wa gago o be le kwelobohloko go bao ba ka tsomago thušo
          ya gago.

1.2       Teori ya molaetša

          Molaetša ke thuto yeo sereti se e fihlišago go batheeletši/babadi.

          Tirišo
          Molaetša wa sereto se ke gore batho ba se ke ba hlaswa goba gona go
          nyatša mešomo yeo e itšego. Sereti se tšweletša kgopolo ya gore mešomo ka
          moka e bohlokwa e ka ba wa ditšhila goba wo mobotse.
          Sereti se gatelela gore le ge o ka ba mohumanegi goba mohumi, ka moka re
          dibopiwa tša Modimo gomme re a lekana ka gona ga re a swanela go
          nyatšana go ya ka mešomo yeo re e šomago.

          Kabo ya meputso:
          1. Teori = 03
          2. Dintlha = 06
          Polelo e tla abelwa moputso o tee. (01)                                             [10]

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                      Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                4                                 DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

POTŠIŠO YA 2: Moratiwa wa ka– M Bopape le S Ratlabala
2.1       Pula/Phefo/Ledimo.
          (Tše PEDI fela)                                                                  (2)
2.2       •    Temanatheto ya bobedi sereti se hlaloša ka botse bja mosadi wa sona.
          •    Temanatheto ya boraro sereti se hlaloša gore mosadi wa sona o se
               thekga maemong ka moka a bophelo.                                           (2)
2.3       Sereti se tšweletša kgopolo ya gore le ge se diila/hlaka moratiwa wa sona o
          fela a se rata.                                                                  (2)
2.5       Balekwa ba tla fa maikutlo a go fapana.
          Mohlala:

          Maikutlo a lethabo.
          • Sereti se thabišwa ke ge moratiwa wa sona a se thekga mabakeng ka
              moka a bophelo.

                      GOBA

          Maikutlo a kgotsofalo.
          • Sereti se hwetša khutšo go mosadi wa sona.                                     (2)
                                                                                           [10]
POTŠIŠO YA 3: Go leleme – KD Leseilane
3.1       •    Magorošele
          •    Molokokgolo.                                                                (2)
3.2       •    Leswao la makalo – sereti se gatelela kgopolo/makalo.
          •    Leswao la potšišo – sereti se tšweletša potšišo/go            tlabega/
               makgethepolelo/potšišoretoriki.                                             (2)

3.3       •    Go gatelelwa gore batho ba bantši ba wetše kotsing ka lebaka la
               tšhomišompe ya leleme.
          •    Batho ba hlokofetše ka baka la dipolelo tše mpe tša leleme.                 (2)
3.4       •    Mothofatšo ke ge selo seo e sego motho se fiwa dika tša bomotho.
          •    Sereti se bapetša dikgopolo le motho yo a bonalago a feletšwe ke
               maatla.                                                                     (2)
3.5       Balekwa ba tla fa dikgopolotša go fapana.
          Mohlala:

          Go aga.
          • Ka leleme melato e kgona go rarologa.
          • Motse o agwa ka leleme.

          Go thuba.
          • Leleme le ka tšwa tseleng gomme batho ba wela kotsing goba ba
              hlokofala.                                                                   (2)
                                                                                           [10]

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                   Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 5                              DBE/2016
                                     SCE – Memorantamo

POTŠIŠO YA 4: Re tšeane – SN Tseke

4.1       Poeletšothomi/Poeletšo ya sekafoko.                                           (1)

4.2       Makgethepolelo/Potšišoretoriki.                                               (1)

4.3       -no / a
          -no / a   Patrone
          -no / a
          -la / b   Patrone
          -la / b
          (Patrone ye nngwe le ye nngwe e abelwe moputso o TEE)                         (2)

4.4       •   Sereti se tšweletša ka fao se bego se amogelwa ka nako tšohle ke
              seretwa/O mo amogela ge go na le mathata goba go na le lethabo.
          • Sereti se tšweletša gape gore o be a amogelwa a na leselo goba le ge a
              se na selo.
          • Bošego le tlala di emela mathata mola mosegare le mokhora di emela
              lethabo.
          (Tše PEDI fela)                                                               (2)

4.5       Tshwantšhišo.
          • Sereti se tšweletša monna wa go se ithate, wa go se hlape fela a
             amogelwa ka lerato ke moratiwa/mosadi wa gagwe.                            (2)

4.6       Balekwa ba tla fa dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Ee, moya wo o fokago seretong se ke wa lerato.
          • Sereti se tsene dikamanong tša lenyalo le seretwa ka go huetšwa ke
              lerato.
          • Maemong ka moka a bophelo ao sereti se bego se ikhwetša se le go
              ona, se be se amogelwa ka diatla tše pedi.

                                             GOBA

          Aowa, ga se moya wa lerato.
          • Mothalotheto wa bolesome sereti se re utollela gore go be go na le se
             sengwe se sebe seo seretwa se bego se se dira, 'Radia nna, fela
             Modimo o se ke wa mo lebala.'
          • Sereti se bontšha se na le pelaelo ya gore ga se sa ratwa.                  (2)
             (Ga go moputso wo o abelwago Ee goba Aowa)                                 [10]

                                             LE

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                  6                                DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

POTŠIŠO YA 5: Mpherehlakana – LH Maduane

5.1       Gaaleanywelammagwe.                                                              (1)

5.2       Poeletšothomi/Poeletšo ya senoko.                                                (1)

5.3       •    Sereto se na le ditemanatheto tše pedi, ye nngwe ke ye kopana ye
               nngwe ke ye telele.
          •    Temanatheto ya mathomo e na le methalotheto ye tshela mola ya bobedi
               e na le ye lesometshela.                                                    (2)

5.4       •    Dipolayano ga di fele/Dipolayano ke tše dintši(ke sentsokela)
          •    Le mmušo o swere bothata.                                                   (2)

5.5       Sereto se ke seretonyefolo.
          Sereti se nyefola tlhakahlakano yeo e diregago gomme e feleletša e tšere
          maphelo a batho mola mmušo le wona o e tshwela ka mare tlhakahlakano ye.         (2)

5.6       Balekwa tla fa dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Methalothetong ya 19 le 20 go utollwa gore poledišano e bohlokwa go tliša
          tharollo ge go na le mathata/tlhakahlakano.Le bophelong sebetša se, e lego
          poledišano, se bohlokwa go fihlelela tharollo.                                   (2)
                                                                                           [10]

                                                      PALOMOKA YA KAROLO YA A:             30

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                   Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                7                                   DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

KAROLO YA B: PADI

POTŠIŠO YA 6: Lenong la Gauta – HDN Bopape

Mohlala wa karabo:

Teori ya tikologo
Tikologo ya sengwalo ke lefelo la ditiragalo tša baanegwa ka nako ye e rilego. Ka
gorealo go ka thwe tikologo e lebane le nako, felo le leago. Go na le mehuta ye
mebedi yatikologo, e lego tikologo ya sebjalebjale le ya segologolo. Yona mehuta ye e
laolwa kediteng tša sengwalo.

