# Sesotho FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2019 Memo

> Grade 12 Sesotho FAL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2019, 8 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2019-memo/70e05706-068e-4c58-b512-3a887ec240bf
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Sesotho FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Sesotho
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 8

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Sesotho FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/sesotho-fal) › [Sesotho FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2019-memo/70e05706-068e-4c58-b512-3a887ec240bf)

## About this document

Sesotho Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2019 · sesotho. Memorandum, 8 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Sesotho FAL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2019/b91a77a6-d460-4dcf-a2ec-e601121e8d6d) — QP · 2019 · Sesotho
- [Sesotho SAL P1 Nov 2019 Free State](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-sal-p1-nov-2019-free-state/fe3a355d-1d51-46ea-bb19-47b251848d5f) — QP · 2019 · Sesotho
- [Sesotho SAL P1 Nov 2019 Gauteng](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-sal-p1-nov-2019-gauteng/8f351005-edf8-4d35-9752-5cbf84af8522) — QP · 2019 · Sesotho

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        NATIONAL
                                   SENIOR CERTIFICATE

                                           KEREITE YA 12

                      SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL)

                                        PAMPIRI YA PELE (P1)

                                         PUDUNGWANA 2019

                                    TATAISO YA HO TSHWAYA

MATSHWAO: 80

NAKO: Dihora tse 2

                      Tataiso ena ya ho tshwaya, e na le maqephe a 8.

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello             Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1         2                  DBE/Pudungwana 2019
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO

TATAISO YA HO TSHWAYA TEKOKUTLWISISO

     Kaha sepheo e le ho lekola kutlwisiso ya moithuti, mopeleto o fosahetseng le
      diphoso tsa puo karabong di se ke tsa nkelwa matshwao ntle le ha diphoso tseo di
      nyotobetsa moelelo/kutlwisiso. (Diphoso di nne di bontshwe.)
     Ha mohlahlobuwa a sebedisitse mantswe a tswang puong e nngwe e seng ena a
      hlahlojwang ho yona, mantswe ao a se natswe, hape a se ke a nkelwa matshwao
      ha karabo e ntse e na le moelelo o utlwahalang. Leha ho le jwalo haeba lentswe le
      hlahang puong e nngwe le sebedisitswe temeng ebile le hlahella e le karabo e
      nepahetseng le fuwe matshwao.
     Bakeng sa potso e bulehileng, mohlahlobuwa a se ke a abelwa matshwao bakeng
      sa karabo ya E/TJHE kapa KE A DUMELA/HA KE DUMELE. Lebaka/Tshehetso ke
      yona e lokelang ho abelwa matshwao.
     Ho se fanwe ka matshwao bakeng sa NNETE/MAFOSI kapa NTLHA/
      MOHOPOLO. Lebaka/Tshehetso ke yona e lokelang ho abelwa matshwao.
     Ha karabo e hloka lentswe le le leng empa mohlahlobuwa a fanne ka polelo e
      felletseng, a abelwe matshwao ha feela lentswe le nepahetseng le sehelletswe
      mola/qatsohisitswe.
     Ha potso e batla dintlha tse pedi/tharo, mohlahlobuwa yena a fane ka dintlha tse
      fetang tse boletsweng, ho tshwauwe tse pedi/tharo tse qalang.
     Amohela mantswe a hlahang dipuong tse sebediswang mabotoweng a fapaneng.
     Bakeng sa dipotso tse nang le kgetho, ananela tlhaku e emetseng karabo e
      nepahetseng kapa karabo e ngotsweng ka botlalo.

POTSO YA 1

1.1       Batho ba babedi ho ba bararo.                                                     (1)

1.2       Ke taba ya hore halofo ya batho ba tshwerweng ke lefu lena ha e tsebe hore
          le ba tshwere.                                                                    (1)

1.3       Ke batho ba batsho ba bontate/banna.                                             (2)

1.4        Batho bohle bao batswadi ba bona ba nang le lona.
           Batho ba batenya. 
           Ba jang letswai le mafura a mangata.
           Ba tsubang le ba nwang.
           Batho ba sa ikwetliseng/mekotla e mahlo mehlohlwa e rapame.
          (Tse PEDI feela.)                                                                  (2)

1.5       Ke hobane ke lefu le bolayang motho le sa ka la iponahatsa pele.  Ho kotsi
          ka ho fetisisa ha o sa tsebe hore o na le lona.                                   (2)

1.6       120/80 mmHg                                                                       (1)

1.7       Kgatello e phahameng ya madi e ama diphiyo ka ho di senya ebe ha di sa
          sebetsa hantle, ho be le tshitiso ya tlhwekiso ya mmele.                         (2)

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello                         Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1         3                   DBE/Pudungwana 2019
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

1.8       Ha se batho bohle hobane bathong ba bang lefu lena ke lefutso.                   (2)

1.9       Mafosi, le tshwara batho ba bangata hobane ho thwe bathong ba bararo le
          tshwere ba babedi.                                                               (2)

1.10      D/halofo ya batho bohle ba tshwerweng ke lefu lena.                               (1)

1.11      O nthusa ho utlwisisa hore lefu lena le sehloho, le kgopo ebile ha le na           (2)
          qenehelo jwalo ka motho ya se nang pelo. 

