# Sesotho FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 Sesotho FAL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2023, 7 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2023-mg/0471e94c-65c9-4bb6-a9d7-836ded06b2b2
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Sesotho FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Sesotho
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Sesotho FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/sesotho-fal) › [Sesotho FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2023-mg/0471e94c-65c9-4bb6-a9d7-836ded06b2b2)

## About this document

Sesotho Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · sesotho. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Sesotho FAL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2023/41fe929a-eee1-4350-9dbf-3e1c6f300ed1) — QP · 2023 · Sesotho

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1           1              DBE/Pudungwana 2022
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

                                     NATIONAL SENIOR
                                       CERTIFICATE

                                         KEREITE YA 12

                  SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL)

                                       PAMPIRI YA 1 (P1)

                                     PUDUNGWANA 2023

                                TATAISO YA HO TSHWAYA

MATSHWAO: 80
                               MEMORANDAMO

                      Tataiso ena ya ho tshwaya e na le maqephe a 7.

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                     Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1           2                 DBE/Pudungwana 2023
                                       NSC – Tataiso ya ho tshwaya

KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO
TATAISO YA HO TSHWAYA TEKOKUTLWISISO
     Kaha sepheo e le ho lekola kutlwisiso ya moithuti, mopeleto o fosahetseng le
      diphoso tsa puo dikarabong di se ke tsa nkelwa matshwao ntle le ha diphoso tseo
      di nyotobetsa moelelo/kutlwisiso. (Diphoso di nne di bontshwe.)
     Ha mohlahlobuwa a sebedisitse mantswe a tswang puong e nngwe e seng ena eo
      a hlahlojwang ho yona, mantswe ao a se natswe, hape a se ke a nkelwa
      matshwao ha karabo e ntse e na le moelelo o utlwahalang. Leha ho le jwalo,
      haeba lentswe le hlahang puong e nngwe le sebedisitswe temeng ebile le hlahella
      e le karabo e nepahetseng, le fuwe matshwao.
     Bakeng sa potso e bulehileng, mohlahlobuwa a se ke a abelwa matshwao bakeng
      sa karabo ya E/TJHE kapa KE A DUMELA/HA KE DUMELE.
      Lebaka/tshehetso ke yona e lokelang ho abelwa matshwao.
     Ho se fanwe ka matshwao bakeng sa NNETE/MAFOSI kapa NTLHA/
      MOHOPOLO. Lebaka/tshehetso ke yona e lokelang ho abelwa matshwao.
     Ha karabo e hloka lentswe le le leng empa mohlahlobuwa a fane ka polelo e
      felletseng, a abelwe matshwao ha feela lentswe le nepahetseng le sehelletswe
      mola/qatsohisitswe.
     Ha potso e batla dintlha tse pedi/tharo, mohlahlobuwa yena a fanne ka dintlha tse
      fetang tse boletsweng, ho tshwauwe tse pedi/tharo tse qalang.
     Amohela mantswe a hlahang dipuong tse sebediswang mabatoweng a fapaneng.
     Bakeng sa dipotso tse nang le kgetho, ananela tlhaku e emetseng karabo e
      nepahetseng kapa karabo e ngotsweng ka botlalo.
KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO
POTSO YA 1
TEMA YA A
1.1           Ke ditaba tsa hore selemo le selemo batho ba fetang dikete tse makgolo a
               robedi ba a ipolaya lefatsheng lohle. 
              Ke ditaba tsa hore selemo le selemo batho ba bangata haholo ba a ipolaya
               lefatsheng.                                                                   (1)