Tikologo ya paditseka ye ke ya sebjalebjale.
Ge go bolelwa ka ga tikologo ya sebjalebjale ka gare ga sengwalo, go šupša
gorediteng tša sengwalo se di lebane le ditaba tša sebjalebjale tšeo di
hwetšwagomafelong a sebjalebjale, nakong ya sebjalebjale. Go bolelwa ka mafelo a
go swana leditoropong fao go nago le ditsela tša sekontiri, dikoloi, dikhomphutha,
dišupanako,meago ya malekeleke, bjalobjalo.

Tikologo ya Lenong la Gauta
Tikologo ya sebjalebjale ka gare ga Lenong la Gauta e tšweletšwa ke:

•     Nnono Molaba o šoma karatšheng ya Mna. Maleka.
•     Go na le maphodisa.
•     Go sepelwa ka difatanaga.
•     Go dirišwa mohlagase.
•     Go na le tsela ya sekontiri.
•     Yunibesithi.
•     Ga go a agiwa ka dikgoro go agilwe ka mebila.

Tswalano ya tikologo le baanegwa:
Go na le tswalano gare ga tikologo le baanegwa ka gobane ditiragalo tša baanegwa
didiragala lefelong le le rilego ka nako ye e itšeng, e lego yona tikologo ya sengwalo.
Tikologo e arotšwe ka dikarolo tše tharo, e lego nako, lefelo le leago.

Nako:
•   Bošego: Nnono o bethwa ka karatšheng ya gagwe tikologong ya sebjale mo
    aphelago go yona.
•   Mosegare: Naniki o tikologong ya sebjalebjale Seshego, ka lapeng la gabo ge
    aetelwa ke Nnono.
•   Mesong: Nnono o tsogela lefelong la gagwe la mošomo karatšheng go ya
    gogodiša bašomedi.

Lefelo:
•    Seshego: Nnono o ya gaboNaniki.
•    Mankweng: Motsesetoropo, mo Mmatšhego a bolaetšwego gona lapeng
     lagagwe.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                     Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                  8                              DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

•     Seteišeneng sa maphodisa: Ke mo go šomago Sersanta Maroga le Konstabolo
      Matseba.
•     Bookelong: Fao Naniki a okelwago gona.
•     Yunibesithi ya Leboa: Sima o tsena gona.
•     Polokwane: Toropo yeo baanegwa ba rekago go yona.

Leago:

Tikologo ya leago e amana le phedišano ya baanegwa.
Mohlala:
(a) Bophelo bja Mmatšhego le Mna. Maleka – go rata tšhelete ga Mmatšhego go
     tlogakamanong ya gagwe le papagoMpho/Mohlatlego.
(b) Bophelo bja boNakedi le tatagoMpho gammogo le Mmatšhego.
(c) Bophelo bja Brenda le Nnono.
(d) Bophelo bja Nnono le Mna. Maleka.

Dikamano tše di tšweletša leago leo le tšweletšago moko wa paditseka ye pele ka
baanegwa. E re thuša go kwešiša le gore baanegwa ke batho ba mohuta mang.

Diteng = 15 (D – 15)
Teori le Polelo = 10 (T – 5, P – 5)

(Meputso ya dintlha e laola polelo. Ge meputso ya dintlha e le godimo le ya
polelo e tla ba godimo.
Mohlala: Meputso 1 – 3 ya dintlha = 1 ya polelo, 4 – 6 = 2 ya polelo, 7 – 10 = 3 ya
polelo, 11 – 13 = 4 ya polelo, 14 – 15 = 5 ya polelo)                                     [25]

                                            GOBA

POTŠIŠO YA 7: Lenong la Gauta – HDN Bopape

SETSOPOLWA SA A

7.1       Naniki ke mošomedi wa mohumagadi Maleka.                                        (1)

7.2       'Ga go thuše selo go hlwa o rarelararela bjalo ka kgakgaripane.'                (1)

7.3       •    Ketelo ya Nnono go Naniki.
          •    Go botšišollwa ga Naniki ke Nnono mabapi le polao ya Mmatšhego.            (2)

7.4       Tikologo ya sebjalebjale.
          • Go bolelwa ka maphodisa.                                                      (2)

7.5       Phekgogo ke tiragalo yeo e hlohleletšago thulano ya mathomo ya sengwalo.
          • Mo setsopolweng se ke geNnono a botšiša Naniki ka polao ya Mdi.
             Maleka(Mmatšhego) ka tsela ya go mo sekiša mola phekgogo e le ge
             Nnono a thoma go dira dinyakišišo mabapi le polao ya Mmatšhego
             gomme Naniki a thulana le yena.                                              (2)

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                  Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 9                                DBE/2016
                                     SCE – Memorantamo

7.6       Balekwa ba tla fa dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Go foka moya wa letšhogo/pelaelo.
          • Naniki o tšhošwa ke go kwa eke Nnono o mmelaela gore o tseba se
              sengwe ka polao ya Mmatšhego.                                               (2)

7.7       Balekwa ba tla fa dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Ee:
          • Nnono, bjalo ka motho mang le mang, o swanetše go nyakišiša polao ya
              Mdi. Maleka, ka ge a na le kamano le yena.
          • O lemogile gore maphodisa aa nanya nyakišišong ya molato wo.

                                             GOBA

          Aowa:
          • Nnono o tšeela maphodisa mošomo wa bona.
          • Nnono a ka tsena kotsing, kudu kage babolai bao ba sa tsebje.
             (Ga go moputso wo o abelwago Ee goba Aowa)                                   (2)

SETSOPOLWA SA B

7.8       Thulanontle.                                                                    (1)

7.9       Moanegi o anega ditiragalo bjalo ka ge di direga.                               (1)

7.10      Nnono o bontšha boikobo mola Sersanta Maroga a laetša lenyatšo.                 (2)

7.11      Sehloa ke fao selepe se remago gona.
            • Mengwapo yeo e bego e lekolwa letsogong la Nnono setsopolweng se
                e ya e bonwa ke yena Nnono letsogong la Brenda. Gomme tiragalo ye
                ke sona sehloa sa paditseka ye.                                           (2)

7.12      Mothalonako ke tatelano ya ditiragalo ka dinako tše di itšego.
          • Ka morago ga lebakanyana o ile a hudua mogala...
          • Ka morago ga motsotso goba ye mebedi lebati le ile la bulega...
          • Re ile ra sepela ka phasetše lebakanyana...                                   (2)

7.13
              • Ditiragalo paditsekeng ye, e lego Lenong la Gauta, di mabapi le go
                hwetšwa ga pheta ya lenong la gauta.
             • Polao ya Mmatšhego e mabapi le go nyakwa ga pheta ya go ba le
                seswantšho sa lenong la gauta.
             • Ketelo ya Mohlatlego lapeng la Mna. Maleka e mabapi le go nyakwa
                ga lenong la gauta.
          (Mehlala ye MEBEDIfela)                                                         (2)

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                  Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2              10                                   DBE/2016
                                   SCE – Memorantamo

7.14      Balekwa ba tla famaikutlo a go fapana.
          Mohlala:
          Letšhogo/Makalo.
          Nnono o makatšwa ke go bona sersanta Maroga mahlo a gagwe a sa kgobe
          letsogong la gagwe. O tlelwa ke maseme a gore o nyakang letsogong la
          gagwe.                                                                            (3)
                                                                                            [25]

POTŠIŠO YA 8: Ngwana wa Mobu – SPP Mminele

Mohlala wa karabo:

Teori ya tikologo

Tikologo ya sengwalo ke lefelo la ditiragalo tša baanegwa ka nako ye e rilego. Ka go
realo go ka thwe tikologo e lebane le nako, felo le leago. Go na le mehuta ye mebedi
ya tikologo, e lego tikologo ya sebjalebjale le ya segologolo. Yona mehuta ye e laolwa
ke diteng tša sengwalo.

