# Sesotho FAL Grade 12 NSC November 2013 Memo > Grade 12 Sesotho FAL memorandum from the NSC November Exam 2013, 27 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2013-memo/7d03f0fe-af60-4ad5-99f5-501d9525f188 - Updated: 2026-09-27 - Subject: Sesotho FAL - Grade: Grade 12 - Language: Sesotho - Document type: Memorandum - Year: 2013 - Exam period: NSC November Exam - Curriculum: CAPS - Pages: 27 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Sesotho FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/sesotho-fal) › [Sesotho FAL Grade 12 NSC November 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2013-memo/7d03f0fe-af60-4ad5-99f5-501d9525f188) ## About this document Sesotho Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2013 · sesotho. Memorandum, 27 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE KEREITE YA 12 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL) PAMPIRI YA 2 (P2) PUDUNGWANA 2013 MEMORANDAMO MATSHWAO: 70 Memorandamo ona, o na le maqephe a 27. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 2 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo TATAISO HO BATSHWAYI: • Maemong ao motshwayi a fumanang mohlahlobuwa a arabile dipotso tse ngata ho feta palo e behilweng, motshwayi a tshwaye feela karabo ya pele. • Haeba mohlahlobuwa a arabile dipotso ka bone ba tsona dithothokisong tseo a ithutileng tsona ho Karolo ya D (ho Puo ya Tlatsetso ya Pele), motshwayi a tshwaye feela dipotso tse pedi tsa pele. • Maemong ao mohlahlobuwa a nehelaneng ka dikarabo tse pedi, ya pele e fosahetse mme ya bobedi yona e nepahetse, motshwayi a tshwaye karabo ya pele, mme a tlohele e latelang. • Ha dikarabo di nomorilwe ka tsela e fosahetseng, motshwayi a tshwaye a ipapisitse ka memorandamo. • Haeba mopeleto o fosahetse hoo o amang moelelo, motshwayi a fosise karabo e jwalo, empa haeba mopeleto o sa ame moelelo karabo e jwalo e tshwauwe e nepahetse. • Mofuta wa potso tse telele (ya moqoqo): Ha bolelele ba moqoqo bo le ka tlase (kgutshwane) ho palo ya mantswe e behilweng, motshwayi a se behe kotlo hobane mohlahlobuwa o se a ntse a ipehile boemong bo bobe. Athe haeba moqoqo o le molelele haholo, motshwayi a tshwaye ho feta moedi wa palo ya mantswe a behilweng ka mantswe a 50 (mongolo o ngolwang ka ho takalatsa), mme a se tswele pele ho tshwaya karolo e latelang moo. Mofuta wa dipotso tse kgutshwane: Haeba mohlahlobuwa a sa sebedisa matshwao a puo a supang qotso (di-a-bulwa-le-di-kwalwa) moo a lokelang ho qotsa, motshwayi a se behe kotlo. Tshebediso ya Puo Sebopeho, tlhophiso ya mehopolo le nehelano e nang le neheletsano e momahaneng e lebisang tlhalohanyong ya sehlooho mmoho le puo, setaele le sehalo tse sebedisitsweng ka nepo temeng. Mohlahlobuwa a abelwe matshwao tjena bakeng sa puo: • ha mohlahlobuwa a sa hlahisa makgabane/dihlomo/dibetsa ho hang (0), ha a abelwe letshwao ho hang bakeng sa puo • ha mohlahlobuwa a hlahisitse sehlomo/sebetsa se le seng (1) a abelwe letshwao le le leng (1) bakeng sa puo • ha mohlahlobuwa a hlahisitse dihlomo/dibetsa tse pedi (2) a abelwe matshwao a mabedi (2) bakeng sa puo • ha mohlahlobuwa a hlahisitse dihlomo/dibetsa tse tharo (3) kapa ho feta, a abelwe matshwao a mane (4) bakeng sa puo. Ha mohlahlobuwa a hlahisitse makgabane a fetang a mararo (3) motshwayi a bale karabo kaofela, mme a bontshe ka letshwao () dintlheng karabong yohle moo mohlahlobuwa a fositseng teng motshwayi a bontshe ka letshwao (X). Dintlha tse tadingwang