1.2       Ke lebaka la kgatello ya maikutlo e sa phekolweng.                                (1)
1.3       'Batswadi ba ka bao e neng e se ba madi'.                                         (1)
1.4       Tshwasoloha.                                                                      (1)
1.5            O ile a fetola maikutlo a hae a ba a tseba mokgwa o nepahetseng oo a
                lokelang ho itjheba ka wona. 
               O ile a lokoloha kgatellong ya maikutlo a ba a ipona e le motho ya nang
                le molemo.                                                                  (2)
1.6       'Monna ke nku ha a lle'.                                                         (2)
1.7        Ba nwa jwala. 
           Ba sebedisa dithethefatsi. 
           Ba bonahala ka boitshwaro bo bong bo kotsi.
          Tse pedi feela                                                                     (2)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                         Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1           3                DBE/Pudungwana 2023
                                       NSC – Tataiso ya ho tshwaya

1.8         Ba fapana ka hore basadi ba bangata ha ba ipolaye ha ba na le kgatello ya
             maikutlo kaha ba kopa thuso ho sa kganya athe banna bona ba ipolaya ka
             bongata hobane ha ba kope thuso kapa ba dieha ho e kopa. 
            Basadi ba hodiswa ba kgothalletswaho hlahisa maikutlo a bona ho tloha
             bonyaneng athe banna bona ba kgothalletswa ho se totobatse maikutlo a
             bona.                                                                          (2)
1.9        Lefatsheng batho ba ipolaya ka bongata selemo le selemo. 
           Ke batho ba fetang dikete tse makgolo a robedi lefatsheng kaofela ba
            ipolayang selemo le selemo.
         E le nngwe feela.                                                                  (2)

1.10      C/imamela haholo.                                                               (2)

1.11      Ke taba ya hore o lekile ka makgetlo a mangatanyana ho ipolaya.                  (1)

1.12      Ke ntlha hobane taba ena e nnetefaditswe ka dipalopalo tsa mehala e
          letseditsweng mekgatlo e fapaneng.                                              (2)
1.13       O ile a hlekefetswa maikutlong. 
           O ile a hlekefetswa ka motabo. 
           O ile a hlekefetswa ka ho otlwa.
          Tse pedi feela.                                                                   (2)
1.14      Se jere maikutlo a kutlwelobohloko hobane mongodi o utlwahala a utlwela
          mophethi bohloko ka se mo hlahetseng bophelong ba hae.                          (2)
TEMA YA B
1.15      Di amana ka hore letshwao la thibelo le behilweng ditshwantshong le tiisa se
          buuwang ke sehlooho e leng ho qoba ho nwa dino tseo hang ka mora
          boikwetliso.                                                                    (2)

1.16       Leeme le iponahatsa ka hore ho sebedisitswe setshwantsho sa motho e
            motona feela a ikwetlisa empa e le hore ha se bona feela ba ka
            ikwetlisang, le batho ba batshehadi ba ntse ba ikwetlisa. 
          Leeme le iponahatsa ka hore ho sebedisitswe setshwantsho sa monna
            jwalo ka ha eka ke bona feela ba sa lokelang ho sebedisa dino tseo ka
            mora boikwetliso empa e le hore ho eletswa batho bohle kgahlanong le
            tsona.
         E le nngwe feela.                                                                  (2)

1.17      Dino tse thibetsweng temeng di ka baka hore motho a tshwarwe ke mafu a
          kang lefu la pelo le kgatello e hodimo ya madi  hobane ka mora boikwetliso
          pelo e otlela hodimo le madi a phalla ka sekgahla mme dino tsena di ka etsa
          hore pelo e eme , motho a hlokahale hanghang.
          Ho elwe tlhoko dikarabo tsa baithuti.                                             (3)

                                                      MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A:          30

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                        Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1           4                DBE/Pudungwana 2023
                                       NSC – Tataiso ya ho tshwaya