Tikologo ya sebjalebjale:

Ge go bolelwa ka tikologo ya sebjalebjale ka gare ga sengwalo, go šupša gorediteng
tša sengwalo seo di lebane le ditaba tša sebjalebjale tšeo di hwetšwagomafelong a
sebjalebjale, nakong ya sebjalebjale. Go ka bolelwa ka mafelo a go swanale
ditoropong fao go nago le ditsela tša sekontiri, dikoloi, dikhomphutha, dišupanako,
meago ya malekeleke, bjalobjalo.

Tikologo ya segologolo:

Mo tikologong ye diteng di lebane le ditaba tša segologolo tšeo di diregago mafelong
abogologolo ka nako ya bogologolo. Ditaba tšeo di lebane le bogoši, boloi, go
ahlolamelato, masolo a go tsoma, dintwa tša marumo, bjalobjalo.

Tikologo ya Ngwana wa mobu

Tikologo ya padi ye e tswakilwe, ke ya sebjalebjale le magaeng.
Tikologo ya sebjalebjale ka gare ga Ngwana wa mobu e tšweletšwa ke:
•    Go na le dikolo.
•    Go na le kholetšhe ya go ithutela borutiši.
•    Go na le kereke.
•    Go na le dinamelwa tša go swana le difatanaga, pese, bjalobjalo.

Tikologo ya magaeng ka gare ga Ngwana wa mobu yona e tšweletšwa ke:

•      Go sa hlotlwa bjala bja setšo.
•      Go sa iwa mašemong.
•      Meetse a gellwa dinokeng.
•      Dikgomo e sa le panka ya mothomoso.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                    Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 11                               DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

Tswalano ya tikologo le baanegwa:

Go na le tswalano gare ga tikologo le baanegwa ka gobane ditiragalo tša baanegwa di
diragala lefelong le le rilego ka nako ye e itšeng, e lego yona tikologo ya sengwalo.

Tikologo e arotšwe ka dikarolo tše tharo, e lego nako, lefelo le leago.

Nako:

•     Mesong: go iwa sekolong.
•     Mantšiboa: Lahlang o a rerwa.
•     Mafelelo a beke: Mafamo le Mokhura ba a kopana.

Lefelo:

•     Tselaneng ya go ya ka mašemong go bonala Phankga a eme le monna yo
      mongwe (Letl.19).
•     Phankga o tšwa go reka nku ga Mokgalabje Nkhumiše.
•     Motsaneng wo go na le thabana yeo e bitšwago Sentšhupe yeo go tiišwago gore
      ke bodulo bja badimo. Se se šupa gore e sa le gae ga mahlaku moo batho ba sa
      kgolwago ditaba tša badimo.

Leago:

Tikologo ya leago e amana le phedišano ya baanegwa.
Mohlala:

•     Phedišano ya Lahlang le batswadi ba bana ba sekolo sa Rethuše pele ga go
      thwalwa ga Phankga.
•     Phedišano ya Phankga le Lahlang.
•     Phedišano ya Mokhura le Lahlang.
•     Phedišano ya Phankga le tatagwe.
•     Phedišano ya Phankga le setšhaba saBabinatau.

Dikamano tše di tšweletša leago leo le tšweletšago moko wa padi ye pele ka
baanegwa. E re thuša go kwešiša le gore baanegwa ke batho ba mohuta mang.

Diteng = 15 (D – 15)
Teori le Polelo = 10 (T – 5, P – 5)

(Meputso ya dintlha e laola polelo. Ge meputso ya dintlha e le godimo le ya
polelo e tla ba godimo. Mohlala: Meputso 1 – 3 ya dintlha = 1 ya polelo, 4 – 6 = 2
ya polelo, 7 – 10 = 3 ya polelo, 11 – 13 = 4 ya polelo, 14 – 15 = 5 ya polelo)             [25]

                                            GOBA

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                   Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2               12                                 DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

POTŠIŠO YA 9: Ngwana wa Mobu – SPP Mminele

SETSOPOLWA SA A

9.1       Phankga ke motlogolo/moswa wa Mokhura/Mokhura ke malome wa Phankga.             (1)

9.2       … madi a ka a bela…/O hunne matswele se nkego o ntweng.                         (1)

9.3       •    Kgopolo ya/leano la boMokhura ya go nyaka go tloša Lahlang setulong
               sa bohlogo ya sekolo.
          •    Dipolelo tša Mokhura tša boikgogomošo.                                     (2)

9.4       Tikologo ya sebjalebjale.
          • Go bolelwa ka dikolo/mathitšhere/sekolokomiti.                                (2)

9.5       Phekgogo ke tiragalo yeo e hlohleletšago thulano ya mathomo ya sengwalo.
          • Setsopolwa se tšweletša Mokhura yo e lego malome wa Phankga a mo
             hlohleletša go ba kgahlanong le Lahlang yo e lego hlogo ya sekolo. O re
             ke lekomofere ka gona ga a swanela go ba hlogo ya sekolo mola
             phekgogo e le mabapi le fao Phankga a thomago go bona bofokodi bja
             Lahlang.                                                                     (2)

9.6       Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Go foka moya wa lehloyo/kgetholganyo/lenyatšo.

          •    BoMokhura ba ikana go fološa Lahlang maemong a gagwe a go ba hlogo
               ya sekolo sa Rethuše ka ge ese ngwana wa mobu.                             (2)

9.7       Balekwa ba tla fa dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Aowa,
          • Lahlang o šometše setšhaba sa Babinatau ka botshepegi lebaka le le
              telele.
          • Lahlang o na le bokgoni.
          • Lahlang o na le maitemogelo a mošomo wa gagwe.
          (Tše PEDI fela)

          Ee,
          • Phankga yo e lego ngwana wa mobu o na le mangwalo a dithuto a
              maleba.
          • Maemo a boetapele a swanetše go fiwa beng ba mobu.
              (Ga go moputso wo o abelwago Ee goba Aowa)                                  (2)

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                  Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2               13                                   DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

SETSOPOLWA SA B

9.8       Lekomofere.                                                                        (1)

9.9       Mongwadi o re tšweleletša poledišano ya baanegwa.                                  (1)

9.10      Mokhura ga a nyake ge Lahlang e eba hlogo ya sekolo sa Rethuše ka ge e le
          motšwadinageng mola le yena monyanana wa gagwe e le molemiši nageng e
          šele, Phokeng.                                                                     (2)

9.11      Sehloa ke fao selepe se remago gona.
            • Setsopolwa se mabapi le boNthibitha bao ba lego kgahlanong le
                morero wa Mokhura le Mafamo wa go bona Lahlang a tlošwa
                maemong a bohlogo ya sekolo ka ge e se ngwana wa mobu.
            • Khuetšo go sehloa e bonala ge mafelelong go lekolwa mešomo ya                  (2)
                Lahlang le Phankga gomme morero wa bona o folotša.