Matshwao Senotlolo Dikahare 6 Dik. = Puo 4 P. = Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 3 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Ho elwe hloko hore nehelano e lokela ho hlahiswa sebopehong sa moqoqo, mme sena se bolela hore nehelano e lokela ho ralwa ka tsela ya hore ho be le selelekela, mmele o bopilweng ka diratswana le qetelo. Le ha nehelano e radilwe ka tsela ena, moqoqo o tlameha ho hlahiswa ka tsela e supang kgokahano. Ha motshwayi a se a badile nehelano ya mohlahlobuwa, a abele mohlahlobuwa matshwao. Matshwao a ajwa ka ho lekanyetsa nehelano ya mohlahlobuwa. Motshwayi o lokela ho sebedisa ruburiki e leqepheng le latelang bakeng sa ho aba matshwao. Tekanyetso e etswa ka ho beha kapa ho bekga mosebetsi (nehelano) wa mohlahlobuwa ka ho o beha kgatong e itseng (kgato ya 1 ho isa kgatong ya 7) ruburiking. Kgato e nngwe le e nngwe e na le tlhaloso, mme tlhaloso e itshetlehile makgetheng a mabedi, e leng dikahare le tshebediso ya puo. Motshwayi a ele hloko hore kgato eo a e kgethileng ha a lekanyetsa, tlhaloso ya yona e lokela ho tsamaellana le mosebetsi (ditaba) wa mohlahlobuwa ya lekanyetswang. Matshwao a bontshitswe qetellong ya kgato e nngwe le e nngwe. Motshwayi a ele hloko hore makgetha ana a mabedi a hokahantswe, mme a lokela ho nkuwa e le ntho e le nngwe (ho ya ka ruburiki) ho lekanyetswa moqoqo wa mohlahlobuwa. Qetellong ha motshwayi a se a nehelana ka matshwao a sebedise senotlolo sena se latelang ho bontsha kabo ya hae ya matshwao: Dintlha tse tadingwang Matshwao Senotlolo Dikahare 25 Dik. = Sebopeho le Puo 10 S/P. = Matshwao ohle 35 Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 4 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo KAROLO YA A, B LE YA C: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOFUTA WA POTSO E TELELE (YA MOQOQO) PALENG LE TSHWANTSHISONG–PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL) Makgetha a Kgato ya 7 Kgato ya 6 Kgato ya 5 Kgato ya 4 Kgato ya 3 Kgato ya 2 Kgato ya 1 ho lekanyetsa E babatsehang Phihlello e Phihlello e ntle Phihlello e Phihlello e foofo Karolwana Ha ho phihlello kgabane mahareng feela 80%–100% 70%–79% 60%–69% 50%–59% 40%–49% 30%–39% 0%–29% DIKAHARE: - Sehlooho se - Sehlooho se - Sehlooho se - Sehlooho se - Ho etswa boiteko - Sehlooho se - Karabo ya hae e - Kutlwisiso hlaloswa ka hlaloswa ka hlaloswa ka tsela e hlalositswe ka tsela bo mahareng ba ho hlaloswa ka tsamaelana ya potso/ botebo, dintlha bokgabane, supang kutlwisiso, e kgotsofatsang le hlalosa sehlooho; tsela e bo- hanyane le potso, sehlooho; tsohle di dintlha tsohle di mme dintlha di ha e se dintlha dikarabo tsa hae ke ntshang le ha di sa botebo ba utullutswe ka utullutswe ka utullutswe hantle. tsohle tse tse tlwaelehileng kutlwisiso e utlwisisehe kapa di tshekatsheko botlalo. tekano. - Tshekatsheko e utullutsweng ka feela. fokolang tswile lekoteng. ya taba - Tshekatsheko - Tshekatsheko e hlahisitswe ka tsela botlalo. - Tshekatsheko e haholo. - Tshekatsheko e (sehlooho), le ke e ba- hlahisitswe ka e batlang e anetse; - Tshekatsheko e supa kutlwisiso e - Tshekatsheko supa boiteko bo kutlwisiso e batsehang: o bokgabane; o ne- empa tse ding tsa hlahisitswe ka tsela haellang ya potso; e na le kgaello fokolang ba ho tebileng ya tshehetsa ditaba helana ka dintlha dintlha di haellwa ke e batlang e ditaba tsa hae ha di e kgolo; araba potso. sengolwa. tsa hae ka dintlha tsa mefuta e sefutho se kgotsofatsa; mona kgodise