KAROLO YA B: KGUTSUFATSO
POTSO YA 2
                     QOTSO                         DINTLHA TSE LEBELLETSWENG
1. Pele o tswa ho ya teana le yena tsebisa     1. Hlokomedisa metswalle kapa baheno
   motswalle kapa e mong wa leloko.               hore o tsamaya le mang, le ya kae,
   Nehelana ka dintlha tse kang, le kopanela      neng.
   hokae, ka nako efe le hore motho eo ke
   mang.
2. Ho molemo hore eo a o letsetse nakong       2. Kopa motho eo ho o founela ha o se
   ya kopano e le hore haeba dintho di sa o       o le moo.
   tsamaele hantle, o iphe lebaka le siyo o je
   fatshe.
3. Mamela letswalo la hao ha o ikutlwa o sa 3. Dumella letswalo la hao ho o
   bolokeha.                                      kgalema kamehla ha o elellwa hore o
                                                  tsietsing.
4. Kopanong ya lona ya pele, itlhophisetse     4. Ha le ilo kopana ipatlele
   teransepoto hore ha dintho di ka o tjekela     sepalangwang.
   o se be mohaung wa motho.
5. Ho kopanela sebakeng sa setjhaba jwalo 5. Kopanelang sebakeng se mmidimidi.
   ka laeboraring, mmisiamong le phakeng
   ke kgetho e bolokehileng.
6. Sebedisa bokgoni ba hao ho batlisisa ka     6. Fuputsa ka botebo ka yena. Se ka
   motswalle enwa wa hao.                         thetseha ha bobebe.
7. Dikamanong tsa lona behella thoko           7. Tlhahiso leseding ka wena e se be
   dintlha tsa hao tsa bohlokwa tse               karolo ya setswalle sena.
   mohaleng wa hao tse jwalo ka diakhanto
   tsa hao tsa banka, nomoro ya hao ya
   boitsebiso, nomoro ya phasepoto ya hao
   jwalojwalo.

(Palo ya mantswe = 70)

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                       Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1           5                       DBE/Pudungwana 2023
                                       NSC – Tataiso ya ho tshwaya

Kgutsufatso e lokela ho tshwauwa ka tsela e latelang:

Ho tshwauwa ha kgutsufatso, ho itshetlehe ho kenngweng ha dintlha tsa bohlokwa ho
latela ditlhoko tsa potso le ho ntshuweng ha tse sa amaneng le potso hohang.

Kabo ya matshwao:

o     Matshwao a 7 dintlheng tse supileng. (letshwao bakeng sa ntlha)
o     Matshwao a 3 tshebedisong ya puo.
o     Matshwao ohle: 10

Kabo ya matshwao a tshebediso ya puo ha mohlahlobuwa a sebedisitse
mantswe a hae:

o     Dintlha tse 1–3 tse nepahetseng: kabo e be letshwao le le leng.
o     Dintlha tse 4–5 tse nepahetseng: kabo e be matshwao a mabedi.
o     Dintlha tse 6–7 tse nepahetseng: kabo e be matshwao a mararo.

Kabo ya matshwao a tshebediso ya puo ha mohlahlobuwa a qotsitse dintlha di le
jwalo temeng:

o     Ha a qotsitse ntlha tse (6–7) a se abelwe matshwao a puo.
o     Ha a qotsitse ntlha tse (4–5) a abelwe letshwao le le leng la puo.
o     Ha a qotsitse ntlha tse (2–3) a abelwe matshwao a mabedi a puo.

ELA HLOKO:

Palo ya mantswe:

o     Batshwayi ba nnetefatse palo ya mantswe a sebedisitsweng ke bahlahlobuwa.
o     Mohlahlobuwa a se hulelwe matshwao ha a sa bontsha palo ya mantswe kapa ha
      palo ya mantswe e sa nepahala.
o     Ha mohlahlobuwa a fetile/tlotse palo e lebelletsweng ya mantswe, motshwayi a
      bale ho fihlella qetellong ya polelo e le nngwe ka mora palo ya mantswe a
      lebelletsweng, mme a se tshwaye kgutsufatso kaofela.