9.12      Mothalonako ke tatelano ya ditiragalo ka dinako tše di itšego.
          • Go selekwa ke Mafamo ka ga ditaba tša bokomofere, tšatši lela Mafamo
             a dirile bjala.
          • Mokhura a ka thaba ge tšatši le lengwe a ka bona monyanana...                    (2)

9.13      Balekwa ba tla fa dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:
             • Diteng tša padi ye di tšweletša ditiragalo tšeo go tšona motho yo e lego
                hlogo ya sekolo a lwantšhwago ka ge e se ngwana wa mobu.
             • Ba bangwe baBatau ba na le kgethollo ya semorafe.                             (2)

9.14      Balekwa ba tla fa maikutlo a go fapana.
          Mohlala:

          Maikutlo a go selekega.
          • Nthibitha o selekwa ke go ikhwetša a enwa bjala bjo bo dirilwego ka
              tšhelete ya Phankga ga Mafamo.
          •   Ke mokgwa wa go rapa thekgo ya setšhaba morerong wa gagwe le
              boMokhura, wa go lwantšha Lahlang.                                             (3)
                                                                                             [25]

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                     Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2               14                                  DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

POTŠIŠO YA 10: Lešitaphiri – OK Matsepe

Mohlala wa karabo:

Teori ya tikologo

Tikologo ya sengwalo ke lefelo la ditiragalo tša baanegwa ka nako ye e rilego. Ka go
realo go ka thwe tikologo e lebane le nako, felo le leago. Go na le mehuta ye mebedi
ya tikologo, e lego tikologo ya sebjalebjale le ya segologolo. Yona mehuta ye e laolwa
ke diteng tša sengwalo.

Tikologo ya sebjalebjale:

Ge go bolelwa ka tikologo ya sebjalebjale ka gare ga sengwalo, go šupša gore diteng
tša sengwalo seo di lebane le ditaba tša sebjalebjale tšeo di hwetšwago mafelong a
sebjalebjale, nakong ya sebjalebjale. Go ka bolelwa ka mafelo a go swana le
ditoropong fao go nago le ditsela tša sekontiri, dikoloi, dikhomphutha, dišupanako,
meago ya malekeleke, bjalobjalo. Le ge go le bjalo, tikologo ya sebjalebjale ga e
tšwelele mo pading ye.

Tikologo ya segologolo:

Mo tikologong ye diteng di lebane le ditaba tša segologolo tšeo di diregago mafelong a
bogologolo ka nako ya bogologolo. Ditaba tšeo di lebane le bogoši, boloi, go ahlola
melato, masolo a go tsoma, dintwa tša marumo, bjalobjalo.

Tikologo ya Lešitaphiri

Pading ye ditaba tše di tšwelelago di laetša tikologo ya segologolo.

Tswalano ya tikologo le baanegwa:

Go na le tswalano gare ga tikologo le baanegwa ka gobane ditiragalo tša baanegwa di
diragala lefelong le le rilego ka nako ye e itšeng, e lego yona tikologo ya sengwalo.
Tikologo e arotšwe ka dikarolo tše tharo, e lego nako, lefelo le leago.

Nako:

•   Mosegare: Go sekwa melato.
•   Mesong: Taudi o a hlokofala.
•   Bošego: Tšhwahledi o tšwelela morago ga go timelela.

Lefelo:

•   Kgorong: Go sekwa melato.
•   Dithabeng: Go bollwa dikoma.
•   Sethokgweng: Tšhwahledi o a tsoma.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                    Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 15                                  DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

Leago:

Tikologo ya leago e amana le phedišano ya baanegwa.

Mohlala:

•      Phedišano ya Taudi le Mabothe.
•      Phedišano ya Tšhwahledi le Khutšišo.
•      Phedišano ya Tšhwahledi le Taudi.
•      Phedišano ya Tšhwahledi le Mabothe.
•      Phedišano yaMphoka, Taudi le Mabothe.
•      Phedišano ya Mphoka le Khutšišo.
•      Phedišano ya Taudi, Mabothe le magoši a mangwe.

Dikamano tše di tšweletša leago leo le tšweletšago moko wa padi ye pele ka
baanegwa. E re thuša go kwešiša le gore baanegwa ba padi ke batho ba mohuta
mang.

Diteng = 15 (D – 15)
Teori le Polelo = 10 (T – 5, P – 5)

(Meputso ya dintlha e laola polelo. Ge meputso ya dintlha e le godimo le ya
polelo e tla ba godimo. Mohlala: Meputso 1 – 3 ya dintlha = 1 ya polelo, 4 – 6 = 2
ya polelo, 7 – 10 = 3 ya polelo, 11 – 13 = 4 ya polelo, 14 – 15 = 5 ya polelo)               [25]

                                             GOBA

POTŠIŠOYA 11: Lešitaphiri – OK Matsepe

SETSOPOLWA SA A

11.1       Kgoši Mabothe ke ratswale/malome wa Kgoši Taudi/Kgoši Taudi ke
           mokgonyana/motlogolo (moswa) wa kgoši Mabothe.                                    (1)

11.2       Setšhaba seo se swanetše go bolotšwa ka nose.                                     (1)

11.3       •    Go amogelwa ga Kgoši Taudi kua ga Kgoši Mabothe.
           •    Go itlhaloša ga Kgoši Taudi go banna ba kgoro ya Kgoši Mabothe               (2)

11.4       Tikologo ya segologolo.
           •    Melato e ahlolwa ke kgoši.
           •    Go a bollwa.
           •    Basadi ba a remelwa.
           (Ntlha e TEE fela).                                                               (2)

11.5       Kgodišo ya bothata ke fao go tšwelelago dikgakgano gona ka gare ga
           sengwalo.
              • Setsopolwa se laetša kgoši Taudi yo a ilego go ratswale wa gagwe go
                 mmotša gore ngwana yo a belegwego, e lego Tšhwahledi ga se wa
                 gagwe, ke wa go remelwa. Ka gona a ka se ke a buša gomme se se
                                                                                             (2)
                 godiša bothata bja pušo bogošing bja Kgoši Taudi ka gare ga padi ye.
Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                     Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2               16                                DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

11.6      Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Ke moya wa ntwa.
          Kgoši Taudi o ngwegile motseng wa gagwe ntle le go botša setšhaba a ya go
          Kgoši Mabothe yo a ilego a tšea sephetho sa go bolotša setšhaba sa Kgoši
          Taudi ka nose.                                                                 (2)

11.7      Balekwa ba tla tšweletša dikarabotša go fapana.
          Mohlala:

          Ee,
          Ka gobane setšo se dumela gore monna a ka tla a kgomiša dihlare tša go
          remela.
          Ka gobane mohlomongwe ge a ka bona tšeo di dirwago ge mosadi wa gagwe
          a remelwa, di ka mo gapeletša go tlogela mosadi yoo.