hakaalo; dibakeng tse Dintlha tse seng tsa mefuta e fapaneng, mme hlokehang bakeng le mane ho tshehetso ke e seng ding ho na le kae tse fapaneng ho tswa di tshehetswa ho sa ho matlafatsa hlahisitswe dintlha kae feela ho tswa phetapheto ya nepahetseng ha di bukeng. tswa bukeng. moelelo. tse ntle bakeng sa sengolweng. dintlha ha tse a tshehetswa ho - Tshekatsheko - Tshekatsheko - Tshekatsheko ya ho matlafatsa - Tshekatsheko ya ding di tswile tswa sengolweng. ya hae e paka ya hae e paka le hae e na le bopaki moelelo. hae e na le bopaki lekoteng. - Ho entswe kutlwisiso e ho supa ku- bo itseng bo supang - Dintlha boholo di bo supang a se na - Tshekatsheko boiteko bo fokolang tebileng ya potso tlwisiso e kutlwisiso ya potso tsheheditswe le ha kutlwisiso ya e bontsha ba ho araba potso. le ya mofuta ona kgabane ya potso le ya mofuta ona wa bopaki e se bo motheo ya mofuta kutlwisiso e sa Tse ding tse mma- wa sengolwa. le ya mofuta ona sengolwa. kgodisang hakaalo ona wa sengolwa tebang; mme lwa tse wa sengolwa. ka nako tsohle; ho mmoho le ya potso. nqa tse ding ho nepahetseng ha di bonahala a na le na le ditlhaloso a tshehetswa ho kutlwisiso ya tse tswa sengolweng. motheo ya fosahetseng. sengolwa sena. MATSHWAO 20–25 17½–19½ 15–17 12½–14½ 10–12 7½–9½ 0–7 A 25 Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 5 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Makgetha a ho Kgato ya 7 Kgato ya 6 Kgato ya 5 Kgato ya 4 Kgato ya 3 Kgato ya 2 Kgato ya 1 lekanyetsa E Phihlello e Phihlello e ntle Phihlello e Phihlello e foofo Karolwana Ha ho phihlello babatsehang kgabane mahareng feela 80%–100% 70%–79% 60%–69% 50–59% 40–49% 30–39% 0–29% SEBOPEHO LE - Sebopeho se - Sebopeho sa - Sebopeho sa - Ho na le bopaki bo - Sebopeho se - Sebopeho ha - Ha ho bopaki ba PUO: totobatsa moqoqo ke se moqoqo se setle; mahareng bo supang bontsha diphoso se a ralwa ka letho bo bontshang kgokahano e kgabane; dintlha tsa hae di a hore se-bopeho sa tse entsweng mora- tshwanelo, mme hore moqoqo o - Sebopeho, babatsehang; selelekela le dumellana. Mo- moqoqo se latetswe long; nehelano ya se nyotobetsa ngotswe ho tlhophiso ya tsela eo a qetelo di mahano e hlahella ka tshwanelo; Boholo dintlha ha e moelelo. tadimilwe mehopolo le tshetlehang hlahisitswe ka selelekeleng, popeho ya ditemana utlwahale, ha e Diratswana le sebopeho. Ha ho nehelano e dintlha ka bokgabane, mme qetelong le dite- e nepahetse. bope tlhalohanyo. tsona ke tse diratswana kapa nang le yona e paka di paka kutlwisiso maneng tse itseng. - Tshekatsheko ya Diratswana di fosahetseng. kgokahano. neheletsano e kutlwisiso e e anetseng. - Tshekatsheko e hae e hlahisa kgaello fosahetse. - Tshekatsheko momohaneng e tebileng ya - Tshekatsheko hlahisitswe ka tsela e mahareng - Tshekatsheko ya e hlahiswa ka - Ho boima ho ka lebisang sehlooho. ke e e ntle, mme dintlha sebopehong sa hae e hlahisa bofokodi bo bona boiteko bo tlhalohanyong - Selelekela le hlahisitsweng ka tsa hae di moqoqo; ho kgaello e itseng boholo. Dintlha etswang ba ho ya sehlooho qetelo di bokgabane, mme hlahisitswe ka tsela bonahala tlhalohanyo sebopehong sa di hlahiswa ka araba potso mmoho le puo, bopilwe ka e tshehetswa ka e utlwisisehang ho le kgokahano di moqoqo; ho tsela e fokolang, tshekatshekong ya setaele le tsela e ba- mabaka a tswa sengolweng haella haholo bonahala mme le ditaba hae. Karabo ya sehalo tse batsehang; utlwahalang ho se botsitsweng. moqoqong wa hae. tlhalohanyo le tsa hae ha di na