1.12      Molaetsa oo mongodi a o fetisetsang ho babadi ke hore re se ke ra emela ho         (2)
          kula e be e le hona re ka yang ngakeng. Ka nako tse ding re ye tliliniking ho
          itekola. 
          (Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.)

1.13      Ke ntlha hobane taba ena e fupuditswe ya ba ya nnetefatswa ke dingaka.           (2)

1.14      Tjhe, hobane diphuputso di akaretsa bohle feela mela ya 11-14 e mpa e
          totobatsa mokgahlelo o amehang ho feta e meng.                                   (2)

TEMA YA 2

1.15      Ke matsa, hobane a fokotsehile ka bongata papisong le diphoofolo tse ding
          ka morao ho komello.                                                             (2)

1.16      Ke hobane e sa le a ntse a le mangata ho feta diphoofolo tse ding.               (2)

1.17      Palo ya ditshukudu e ka be e fokoditswe ke hore di tsietsing ya ho bolaelwa
          manaka a tsona, ao ho etswang phapanyetsano le mafatshe a ka ntle ka
          bolotsana.                                                                       (2)
          (Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.)

                                                       MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A:          30

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello                         Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1         4                         DBE/Pudungwana 2019
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

KAROLO YA B: KGUTSUFATSO

POTSO YA 2

     Qotso                                                  Dintlha tse lebelletsweng
1.   'Bertha o re ho bohlokwa hore bana ba               1. Bana ba kgothalletswe ho tseba
     tsebe ka hlooho dinomoro tsa ka dinako                 dinomoro tsa sepolesa.
     tsohle tsa sepolesa.'
2.   'Ngwana o tlameha ho tseba mabitso a                2. Ba tsebe mabitso a bona le a
     hae le a batswadi ka botlalo.'                         batswadi.
3.   'Athe ho se tsebe aterese ya habo le                3. Ba rutwe aterese le dinomoro tsa
     dinomoro tsa mehala ya batswadi, e ka ba               habo bona.
     phoso eo batswadi ba ke keng ba
     itshwarela ha koduwa e ka hlaha.'
4.   'Bana ba kgone ho bua le batswadi ka                4. Bana ba lokolohe ho bua tsohle le
     eng kapa eng e sa ba thabiseng kapa e                  batswadi ba bona.
     ba tshosang.'
5.   'Ha ho qeaqeo hore batswadi ba                      5. Bana ba se tlwaelane le batho bao
     tjamelane le boikarabelo ba ho ruta bana               ba sa ba tsebeng.
     ho se thehe setswalle le bo-mofeta-ka-
     tsela.'
6.   'Ba rutwe hore ha ba iphumana ba le                 6. Bana ba rutwe mekgwa eo ba ka e
     maemong a sa amoheleheng, a tshosang,                  latelang ha ba le tsietsing.
     ba hoeletse haholo kamoo ba ka kgonang
     kateng ba be ba balehe hanghang
     sebakeng seo.'
7.   'Le ka mohla ngwana a se ke a iphumana              7. Ngwana a hlokomele hore kamehla a
     a bapala kapa a tsamaya a le mong                      be ka hara ba bang.
     diterateng.'

(Palo ya mantswe = 70)

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello                               Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1         5                        DBE/Pudungwana 2019
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

Kgutsufatso e lokela ho tshwauwa ka tsela e latelang:

Ho tshwauwa ha kgutsufatso, ho itshetlehe ho kenngweng ha dintlha tsa bohlokwa ho
latela ditlhoko tsa potso le ho ntshuweng ha tse sa amaneng le potso hohang.

   Kabo ya matshwao:
    o   Matshwao a 7 dintlheng tse supileng (letshwao bakeng sa ntlha)
    o   Matshwao a 3 tshebedisong ya puo
    o   Matshwao ohle: 10

   Kabo ya matshwao a tshebediso ya puo ha mohlahlobuwa a sebedisitse
    mantswe a hae:
    o   Dintlha tse 1–3 tse nepahetseng: kabo e be letshwao le le leng.
    o   Dintlha tse 4–5 tse nepahetseng: kabo e be matshwao a mabedi.
    o   Dintlha tse 6–7 tse nepahetseng: kabo e be matshwao a mararo.