                                             GOBA

          Aowa:
          Ga goseo monna a sa swanelago go se tseba ka mosadi wa gagwe.
          Ba swanetše go ba thuša ba le ba babedi.
          (Ga go moputso wo o abelwago Ee goba Aowa)                                     (2)

SETSOPOLWA SA B

11.8      Ke thulano ya ka ntle.                                                         (1)

11.9      Mongwadi o hlaloša seemo go ya le ka moo se lego ka gona motseng wa
          Kgoši Taudi.                                                                   (1)

11.10     O na le tsebe.
             • O ile a latela dikeletšo tša diputswa tša mošate ka go thoma go bula
                 sefero sa Khutšišo.                                                     (2)

11.11     Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Sehloa ke fao selepe se remago gona.
            • Ka morago ga lehu la Kgoši Taudi setšhaba se tla bušwa ke
                Tšhwahledi goba Kgathola? Go godile kgakanego motseng wa Kgoši           (2)
                Taudi.

11.12     Thekniki ya mothalonako e bontšha nako ya tatelano ya ditiragalo motseng
          wa kgoši Taudi.
          •   Go fetile nywaga ye atilego Taudi a se ngadile sefero sa Khutšišo.
          •   Go ile, go ile, Khutšišo a thoma go retelega le go ila sela le sela.       (2)

11.13     Balekwa ba tla fa dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          •    Leina la padi ke Lešitaphiri e lego mošifa wo o lego molaleng wa
               phoofolo.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                 Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                17                                   DBE/2016
                                     SCE – Memorantamo

          •   Ditiragalo tše di lego ka gare ga padi ye ke tše thata, di šita Phaahle go
              ahlola.
          • Kgoši Taudi o gana go amogela ngwana yo a belegwego lapeng la
              mošate a re ga se ngwana wa gagwe, ke ngwana wa molata ka gona a
              ka se buše.
          (Tše PEDI fela)                                                                     (2)

11.14     Balekwa ba tla fa maikutlo a go fapana.
          Mohlala:

          Maikutlo a lethabo.
          • O thabišitšwe ke ge go belegwe Kgathola yo a nago le madi a bogoši
              gomme a lokelwa ke go ba kgoši.
          • O thabišitšwe ke gore bjale o atetšwe ke thari ya tšhemane.                       (3)
                                                                                              [25]

POTŠIŠO YA 12: Tlhakoleng – MD Kekana

Mohlala wa karabo:

Tikologo

Tikologo ya sengwalo ke lefelo la ditiragalo tša baanegwa ka nako ye e rilego. Ka go
realo go ka thwe tikologo e lebane le nako, felo le leago. Go na le mehuta ye mebedi
ya tikologo, e lego tikologo ya sebjalebjale le ya segologolo. Yona mehuta ye e laolwa
ke diteng tša sengwalo. Mohola wa tikologo ke go tšwetša pele moko/morero wa padi
le go laetša tšwetšopele ya baanegwa – tshwantšho ya baanegwa.

Tikologo ya sebjalebjale:

Ge go bolelwa ka ga tikologo ya sebjalebjale ka gare ga sengwalo, go šupša gore
diteng tša sengwalo seo di lebane le ditaba tša sebjalebjale tšeo di hwetšwago
mafelong a sebjalebjale, nakong ya sebjalebjale. Go ka bolelwa ka mafelo a go swana
le ditoropong fao go nago le ditsela tša sekontiri, dikoloi, dikhomphutha, dišupanako,
meago ya malekeleke, bjalobjalo.

Tikologo ya segologolo:

Mo tikologong ye diteng di lebane le ditaba tša segologolo tšeo di diregago mafelong a
bogologolo ka nako ya bogologolo. Ditaba tšeo di lebane le bogoši,

Tikologo ya Tlhakoleng

Tikologo ya padi ye e tswakilwe, ke ya sebjalebjale le segologolo.

Tikologo ya sebjalebjale ka gare ga Tlhakoleng e tšweletšwa ke:

•     Go sepelwa ka difatanaga.
•     Go iwa mešomong ge letšatši le hlaba.
•     Go na le dithunya.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                      Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 18                               DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

•     Bana ba phuthelwa ka mapayana.
•     Go na le dipetlele.
•     Go na le maphodisa.
•     Go na le dikereke le manyalo a swarelwa gona.
•     Banyalani ba nyadišwa ke baruti.
Tikologo ya segologolo ka gare ga Tlhakoleng e tšweletšwa ke:
•     Go buša magoši fao melato e ahlolwago ke yena.
•     Go sa lengwa mašemo.
•     Ditšhaba di sa kgobokana kgorong ya mošate.
Tswalano ya tikologo le baanegwa:
Go na le tswalano gare ga tikologo le baanegwa ka gobane ditiragalo tša baanegwa di
diragala lefelong le le rilego ka nako ye e itšeng, e lego yona tikologo ya sengwalo.
Nako:
•     Ka masa: Nkuke o a tsogela.
•     Ka meriti: Mahlatse o namela pese.
•     Mesong: Mahlatse o thulwa ke sefatanaga.
Lefelo:
•     Tlhakoleng: Ditiragalo tša padi ye di direga gona.
•     Ka sethokweng: Swele o leka go bolaya boGabariele.
•     Ka kerekeng: Swele o leka go nyadiša morwediagwe yo a ganago.
•     Go bolelwa ka maokelo: Mahlatse ke mooki.
Leago:

Tikologo ya leago e amana le phedišano ya baanegwa.
Mohlala:
•     Phedišano ya Swele le lapa la gagwe.
•     Phedišano yaSwele le Mahlatse.
•     Phedišano yaSwele le badudi ba motse wa Tlhakoleng.
•     Phedišano yaNkuke le leseana.
•     Phedišano yaSwele dinageng di šele.
•     Phedišano yaNkuke le mosadi wa gagwe.
•     Phedišano yaSwele le boGabariele.
Dikamano tše di tšweletša leago leo le tšweletšago moko wa padi ye pele ka
baanegwa. E re thuša go kwešiša le gore baanegwa ke batho ba mohuta mang.
Diteng = 15 (D – 15)
Teori le Polelo = 10 (T – 5, P – 5)
(Meputso ya dintlha e laola polelo. Ge meputso ya dintlha e le godimo le ya
polelo e tla ba godimo. Mohlala: Meputso 1 – 3 ya dintlha = 1 ya polelo, 4 – 6 = 2
ya polelo, 7 – 10 = 3 ya polelo, 11 – 13 = 4 ya polelo, 14 – 15 = 5 ya polelo)             [25]

                                          GOBA
Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                   Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2               19                                    DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

POTŠIŠOYA 13: Tlhakoleng – MD Kekana

SETSOPOLWA SA A

13.1      Thušanang le Swele ke bašomimmogo/monna le mosadi.                                 (1)

13.2      “Ge go be go senyegile go be go se na monna yo a ka emeletšanago le
          yena.”                                                                             (1)

13.3      •    Setsopolwa se re utollela semelo sa Swele.
          •    Se tšweletša gape maikutlo a Swele go Thušanang.                              (2)

13.4      Ke tikologo ya sebjalebjale.
          • Go bolelwa ka dipalamonwana.
          • Dišupanako.
          • Go iwa mešomong.
          (Ntlha e TEE fela)                                                                 (2)