hae ha o ke ke wa sebedisitsweng ditaba di tswa sengolweng - Tshebediso ya - Ho hlahella diphoso kgokahano di tlhalohanyo ya utlwisisa se temeng. bopilwe ka se botsitsweng. puo, sehalo le tse seng kae tsa puo, haella haholo letho. hlahiswang; ha ho bohlale mme - Tshebediso ya setaele boholo di athe moqoqong wa hae - Tshebediso ya tlhalohanyo ya di lebisa puo, sehalo le hlahella nehelanong sehalo le setaele di - Diphoso tsa puo puo le setaele di letho. tlhahisong ya setaele di lo- di sebedisitswe ka batla di nepahetse. - di bonahala ka hlahella di - Tshebediso ya moelelo o ketse sepheo, tsela e O haellwa ke bongata. Tshebe- fosahetse puo, sehalo le toma mme o mme di nepahetseng. tlhalohanyo le diso ya sehalo le haholo hoo setaele, boholo ba kgodisang. phehisitse kgokahano. setaele ha e a karabelo yohle e nehelano yohle di - Tshebediso tlhahisong ya etswa ho tadimilwe fosahalang. hlahella di ya puo, sehalo nehelano e ntle. maikemisetso. sebedisitswe ka le setaele di tsela e fosahetseng sutsitse, mme haholo. di phehisa tlhahisong ya moelelo o nepahetseng. MATSHWAO A 8–10 7–7½ 6–6½ 5–5½ 4–4½ 3–3½ 0–2½ 10 Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 6 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Qetellong ha motshwayi a se a nehelana ka matshwao a sebedise senotlolo sena se latelang ho bontsha kabo ya hae ya matshwao: Dintlha tse tadingwang Matshwao Senotlolo Dikahare 25 Dik. = Sebopeho le Puo 10 S/P. = Matshwao ohle 35 Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Sesotho ya Puo Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 7 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo KAROLO YA A: PADI/NOBELE POTSO YA 1 MAHLALE A KOPANE LEKWA – DN Katsie Selelekela Tlhekelo Tlhekelo ke karolo e lelekelang ditaba tsa pale. Karolong ena mongodi o lokisa babadi hore ba lokele diketsahalo tse tla latela tsa pale ka ho ba hlakisetsa dintlha tse itseng tsa bohlokwa. Ke hona karolong ena moo mongodi a hlahisang baphetwa ba sehlooho, sesosa sa kgohlano, tikoloho le nako. Tlhekelo ya palekgutshwe jwalo ka ha lebitso la yona le ipolela, e hlahella dikgaolong tse qalang tsa pale. Ha pale e se e leleketswe, ditaba kapa diketsahalo tsa yona di lokela ho hola. Ka mantswe a mang, pale e tlameha ho tswela pele. Kgolo ya pale e susumetswa ke diphephetso, diqaka le ditshita tse hlahelang mophetwa kapa baphetwa ba sehlooho. Ke hona karolong ena moo re bonang ditaba di tswala tse ding. Mmele Mophetwa wa sehlooho. Hona kgaolong e qalang feela seratswaneng sa pele, mongodi o re hlahisetsa mophetwa wa sehlooho e leng Sekgukguni. O mo hlalosa e le monna ya masene a kang a phokojwe, ya bileng a le sebete. O boetse o hlahisa tikoloho ya moo mophetwa enwa a phelang teng. O ne a dula Pimville, Kgauteng moo ho ya ka mongodi, batho ba teng ba nahanang hore ba bohlale ho feta ba bang. O boetse o re hlahisetsa qaka eo mophetwa enwa a thulanang le yona, e leng ya ho se sebetse. Qaka ena e bakile tlala ka lapeng la hae. Ntle ho mona o se a bile a qabana le mohatsae ka lona lebaka lena la ho se sebetse. Qaka ena e mo susumeletsa ho batla maqheka a ho iphedisa. Ka hoo o ile a betla thipa eo a ileng a rera ho ya e rekisa hore a tle a tsebe ho iphumanela tjhelete. Ho sa le jwalo, kgaolong e latelang o hlahisa mophetwa e mong wa sehlooho. Yena ke Mananyetsa. Le yena o mo hlalosa e ntse e le monna ya masene a kang a phokojwe, ya bileng a le sebete. Le ho yena mongodi o ntse a hlahisa sebaka seo a phelang