Mohlala wa palo ya mantswe:

                               Polelo                                   Palo ya matswe
    SESOTHO                    Ke               a             tsamaya           3

                                                      MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B:                10

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                              Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1           6                DBE/Pudungwana 2023
                                       NSC – Tataiso ya ho tshwaya

KAROLO YA C: DIBOPEHO LE MELAO YA TSHEBEDISO YA PUO
TATAISO YA HO TSHWAYA THUTAPUO LE TSHEBEDISO YA PUO
 Mopeleto.
  o Dikarabo tsa lentswe le le leng di tshwauwe di nepahetse leha mopeleto o
     fosahetse, ntle leha phoso eo e nyotobetsa moelelo wa lentswe leo.
  o Dikarabong tse ngotsweng ka dipolelo tse felletseng, mopeleto o fosahetseng
     o se ke wa abelwa dintlha haeba tshebediso ya puo e le yona e hlahlojwang.
  o Moo ho hlahlojwang kgutsufatso ya mantswe, karabo e be le matshwao a
     nepahetseng a puo.
 Dibopeho tsa dipolelo e be tse nepahetseng.
 Bakeng sa dipotso tse nang le kgetho, ananela tlhaku e emetseng karabo e
  nepahetseng kapa karabo e ngotsweng ka botlalo.

POTSO YA 3
3.1       E sebedisitswe ka sepheo sa ho susumetsa bareki ho iphumanela sehlahiswa
          sena e le hore ba tle ba kgeme le ba tswetseng pele.                           (2)
3.2       E ka susumetsa bareki ho potlakela ho ithekela sona hobane ho thwe se hlola
          lenyora le bohale haholo.                                                      (2)
3.3       E thusa mmapatsi ka hore dipotongwane ke sesupo sa matla mme sena se
          hohella bareki ho reka sehlahiswa sena kaha se fana ka matla.                 (3)
3.4       Tjhe, ha e totobatse leeme hobane le hoja mmapatsi a sebedisitse
          setshwantsho sa dipotongwane, ho ntse ho na le basadi ba nang le
          dipotongwane mme sena se bolela hore setimamollo sena se ntse se ba
          loketse le bona.                                                              (3)
                                                                                           [10]
POTSO YA 4
4.1       Tshebediso ya matshwao a mmino e nyallana le diketsahalo tse khathunung
          ka hore Eskom e timme motlaka se ka nako ya thabo, ya monyaka kapa ya
          ho keteka. 
          Ho elwe tlhoko dikarabo tsa baithuti.                                            (2)
4.2       E amana le tsona ka tsela ya hore Eskom e timetse batho motlakase ka nako
          eo ba neng ba iketlile, ba sa lebella ka yona, mme taba eo ke ketsahalo ya
          tshohanyetso.                                                                  (2)
4.3       Keketehiso e hlaha moo re bonang mosadi a lebelletse hore lelakabe la
          kerese le butswise kgoho, e leng se kekeng sa etsahala. 
          Ho elwe tlhoko dikarabo tsa baithuti tse jereng moelelo wa sehlooho.             (3)
4.4       Bohlokwa ba Lefifi kapa bona botsho bo boitshetlehong khathunu ena ke
          letshwao la bobe kapa bona bomadimabe bo tliswang ke tlhokeho ya
          motlakase ka nako ya thabo le monyaka lefatshe lohle.                         (3)
                                                                                           [10]

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello                       Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P1           7                 DBE/Pudungwana 2022
                                     NSC – Tataiso ya ho tshwaya

POTSO YA 5
5.1       5.1.1       Le nthusa ho utlwisisa hore ngwana o dula a etsa diphoso ka
                      mehla/hangata                                                       (2)
          5.1.2       Bohlokwa ba lona ke ho re bopela setshwantsho sa tsietsi eo
                      motswadi a ka kenang ka hare ho yona ha a sa ele tlhoko kgodiso
                      ya ngwana.                                                          (2)
          5.1.3       Ke hobane mongodi o latela tsela eo tema ya mofuta ona e
                      lokelang ho ngolwa ka yona ya hore seratswana ka seng se lokela
                      ho fupara mohopolo wa sehlooho o tshehetsang mookotaba wa
                      tema. 
                      Ho elwe tlhoko dikarabo tsa baithuti.                                 (2)
          5.1.4       Sepheo sa yona ke ho hlakisetsa mmadi hore puisano le kutlwisiso
                      di ke ke tsa arohanngwa, mme o lokela ho di sebedisa mmoho
                      nakong eo a ntseng a hodisa ngwana.                                 (2)
          5.1.5         Maikemisetso a hae ke ho hatella lentswe 'leeto' e le ho
                         bontsha batswadi hore ho hodisa ngwana ho ba hloka pelo, ba
                         tlameha ho nka nako e telele ba ntse ba mo tataisa. 
                       Maikemisetso a hae ke ho hatella lentswe 'leeto' ho bontsha
                         batswadi hore kgodiso ya ngwana ke mosebetsi wa nako e
                         telele e seng e kgutshwane.
                      E le nngwe feela.                                                     (2)