13.5      Phekgogo ke tiragalo yeo e hlohleletšago thulano ya mathomo ya sengwalo.
          • Bothata bo thongwa ke ge Thušanang a wela ka hlogo ge Swele a mo
             loša gomme ba bile ba nyalana.                                                  (2)

13.6      Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Moya wo o fokago ke wa lerato.
            • Thušanang o a ratwa mošomong wa gagwe mola ka go le lengwe
               Swele le yena a na le kganyogo ya lerato go yena, a mo loša.                  (2)

13.7      Balekwa ba tla tšweletša dikarabotša go fapana.
          Mohlala:

          Ee,
          •    Bobotse bja Thušanang bo mo tšere maikutlo.
          •    Ga a sa na kgahlego go mosadi wa gagwe wa pele.
          Aowa,
          •    Ke bompša le go rata basadi.
          •    Basadi ke matšoba a lefase ka gona o swanetše go kgetha le tee.
          •    Mosadi yowa Swele ke yo a mo filwego ke Modimo.
          (Tše PEDI fela)
          (Ga go moputso wo o abelwago Ee goba Aowa)                                         (2)

SETSOPOLWA SA B

13.8      Thulano ya ka ntle/Thulanontle.                                                    (1)

13.9      Mongwadi o hlaloša seemo go ya le ka moo se lego ka gona motseng wa
          Kgoši Tselatšhweu.                                                                 (1)

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                     Phetla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                20                                   DBE/2016
                                     SCE – Memorantamo

13.10         •   Kgoši Tselatšhweu o ahlotše gore Swele a rakwe motseng wa gagwe.
              •   Kahlolo ye e hlohleleditšwe ke Mphapa yo ilego a botša setšhaba sa
                  Kgoši Tselatšhweu gore Swele/Rabaki ke mang ka go utolla melato ya
                                                                                                (2)
                  gagwe ka moka.

13.11     Tharollo ya bothata ke fao ditaba di rarologago gona.
          • Setsopolwa se mabapi le Swele yo a rakwago motseng wa Tselatšhweu
              ka go tlaišwa ke badudi.
          • Go tloga fao ge a se no rakwa o lebile gae Tlhakoleng fao a ilego a
              hlokofala gomme bothata bja rarologa.                                             (2)
              (Tše PEDI fela)

13.12     Mothalonako ke taetšo ya nako ya tatelano ya ditiragalo.
          Kgoši o fa taelo ka mokgwa wa go latelelanya ditiragalo ge a ahlola Swele:
          • Moradia a tlošwe pele ga kgoši.
          • A felesetšwe a gomelwe mellwaneng ya mašemo a ikele fao a ratago.                   (2)

13.13     Balekwa ba tla fa dikarabo tša go fapana.
          • Tlhakoleng ke lefelo la ditiragalo fao Swele a bego a dula gona.
          • Morago ga go boa go ralala le mafase o boile a hlokofala gona mo
              Tlhakoleng.                                                                       (2)

13.14     Balekwa ba tla fa maikutlo a go fapana.
          Mohlala:

          Maikutlo a boitsholo/boinyatšo.
          • Swele ge a be a felesetšwa o be a eta a dirwa diemadirile, a
              kgotlwakgotlwa ka dikotana, marokgo a kgeigile, bjalo bjalo.
          • Tše ka moka tša mo gapeletša gore a be a kgopele thušo ka maotong ka
              ge go itwela a be a ka se kgone.                                                  (3)
                                                                                                [25]

                                                     PALOMOKA YA KAROLO YA B:                   25

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                        Phetla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 21                               DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

KAROLO YA C: PAPADI/TERAMA

POTŠIŠO YA 14: Naga ga di etelane – MS Serudu

Mohlala wa karabo:
Teori ya Morero
Morero ke kgopolokgolo/molaetša/thuto yeo mongwadi a ratago go e tšweletša ka
sengwalo sa gagwe. Morero o lebane le thuto yeo mongwadi a ratago go e lemoša
mmadi mo bophelong. Gore morero o tle o bonagale gabotse mongwadi o diriša
dithekniki tša thulaganyo, go swana le tekolapejana, tekolanthago, go hlakahlakanya
ditaba, go latelanya ditaba, boipoeletšo le poeletšo ya ditiragalo. Thulano le
maatlakgogedi di godiša morero wa mongwadi.
Morero wa papadi: Naga ga di etelane
Mongwadi o rata go laetša mathata ao batšwakadifate ba kopanago le ona dinageng di
šele: Ga bomotho ga go na bosehlanyana.
•     Mongwadi o tšweletša Mphaka e le motho yo a thulanago le tshepedišo ya
      mmušo wa gabo wa Bonwatau go lebeletšwe dintlha tše di latelago:
       maemo a thuto
       maemo a dipolitiki
•     Thulano ya Mphaka le tšeo di laeditšwego ka godimo e mo hlohleletša go tšwa ka
      difate.
•     Naga ya mathomo yeo a tsenelago go yona ke Takone moo a gopolago gore
      khutšo e tla ba gona, madimabe e ba gore ga go be bjalo.
•     Tshwarompe yeo Mphaka a kopanago le yona Takone e mo lemoša kgonthe ya
      gore ga gabo motho ga go na bosehlanyana.
•     Mphaka le lapa la gagwe ba hlorišwa ka mešogofela ka la gore ke batšwantle.
•     Mathata a Takone a hlohleletša Mphaka go tšwa ka difate ka nepo ya gore o tla
      hwetša khutšo.
•     Mphaka o bona bokaone e le go fetela Letsheng la Mogadisho nepo e le go
      nyakana le khutšo gammogo le tharollo ya mathata a gagwe.
•     Bothata bja go ba motšwantle bo sa tšwela pele gammogo le go lapa la gagwe.
•     Tshwarompe ye a kopanago le yona e mo hlohleletša go fetola kgopolo ya
      gagwe.
•     Mafelelong Mphaka le lapa la gagwe ba rera go boela gae ka morago ga go
      lemoga mathata ao ba kopanego le ona a bofaladi.
•     Go molaleng gore legae la bomotho ga le na bosehlanyana, mathata ge a le
      gona a nyaka poledišano gore go be le tharollo

Dintlha tše ka moka di re utollela morero wa papadi ye.