ho sona. O dula Foreistata ha Ramokokwana moo batho ba teng ho ya ka mongodi, ba sa tsotelleng dintho mme ba iphelelang bophelo bo phuthulohileng. Mananyetsa o ne a sa sebetse mme a iphedisa ka ho disa le ho tsoma. Ho diseng hoo ha hae, o ile a fumana mahe a dinotshi mme o ile a rera ho ya a rekisa. Menahano ya baphetwa bana ba babedi e tswala kgohlano. Sekgukguni o nahana hore o bohlale ho feta Mananyetsa, ha Mananyetsa le yena a nahana hore o bohlale ho feta Sekgukguni. Sekgukguni o nahana hore batho ba Kgauteng, ba bohlale ho feta ba Foreistata. Mananyetsa le yena o nahana hore kaha batho ba Kgauteng ba a lapa, ba bolawa ke tlala, o tla ba qhekella ha bonolo ka ho ba rekisetsa mahe a dinotshi a kopantsweng le lehlabathe. Hona tlhekelong mona, mongodi o boetse o hlahisa mehla ya diketsahalo. Ho ya kamoo mongodi a e hlahisitseng kateng, diketsahalo tsa pale ena ke tsa mehla e fetileng eo ho yona ho neng ho se ho ntse ho kena mehla ya kajeno. Mehleng ena re bona ha ho etwa ho otlwa ka la Mohlomi. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 8 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Re bona Sekgukguni a tloha Pimville ka maoto a ya Lekwa. Mananyetsa le yena o qhojwa ke ho batla bophelo. O batla ho fumana tjhelete e tla phedisa lelapa la hae. O ile a tloha ka maoto ho leba hona Ditamating borokgong ba yona noka ya Lekwa ho ya tshelela ka nqa yane, e leng ka Teransefala. Leha ho le jwalo, dipalangwang tse ding tsa setjhaba tse kang ditekesi, le diterene di ne di se ntse di le teng. Dintlha tsena kaofela mongodi o di hlahisa tlhekelong. Kgolo Ena ke tswelopele ya pale kapa hona ho hola ha yona. Ho hola hona ho tliswa ke ho tswalana ha diketsahalo. Re bona banna bana ba babedi ba leka ho rarolla bothata ba tlala e teng ka malapeng a bona. Sekgukguni o ile a betla thipa ya thupa mme a e tlotsa ka pente ho e etsa eka ke ya kgauta. Sepheo e le ho ya qhekella batho ba Foreisetata ka yona. Ka lehlakoreng le leng, Mananyetsa le yena o loha leqheka la ho ya qhekella batho ba Teransefala ka boleke ba manyepa a kopantsweng le lehlabathe. Ho kopaneng ha bona borokgong ba ile ba rekisetsana thepa tsa bona. Ha ba se ba arohane, e mong le e mong a hlokomela hore o qhekelletswe. Ba kgutla ba boela ba kopana mme ha qhoma e mahlomafubedu pakeng tsa bona. Ka mora ntwa eo ya lala mme ba dumellana hore ba sebetse mmoho, ba kopanye dihlooho ho iphumanela tjhelete. Tumellano ena ya bona e tswala morero o tla ba fumanela tjhelete ha bonolo. Ha ba se ba qhekeletse mofumahadi wa morena Ramoroko, ka hore Mananyetsa a iphetole ngaka mme Sekgukguni yena a kene lebitleng ho iketsa morena Ramoroko, Mananyetsa o ile a lefuwa bokgothokgotho ke mofumahadi. Mananyetsa a kenwa ke moya wa ho ela Sekgukguni ka diphalana. Ka hoo a mo siya ka lebitleng. Sekgukguni a tswa ka moo ka lebitleng a batlana le yena. A mo tjhehela leraba mme a atleha ho fumana mokotla wa tjhelete oo Mananyetsa a neng a balehile ka wona. Ka bomadimabe a hlolwa ke boroko mme a fihla a robala ka lengopeng. Ha a re phapha! A tsoha mokotla o mo phonyohile o ile. A tsoha a nahana maqheka ao a tla fumana mokotla oo ka ona hape. Ba qobokisana jwalo sa katse le tweba ho ikgapela mokotla oo wa tjhelete. Nakong ena ya telekisano ya bona, pale e ntse e hola e tswelapele. Ka yona nako ena, kgohlano le yona e a tota. Phethelo Ha ho tikatiko ya letho hore mongodi o atlehile ho bopa tlhekelo le kgolo ya diketsahalo paleng ena. Dintlha tsohle tsa