   Kabo ya matshwao a tshebediso ya puo ha mohlahlobuwa a qotsitse dintlha
    di le jwalo temeng:
    o     Ha a qotsitse ntlha tse (6–7) a se abelwe matshwao a puo.
    o     Ha a qotsitse ntlha e le (1–5) a abelwe letshwao le le leng la puo.

ELA HLOKO:

Palo ya mantswe:
o Batshwayi ba nnetefatse palo ya mantswe a sebedisitsweng ke bahlahlobuwa.
o Mohlahlobuwa a se hulelwe matshwao ha a sa bontsha palo ya mantswe kapa ha
   palo ya mantswe e sa nepahala.
o Ha mohlahlobuwa a fetile/tlotse palo e lebelletsweng ya mantswe, motshwayi a
   bale ho fihlella qetellong ya polelo e le nngwe ka mora palo ya mantswe a
   lebelletsweng, mme a se tshwaye kgutsufatso kaofela.

Mohlala wa palo ya mantswe:

                                                Polelo                  Palo ya matswe
    SESOTHO                    Ke               a             tsamaya          3

                                                       MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B:               10

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello                              Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1         6                    DBE/Pudungwana 2019
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

KAROLO YA C: DIBOPEHO LE MELAO YA TSHEBEDISO YA PUO

TATAISO YA HO TSHWAYA THUTAPUO LE TSHEBEDISO YA PUO

     Mopeleto
      o     Dikarabo tsa lentswe le le leng di tshwauwe di nepahetse leha mopeleto o
            fosahetse, ntle leha phoso eo e nyotobetsa moelelo wa lentswe leo.
      o     Dikarabong tse ngotsweng ka dipolelo tse felletseng, mopeleto o fosahetseng
            o se ke wa abelwa dintlha haeba tshebediso ya puo e le yona e hlahlojwang.
      o     Moo ho hlahlojwang kgutsufatso ya mantswe, karabo e be le matshwao a
            nepahetseng a puo.
     Dibopeho tsa dipolelo e be tse nepahetseng di be di ngolwe ka dipolelo tse
      felletseng ho latela ditaelo.
     Bakeng sa dipotso tse nang le kgetho, ananela tlhaku e emetseng karabo e
      nepahetseng kapa karabo e ngotsweng ka botlalo.

POTSO YA 3

3.1       Bareki ba ka kgona ho;
           boloka ka selefounu le tshebediso ya inthanete. 
           etsa phapanyetsano ATM-ng ya selehae. 
           ho fumana moya wa ho letsa.
           fumana melaetsa e tlalehang ka akhaonto ya bona.
          (Tse PEDI feela.)                                                                    (2)

3.2       Baithuti                                                                            (1)

3.3       Ke hobane bareki ba tla nahana eka ke mahala ba sa nkele hloohong hore ha
          e le hantle, ba ntse ba lefa ho se na taba hore ke tjhelete e kae/ke hobane          (2)
          bareki ba tseba hore ba tla lefa tefo e tlase papisong le tsa dibanka tse ding.
          

3.4       Ke ho hlokomedisa le ho hohela bareki/baithuti ka tsela ya ho hatella hore ba
          lokela ho kgema le dinako ho fihlella ditoro tsa bona kaha akhaonto ena e            (2)
          etseditswe bona. 
          (ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.)

3.5       D/Dikarabo tsohle di nepahetse.                                                     (1)

3.6              Ha se kgatelopele hobane ho ka nna ha ba le diakhaonto tse molemo
                  ho feta ena dibankeng tse ding, mme tse ka nnang tsa ba tlase ho e           (2)
                  feta. 
                 Ke kgatelopele hobane ditefo tsa ditshebeletso ke tse tlase tse ka
                  kgonwang ke baithuti ba bangata.
          (E le nngwe feela, mme ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.)                         [10]

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello                           Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1         7                    DBE/Pudungwana 2019
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

POTSO YA 4

4.1        Ba dutse didesekeng. 
           Ba apere yunifomo. 
           Motho ya dumedisang baithuti o tshwere dibuka.
          (Tse PEDI feela.)                                                                    (2)

4.2       Bakeng la tshireletso ya matitjhere.                                               (2)

4.3         Titjhere o tlo ruta baithuti bao a ba tshabang hobane baithuti ba kwalletswe
             ka mora disefe, mme titjhere yena o apere diaparo tse mo sireletsang              (2)
             kgahlanong le dikotsi.
           Baithuti ba tlile sekolong ho tla fumana thuto empa ba tella le ho beha
             bophelo ba titjhere tsietsing.
           (E le nngwe feela.)