Diteng = 15 (D – 15)
Teori le Polelo = 10 (T – 5, P – 5)

(Meputso ya dintlha e laola polelo. Ge meputso ya dintlha e le godimo le ya
polelo e tla ba godimo. Mohlala: Meputso 1 – 3 ya dintlha = 1 ya polelo, 4 – 6 = 2
ya polelo, 7 – 10 = 3 ya polelo, 11 – 13 = 4 ya polelo, 14 – 15 = 5 ya polelo)            [25]

                                          GOBA

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                  Phetla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 22                               DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

POTŠIŠO YA 15: Naga ga di etelane – MS Serudu

SETSOPOLWA SA A

15.1      • Se nkahlameleng.
          • Ditlatla tenang.
          • Ke disoso dilo tše.
          • Ke re le diota.
          (Tše PEDI fela)                                                                 (2)

15.2      Ke bašomimmogo/bagwera.                                                         (1)

15.3      Tokari o na le leago le botho mola Mphaka a rata dintwa.                        (2)

15.4      • Di hlahla mmadi.
          • Di tšweletša maikutlo.
          • Di tšweletša semelo sa moanegwa/mmapadi.
          • Go nolofatša ditšhitišo.
          (Tše PEDI fela)                                                                 (2)

15.5      Balekwa ba tla fatlhatholla ya kgadimonthago/tekolanthago ka go fapana.
          Kgadimonthago/Tekolanthago ke tiragalo ya setsopolwa yeo e re gopotšago
          seo se ilego sa diragala peleng.
             • Mphaka o tšwa Bonwatau fao kgatelelo e bego e šenne meno pele a
                etla mo Takone fao ba lokologilego.                                       (2)

15.6      Morero ke thuto yeo mongwadi a e rutago babadi.
          • Morero wa setsopolwa se ke go tšweletša mathata ao bafaladi ba
              kopanago le ona dinageng tšeo ba falalelago go tšona.
          • Bafaladi ga ba hlomphiwe ba a kgethollwa.
          • Bafaladi ba ikhwetša ba le seemong se ba sa se thabelego.                     (2)
          (Tše PEDI fela).

15.7      Balekwa ba tla fa maikutlo a go fapana.
          Mohlala:

          Ke a pefelo.
          • O befedišwa ke ka fao Kala le Rola ba bolelago le yena ka gona.
          • Seemo seo ba mmeago ka fase ga sona ga se mo leše di wela.                    (3)

SETSOPOLWA SA B

15.8      “Ke ngwana wa mobu.”                                                            (1)

15.9      •    Yunibesithi/Kantoro ya yunibesithi.
          •    Lengwalo.                                                                  (2)

15.10     •    Mphaka o amogela lengwalo la go mo lebogiša mošomo yunibesithing.
          •    Mphaka o boledišana le Hunadi mabapi le sephetho seo a se tšerego.         (2)

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                  Phetla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2               23                                  DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

15.11     Tlemollo ya lehuto ke fao bothata bo rarologago gona.
             • Setsopolweng se Mphaka o amogela lengwalo la go mo lebogiša
                mošomo yunibesithing o bile o tšea sephetho sa gore o boela gae
                Bonwatau.
             • Tlemollo ya lehuto papading ye e tšwelela ge Mphaka le ba lapa la            (2)
                gagwe ba boela gae Bonwatau.

15.12     Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Ee, di ka bapalega sefaleng.
          • Baanegwa ke ba bararo fela.
          • Poledišano ke ye kopana.
          • Go na le ditšhupasefala go nolofatša ditšhitišo.
          (Tše PEDI fela)                                                                   (2)
15.13     Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Ee, ke sa maleba.
          • O tla ikhutša go bitšwa lekomofere.
          • O tla kgona go boloka ba lapa la gagwe gae, Bonwatau.
          • O tla kgona go rerišana melato le banna bagabo.

                                             GOBA

          Aowa, ga se sa maleba.
          • Ga se a phethagatše dikano tše a ikannego ka tšona.
          • O be a swanetše go kgotlelela dihlotlo tše a kopanago le tšona.
          • A ka se ke a ipshina le batho ba Bonwatau ka gobane ga se a tloga
              gabotse.
          (Tše PEDI fela)
          (Ga go moputso wo o abelwago Ee goba Aowa)                                        (2)
POTŠIŠO YA 16: Lehufa – P Mothupi
Mohlala wa karabo:

Teori ya Morero

Morero ke kgopolokgolo/molaetša/thuto yeo mongwadi a ratago go e tšweletša ka
sengwalo sa gagwe. Morero o lebane thuto yeo mongwadi a ratago go e lemoša
mmadi mo bophelong. Gore morero o tle o bonagale gabotse mongwadi o diriša
dithekniki tša thulaganyo, go swana le tekolapejana, tekolanthago, go hlakahlakanya
ditaba, go latelanya ditaba, boipoeletšo, poeletšo ya ditiragalo.Thulano le
maatlakgogedi di ka godiša morero wa mongwadi.

Morero wa papadi: Lehufa

Leina la papadi ye, 'Lehufa', le tšweletša morero wa yona, e lego lona lehufa. Ka gona
go ya go lebelelwa dintlha tše di latelago ge go arabja potšišo ye.Lehufa le lebane le
lerato la go fetiša tekanyo magareng ga baratani. Lona le hlohleletša go se tshepane
ga balekane moo e lego gore yo mongwe wa bona ga a sa ipshina ka lerato.

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                    Phetla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                 24                                   DBE/2016
                                      SCE – Memorantamo

Molekanewa goba le lehufa o naganela molekane wa gagwe gore o ratana le batho ba
bangwe. Kgonono yeo e tliša maanomabe a go diša molekane yoo wa gagwe. Taba ye
e tliša go se sa tshepana ga balekane.
Lehufa la Ntlogeleng go Ntshepe:

•     Ntlogeleng o befedišwa ke go hwetša dinomoro tša mogala tša Lerato ka
      potlengya paki ya Ntshepe ka morago gago e puruputša. Ka go puruputša
      diaparo tšaNtshepe o be a rata go hwetša bohlatse bja gore yo Ntshepe o ratana
      le mang.
•     Ka lebaka la dinomoro tšeo tša mogala, Ntlogeleng o napile a thoma go
      hlapaolaNtshepe go fihla fao a mo tshwelago le ka mare ka lebaka la ge a re o
      ratana leLerato.
•     Ntlogeleng o ya fao Lerato a šomago gona, gomme a no fihla le go roga Lerato
      kage a re o mo tšeela monna.
•     Ntlogeleng o ya ga Mešunkwane go ya go nyakela Ntshepe dihlare ka ge a re
      okitima le basadi. Ka mahlatse goba madimabe Ntshepe o ile a tla a bona
      dihlaretšeo gomme Ntlogeleng a thoma go tšhoga ka ge a bonetšwe.
•     Pheletšo ya Ntlogeleng e bile go itlema gomme a hlokofala ka lebaka la bogale
      bjalehufa.
Lehufa la Radithekisi go Lerato:
•     Radithekisi le ge a na le dikoloi tše mmalwa, ga a nyake go fa Lerato koloi ya go
      yamošomong ka ge a re a ka nametšana le banna bao a ratanago le bona ka
      yona.
•     Radithekisi o nyakela Lerato badiši ba go diša mesepelo ya gagwe gore a tle
      atsebe gore yo Lerato o ratana le bomang.
•     Radithekisi o nyakela Ntshepe babolai ka ge a re o ratana le mosadi wa gagwe.
      Kagona o nyaka gore ba tloše yo Ntshepe tseleng ka ge a mo pataganya le
      bophelo.
•     Radithekisi o bethile Lerato gore a be a ye bookelong ka ge a re o ratana le
      bannaba bangwe. Le ge Lerato a le fao bookelong Radithekisi ga se a ka a ya go
      mmona.
•     Radithekisi o lata Lerato ka kerekeng, o mo goga go sa rapelwa ka ge a re
      kakerekeng o yela banna.
•     Lerato o hlala Radithekisi ka lebaka la lehufa leo le bego le dira gore Radithekisi
      amo hloriše.
•     Radithekisi o ile a fetša a ithuntšhitše ka maikemišetšo a go ipolaya gomme
      kamahlatse goba madimabe a se ke a hlokofala.
Lehufa la Radithekisi le Ntlogeleng le dirile gore metse ya bona e šwalalane.
Dintlha tše ka moka di re utollela morero wa papadi ye.
Diteng = 15 (D – 15)
Teori le Polelo = 10 (T – 5, P – 5)