bohlokwa o di anetse tlhekelong. Kgolo ya diketsahalo e qala hona moo tlhekelong. Ka mantswe a mang re ka re ditaba tsa hae di lohane jwalo ka ketane e momahaneng. ELA HLOKO: Sena ke tataiso feela. Motshwayi a bale karabo ya mohlahlobuwa ka hloko mme a abe matshwao ho ya ka ruburiki. [35] KAPA Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 9 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo POTSO YA 2 MAHLALE A KOPANE LEKWA – DN Katsie 2.1 O ne a tshwere thipa ya lepolanka/thipa. √ (1) 2.2 O ne a tswa Pimville/Soweto/Kgauteng/Gauteng. √ (1) 2.3 Mahe a dinotshi a kopaneng le lehlabathe/manyepa/lehlabathe.√ (1) 2.4 O ne a iphedisa ka ho disa √ le ho tsoma. √ (2) 2.5 • Bobedi ke barekisi. √ Ba bohlale ke mashodu • Ba leka tsa bophelo. √ Ba batla tjhelete ba maqiti Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti. (2) 2.6 Kopanong ya pele ba a rekisa ebile ke bafumanehi ha kopanong ya ho qetela e le barui ba qeta ho arolelana tjhelete/ Kopanong ya pele ba ile ba qabana athe ho ya ho qetela ba ile ba arolelana tjhelete ka kgotso. √√ (2) 2.7 Tumellano e bile hore ba sebetse mmoho hobane ba lekana ka dikelello√ Ba sebetse mmoho ho iketsetsa tjhelete.√ (2) 2.8 Wa ho ya qhekanyetsa mofumahadi wa morena Ramoroko. √√ (2) 2.9 Bobedi ba yona ke merero ya ho qhekanyetsa batho.√ Bobedi ba yona ke merero ya ho iphumanela tjhelete ka bolotsana. (E le nngwe feela) (1) 2.10 E, bo dumellana le yona hobane pele a kopana le Sekgukguni, o ne a phela ka ho tsoma le ho disa e leng bophelo bo phelwang mapolasing kapa mahaeng. √√ (2) 2.11 Sephoqo se ka nna sa futhumala haholo mme sa hlokahala se bolawa ke motjheso kapa sa tswa ka lebitleng. √√ (2) 2.12 Mophetwa ya se nang qenehelo/ya inahanelang a le mong/ya kgopo. √√ E le nngwe feela (2) 2.13 Ke kgohlano ya kantle hobane qabang ya bona e pepeneneng kaha ba tsekisana tjhelete eo ba e fumaneng. √√ (2) 2.14 Puonnotshi/Boipuiso/Monoloko.√ Mongodi o re hlahisetsa maikutlo le maikemisetso a Mananyetsa ka nako eo.√ (2) 2.15 2.15.1 Mafosi, ba ile ba e arolelana ha a fihla ha Sekgukguni. √√ (2) 2.15.2 Nnete, hobane semelo sa bona se pepeswa ke diketso le dipuo tsa bona. √√ (2) Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 10 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo 2.16 Ha o a amohelela, hobane ba ne ba batla ho fumana kapa ho etsa tjhelete ka boqhekanyetsi. √√ KAPA O amohelehile, hobane ba ne ba sebedisa mokgwa o mong le mong ho ka fumana tjhelete ya ho phedisa malapa a bona. √√ (2) 2.17 • Mongodi o re ruta hore bohlale ha se ba ntlo e le nngwe . √√ • Ha o le ntate o tshwanetse ho kgwantlella lapa la hao. • Ntjapedi ha e hlolwe ke sebata. • O se ke wa mo tshepa motho. (E le nngwe feela) Karabo ya mohlahlobuwa e elwe hloko. (2) 2.18 Ke mo qenehele, √ hobane o ne a sa sebetse. √√ KAPA Ke se mo qenehele, ha o le monna o tshwanetse hore o be o sebetsa. √√ (3) [35] KAPA POTSO YA 3 BOSWEU BA LEHLWA – Sello Moroe Selelekela Tlhekelo ke karolo e lelekelang ditaba tsa pale. Karolong ena mongodi o lokisa babadi hore ba lokele diketsahalo tsa pale tse tla latela. Ke hona karolong ena moo mongodi a hlahisang baphetwa ba sehlooho, sesosa sa kgohlano, tikoloho le nako. Tlhekelo ya pale jwalo ka ha lebitso la yona le ipolela, e hlahella dikgaolong tse qalang tsa pale. Ha pale e se e leleketswe, ditaba kapa pale e lokela ho hola. Ka mantswe a mang, pale e tlameha ho tswela pele. Kgolo ya pale e susumetswa ke diphepetso, diqaka le ditshita tse