4.4       Tlhokomediso e temeng e lemosa motho/titjhere e tlang phaposing ena hore
          a be a ikatetse kgahlanong le se ka mo hlahelang, mme ke ka hona re
          bonang titjhere a apere diaparo tsa tshireletso.                                   (2)

4.5       E, a totobatsa lenyatso hobane eo ho buuwang ka yena ha a bitswe ka lebitso
          e leng ho bontsha hore ha a nkelwe hloohong kapa ha a hlomphuwe.                   (2)
                                                                                               [10]

POTSO YA 5

5.1       5.1.1        kajeno                                                                 (1)

          5.1.2        sithabetsang                                                           (1)

          5.1.3        ja                                                                     (1)

          5.1.4        matjeke                                                                (1)

          5.1.5        ebe                                                                    (1)

          5.1.6        tsekela                                                                (1)

          5.1.7        Le sebedisitswe ka sepheo sa ho bontsha ho hlollwa/makala kapa
                       hona ho kgotsa ha sebui mabapi le moferefere o neng o bakilwe ke
                       kgalala tsa metseng.                                                  (2)

          5.1.8        E nthusa ho utlwisisa hore maemo a ditaba a ile a mpefala ho tloha
                       botleng ho ya bobeng ka potlako/ho panya ha leihlo.                   (2)

          5.1.9        Ke ho hatella taba ya hore moferefere o ile wa qaleha hona
                       motsotsong oo, mme ha dubakana nako e telele.                         (2)

          5.1.10       E, e a a senola hobane e hlahisa maikutlo a hae a lenyatso/tello/
                       kgalefo kaha o bua le batho jwalo ka ha eka ke diphoofolo kapa
                       dintho tse se nang molemo.                                            (2)

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello                           Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1         8                    DBE/Pudungwana 2019
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

5.2       5.2.1        Haesale.                                                             (1)

          5.2.2        Butle se itatise o tsebe ho ikutlwela ha di tswela pele. 
                       (Moithuti a abelwe letshwao ha a fetotse le le leng la maetsi a
                       karabong.)                                                            (1)

          5.2.3        Ke bona ba qhekeditseng lebenkeleng. 
                       (Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.)                                (2)

          5.2.4        A e totobatsa ka ho re bontsha hore Disebo o ne a se a nkile qeto
                       ntle le ho emela ho utlwa seo e leng tabataba.                      (2)
                                                                                             [20]

                                                       MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C:          40
                                                        MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA:         80

Difuperweng tsa tataiso ena di se sebediswe ntle ho tumello

## Related documents

- [Sesotho SAL P1 Nov 2019 Memo Gauteng](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-sal-p1-nov-2019-memo-gauteng/7d1f4e70-18ae-43ae-8023-0cd023b685b1) — Sesotho FAL · Memo · 2019 · Sesotho
- [Sesotho SAL P1 Nov 2019 Memo Free State](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-sal-p1-nov-2019-memo-free-state/f1b398d0-4b63-4c66-956f-0d35a541a640) — Sesotho FAL · Memo · 2019 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2019-memo/7bdf25b2-470b-4234-b4e3-afb5e6b641f0) — Sesotho FAL · Memo · 2019 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2023-mg/0471e94c-65c9-4bb6-a9d7-836ded06b2b2) — Sesotho FAL · Memo · 2023 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2022-mg/7cf9ef1b-7376-4452-8c84-fe528b711ddb) — Sesotho FAL · Memo · 2022 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2021-mg/a8fe3495-bbfc-4bda-a376-ade34f260a5c) — Sesotho FAL · Memo · 2021 · Sesotho

## More from Grade 12 Sesotho FAL

- [Gr 12 Sesotho FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-sesotho-fal-atp-2023-24/4a5a6b42-02a8-4c54-8c2b-ae1be2aa474d) — ATP
- [Sesotho FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-sesotho/93eec60d-a98f-4bfd-bf9d-37d2d154b93c) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-sesotho/9234194a-3198-4d44-838f-0e7192fba573) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-sesotho/05b1b86e-3ee3-464a-838a-1a315a5539f4) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2024/cde87c37-0744-4fbe-be5f-84751860ae2e) — QP · 2024 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2024/bbfb7e1f-e76b-4463-984d-6ada07ed9fff) — QP · 2024 · Sesotho

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