          5.1.6       E nthusa ho utlwisisa hore motswadi o lokela ho etsa bonnete ba
                      hore o tsepamisetsa maikutlo ditselang tse nepahetseng tsa
                      kgodiso ya ngwana ka dinako tsohle.                                 (2)
          5.1.7       Mongodi o kgethile ho sebedisa nyenyefatso hobane a leka ho
                      hlakisetsa batswadi kamoo ba lokelang ho nka bana e le batho ba
                      bohlokwa kateng ba hlokang tlhokomelo e matla, e ikgethileng.       (2)
5.2       5.2.1       Lentswe mohlolehi le hlahellang puong ya ngaka le amohelehile
                      maemong ao kaha le tiisa seo ngaka e se tsebang ka maemo a
                      bophelo a motho ya nomorilweng 3 empa ha le a amoheleha
                      puong ya motho ya nomorilweng 1 eo le yena e ntseng e leng
                      mokudi, ka hoo le batla le hlohlontsha ditsebe kaha motho ya
                      nomorilweng 1 ha a tsebe ka botlalo lefu la mokudi ya nomorilweng
                      3.                                                                 (3)
          5.2.2       B/E se e kile ya etela mokudi  hobane tshebediso ya lentswe
                      'kajeno', e nnetefatsa hore ha se kgetlo la pele ngaka e kopana le
                      mokudi eo.                                                          (3)
                                                                                            [20]

                                                      MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C:          40
                                                       MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA:         80

Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello

## Related documents

- [Sesotho FAL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2023-mg/b0045de6-35be-4fea-8916-f8b836b2e268) — Sesotho FAL · Memo · 2023 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p3-nov-2023-mg/824befba-bcab-49ba-8f1a-cbaf269853fb) — Sesotho FAL · Memo · 2023 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-may-june-2023-mg/08942d72-48fc-475f-a7e9-16334ffbddca) — Sesotho FAL · Memo · 2023 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2022-mg/7cf9ef1b-7376-4452-8c84-fe528b711ddb) — Sesotho FAL · Memo · 2022 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2021-mg/a8fe3495-bbfc-4bda-a376-ade34f260a5c) — Sesotho FAL · Memo · 2021 · Sesotho
- [Sesotho SAL P1 Nov 2019 Memo Gauteng](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-sal-p1-nov-2019-memo-gauteng/7d1f4e70-18ae-43ae-8023-0cd023b685b1) — Sesotho FAL · Memo · 2019 · Sesotho

## More from Grade 12 Sesotho FAL

- [Gr 12 Sesotho FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-sesotho-fal-atp-2023-24/4a5a6b42-02a8-4c54-8c2b-ae1be2aa474d) — ATP
- [Sesotho FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-sesotho/93eec60d-a98f-4bfd-bf9d-37d2d154b93c) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-sesotho/9234194a-3198-4d44-838f-0e7192fba573) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-sesotho/05b1b86e-3ee3-464a-838a-1a315a5539f4) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2024/cde87c37-0744-4fbe-be5f-84751860ae2e) — QP · 2024 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2024/bbfb7e1f-e76b-4463-984d-6ada07ed9fff) — QP · 2024 · Sesotho

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