hlahelang mophetwa kapa baphetwa ba sehlooho. Ke hona karolong ena moo re bonang ditaba di tswala tse ding. Mmele Tlhekelo Ho bonahala di tloha hona tlhekelong hore baphetwa ba sehlooho e tla ba Hlomi le Lerato. Sena se tliswa ke ha re kopana le yena Hlomi qalehong ya pale a se a ntse a lora ka Lerato. Sena se re fa mohopolo wa hore bobedi bona bo tla ba le seabo se seholo paleng ena. Mongodi o mo hlalosa e le mohlankana ya bohlale ya ratang thuto, eo ka mehla a dulang a atleha dithutong tsa hae. Lerato le yena e ntse e le motho ya kang Hlomi hobane o ne a ntse a le bohlale. Tikoloho Bobedi ba bona ba dula Letsumahole mmoho le batswadi ba bona. Tikoloho ena ke ya metseng ya makeishene. Sena se pakwa ke dikolo tsa teng, ho na le mabenkele, ho sebediswa makoloi. Bophelo ba motseng ona bo totobatsa bolokolohi bo nang le ho bonwa metseng ena ya makeishene. Re bona mme wa Lerato a memela mohlankana wa moradiae lapeng ha hae. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 11 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Nako Ho se ho ntse ho totobala hore mehla ya diketsahalo paleng ena ke ya kajeno. Taba ya bana ba kenang sekolong e paka sena. Kaha tikoloho ena ke ya makeisheneng, re bona matlo a teng a ahuwe ka tsela ya kajeno, a na le dikitjhine tseo ho phehelwang ho tsona. Sesosa sa kgohlano Toro ya Hlomi tlhekelong ya pale ena e re qahamisa ditsebe. Re qahamisa ditsebe e le ha re bona torong ya hae a lora ka Lerato. Nakong eo a reng o tla mo tshwara, ha a kgone. Ho sa le jwalo ho hlaha Tshiu ya tshwaranang le Lerato mme ba ikela. Ketso eo ya Tshiu e halefisa Hlomi haholo. Re le babadi re se re ntse re belaela hore sesosa sa kgohlano paleng ena, e tla ba yena Lerato. Torong ena o hlaha a le pakeng tsa bashanyana ba babedi. Bao ba a mo tseka. Re tloha torong ena re se re entse qeto hore Lerato e tla ba sesosa sa kgohlano paleng ena. Kgolo Diketsahalo tse ngata tsa pale di hlahella karolong ena. Kgohlano eo re buileng ka yona, e lokela ho hodiswa ke diketsahalo. Kaha ho se ho totobetse hore Hlomi o a shwa o a ikepela ka Lerato, ha re makatswe ke ho bona a kopa Dineo le Puse hore ba mmuelle le Lerato. Yena ha a ipuella ho Lerato, Lerato o mmolella ka ntatae ya sa kopaneng le ditaba tsa marato a masawana. O ne a bile a mo jwetsa hore yena o batla ho qeta dithuto tsa hae pele a shebana le ditaba tsa marato. Tshiu yane ya iketseng ka Lerato torong, o mo setisa ho fumana Lerato. O mo tloka ka hore ke tshwene ha se motho, a ye tshweneng tse ding. Ha Tshiu a kopana le yena lebenkeleng la habo, o re a kgaohane le Lerato hobane ke kgarebe ya hae ebile habo yena ba na le lebenkele, athe ha boHlomi ha ho na letho. Jwale kgohlano e a tota pakeng tsa bashanyana bana. Sekolong sa boHlomi ho fihla mohlankana ya bitswang Firi. O fihla a totisa kgohlano le ho feta ka ho ferekanya maikutlo a Lerato. Le yena Firi o fihla a kgahlwa ke Lerato mme boholo ba nako o ne a ba le yena. Ho mpefatsa ditaba le ho feta, Firi o sebedisa methokgo ho hapa Lerato. Mekutu eo ya Firi ya ditlhare e senolwa ke Hlomi, ya bileng a tsebisa batswadi ba Lerato. Firi le Mmadito ngaka ya hae ba ile ba tshwarwa. Ka tsela e jwalo diqaka le ditshita tsa sutha tseleng ya Hlomi mme a ikgapela Lerato. Phethelo/Qetelo Mongodi o hlahisitse tlhekelo le kgolo hantle paleng ena. Qalong ya pale o hlahisitse baphetwa ba sehlooho ka toro. Hona torong moo a hlahisa le sona sesosa sa kgohlano. Nako le tikoloho le tsona o di momahantse