(Meputso ya dintlha e laola polelo. Ge meputso ya dintlha e le godimo le ya
polelo e tla ba godimo. Mohlala: Meputso 1 – 3 ya dintlha = 1 ya polelo, 4 – 6 = 2
ya polelo, 7 – 10 = 3 ya polelo, 11 – 13 = 4 ya polelo, 14 – 15 = 5 ya polelo)                [25]
                                            GOBA

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                      Phetla

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2                25                               DBE/2016
                                     SCE – Memorantamo

POTŠIŠO YA 17: Lehufa – P Mothupi

SETSOPOLWA SA A

17.1      •    Go ela monna wa gagwe ngakeng.
          •    Go tšhela dihlare ka dieteng tša Ntshepe.                                 (2)

17.2      Ntlogeleng ke mosadi wa Ntshepe/Ntshepe ke monna wa Ntlogeleng.                (1)

17.3      •    Ntshepe o omanya Ntlogeleng ge a mo hwetša a swere dieta tša gagwe.
          •    Ntshepe o amoga Ntlogeleng thokwana yee bego e swere dihlare.             (2)

17.4      • Di hlahla mmadi.
          • Di tšweletša maikutlo.
          • Di tšweletša semelo sa moanegwa.
          • Go nolofatša ditšhitišo.
          (Tše PEDI fela)                                                                (2)

17.5      Balekwa ba tla hlathollakgadimonthago/tekolanthago ka go fapana.
          Mohlala:

          Ke tiragalo ya setsopolwa yeo e re gopotšago seo se ilego sa diragala
            peleng.
            • Ka lebaka la lehufa leo le bego le phuphuma pelong ya Ntlogeleng go
                 Ntshepe, monna wa gagwe, o be a se ke a mo phomolela dieta ka
                 kgopolo ya gore o tla bonwa ke ba bangwe.                               (2)

17.6      Morero ke thuto yeo mongwadi a e rutago babadi.
          • Lehufa ga le age motse.
          • Lehufa le nyatšiša motho ka batho.
          • Lehufa le wetša batho kotsing.                                               (2)
          (Tše PEDI fela)

17.7      Balekwa ba tla fa maikutlo a go fapana.
          Mohlala:

          Maikutlo a pefelo.
          • Ntshepe o befedišwa ke go hwetša mosadi wa gagwe a tšhela dihlare ka
              dieteng tša gagwe.
          • O mo latofatša ka gore ke moloi o a mo loya.                                 (3)

SETSOPOLWA SA B

17.8      “Ntwa ga e age”/ “Ge nkabe o ile wa ntheetša geke be ke go kgala nkabe
          gonabjale o sa dula le Lerato.”                                                (1)

17.9      •    Dithekisi.
          •    Tšhelete.                                                                 (2)

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                 Phetla

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Sepedi Leleme la Gae (HL)/P2               26                               DBE/2016
                                    SCE – Memorantamo

17.10     • Maditaba o etetše Radithekisi bookelong.
          • Radithekisi o mo hlalošetša ka go wa ga kgwebo ya gagwe.
          • Mmagwe o mo sola ka maitshwaromabe a gagwe a go hlakiša Lerato.
          (Tše PEDI fela)                                                               (2)

17.11     Tlemollo ya lehuto ke fao bothata bo rarologago gona.
             • Setsopolweng se Radithekisi o bookelong ka morago ga go ithuntšha
                gomme mmagwe o mo hlapa diatla diphošong ka moka.
             • Tlemollong ya lehuto Radithekisi o lemoga diphošo tša gagwe ka moka
                gomme o kgopela tshwarelo go batho ka moka go akaretšwa Lerato le
                Ntshepe.                                                                (2)

17.12     Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Ee, di ka bapalega sefaleng.
          • Baanegwa ke ba babedi fela.
          • Poledišano ke ye kopana.
          • Go na le ditšhupasefala go nolofatša ditšhitišo.
          (Tše PEDI fela)                                                               (2)

17.13     Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana.
          Mohlala:

          Ee, ke sa maleba.
          • O tla ikhutša go tlaišwa le go rogwa.
          • O tla lokologa go ba le Ntshepe ka nako tšohle.

                                             GOBA

          Aowa, ga se sa maleba.
          • Lebitla la mosadi ke bogadi.
          • Lehufa le laetša lerato.                                                    (2)
          (Ga go moputso wo o abelwago Ee goba Aowa)                                    [25]

                                                    PALOMOKA YA KAROLO YA C:            25
                                                     PALOMOKA YA TLHAHLOBO:             80

Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe                                                Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Sepedi HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p1-may-june-2016-memo/fe6f9efb-ebe1-47c8-bcac-86a1deb67d8c) — Sepedi HL · Memo · 2016 · Sepedi
- [Sepedi HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p3-may-june-2016-memo/be18ae1b-80f6-49b3-b684-89b8c55b4e06) — Sepedi HL · Memo · 2016 · Sepedi
- [Sepedi HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-nov-2016-memo/18be93e0-c4cc-4cea-ac63-56d313ee9dc0) — Sepedi HL · Memo · 2016 · Sepedi
- [Sepedi HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-feb-march-2016-memo/97ce8e20-701a-491e-86ce-04b41e3194bb) — Sepedi HL · Memo · 2016 · Sepedi
- [Sepedi HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-may-june-2019-memo/7ab5960f-b39d-4681-8fd1-ce2d3597d456) — Sepedi HL · Memo · 2019 · Sepedi
- [Sepedi HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-may-june-2018-memo/d5e17642-1f54-43b0-b5b5-72ec50a1d1c9) — Sepedi HL · Memo · 2018 · Sepedi

## More from Grade 12 Sepedi HL

- [Gr 12 Sepedi HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-sepedi-hl-atp-2023-24/1d473445-7b9b-4f2f-bcf4-e68f07348426) — ATP
- [Sepedi P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-p1-hl-june-2025-question-paper/fa2cf2ff-8300-45a4-8a8c-acdb5b17d9ef) — QP · 2025 · Sepedi
- [Sepedi HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p1-may-june-2025/61f9a3c7-7401-4d6e-9d74-e82f112debe9) — QP · 2025 · Sepedi
- [Sepedi HL P2 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p2-may-june-2025/e152c8a6-c923-4ee8-b1dc-0b5d26c31662) — QP · 2025 · Sepedi
- [Sepedi HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/sepedi-hl-p3-may-june-2025/32522579-8f9b-43e7-a81d-a91d253d42ee) — QP · 2025 · Sepedi
- [Sepedi HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sepedi-hl-2025-nsc-november-exam-memorandum-paper-2-sepedi/febe2313-2a97-4a6a-9bdb-f1b936a9e648) — Memo · 2025 · Sepedi

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