hantle tlhekelong. Diketsahalo le tsona re di bone di qala eka tlhase e nyane empa di hola ho iketsa kganare ya lelakabe. ELA HLOKO: Sena ke tataiso feela. Motshwayi a bale karabo ya mohlahlobuwa ka hloko mme a abe matshwao ho ya ka ruburiki. [35] KAPA Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 12 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo POTSO YA 4 BOSWEU BA LEHLWA – Sello Moroe 4.1 Ke Tshiu. √ (1) 4.2 Ho Lerato. √ (1) 4.3 Lebenkeng la bo Tshiu. √ (1) 4.4 O ne a sa ba rate ba le babedi ke ka hoo a neng a re ba mo batlang/o ne a tennwe ke ntho ya hore ba dula ba kgathatsana le yena. √ (1) 4.5 Ka bobedi ba ipherehela Hlomi. √√ (2) 4.6 O ne a bua nnete hobane ka nako eo ho ne ho se le ya mong a ratanang le yena. √√ (2) 4.7 Lerato o ne a sa ipherehela Hlomi ha Dineo yena a ne a ipherehela Hlomi. √√ (2) 4.8 • O ile a hloleha ho hapa tlhodisano ya motjeko √ • Ha a ka a atleha ho hapa pelo ya Lerato. √ (2) 4.9 O ile a lora Tshiu a tsamaya le Lerato ba tshwarane ha monate √ yaba yena ha a re o a mo tshwara a se kgone mme seo sa mo utlwisa bohloko haholo. √ (2) 4.10 • Hlomi o se a ntse a tsebisa bao e ka bang ba mo rata ba kang boDineo hore motho o mong feela eo yena a mo ratang, ke Lerato. √ • Ke ho tsebisa hore ha hona letho le tla mo sitisa ho ikgapela Lerato. √ (2) 4.11 Motho ya phehellang ho fumana seo a se batlang/ya nang le mamello/ya leqoophe. √√ (2) 4.12 Ke Hlomi/D. √ Pale e bua ka dikamano tsa hae le baphetwa ba bang ho tloha qalong ho ya pheletsong ya yona. √ (2) 4.13 Mafosi Hobane Lerato o ile a hlokahala nakong eo a neng a ilo pepa sepetlele. √√ (2) 4.14 Ke mophetwa ya phethahetseng/tjhitja hobane re bontshwa mahlakore a mabedi a botho ba hae, la matla le la bofokodi. √√ (2) 4.15 Ke ketso ya Madito ya hore e le motswalle wa mme wa Lerato ba utlwana empa ka sekhukhung a sebetsa Lerato ka ditlhare hore a ratane le Firi. √√ (2) 4.16 Ya ka hare Hobane maikutlo a Hlomi a ne a lwantshana a se a sa tsebe hore a etse jwang ke kahoo a ileng a nna a beha mangolo a Dineo. √√ (2) 4.17 E, di a kgolweha hobane ke diketsahalo tse etsahalang bophelong jwalo ka ha le kajeno bahlankana ba ntse ba tseka dikgarebe, batho ba sebedisang methokgo ho hapa dikgarebe jwalojwalo. √√ Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 13 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo KAPA Tjhe, ha di kgolwehe hobane ha se ka mehla moo methokgo e ka sebetsang ho hapela motho kgarebe. √√ (2) 4.18 E, o dumellana le tsona hobane ditlhare tsa pele tseo Madito a neng a di file Firi kapa a mo sebeditse ka tsona di ne di atameditse Lerato haufinyana le Firi. √√ KAPA Tjhe, o bontsha a sa dumellane le tsona hobane Firi le Madito ba qetelletse ba tshwerwe Firi a so ikgapele Lerato. √√ (E le nngwe feela) (2) 4.19 Ke mo qenehele √ hobane o ne a tlo sala mahlomoneng le lesea. √√ KAPA Ke se mo qenehele hobane o ne a ka iphumanela morwetsana e mong ya tla mo rata a inyalle yena ba phele hamonate. √√ (3) [35] KAPA POTSO YA 5 SEHLEKEHLEKE SA DEIDRO – VT Masima Selelekela Tlhekelo ke karolo e lelekelang ditaba tsa pale. Karolong ena mongodi o lokisa babadi hore ba lokele diketsahalo tsa pale tse tla latela. Ke hona karolong ena moo mongodi a hlahisang baphetwa ba sehlooho, sesosa sa kgohlano, tikoloho le nako. Tlhekelo ya pale jwalo ka ha lebitso la yona le ipolela, e hlahella dikgaolong tse qalang tsa pale. Ha pale e se e leleketswe, ditaba kapa pale e lokela ho hola. Ka mantswe a mang, pale e tlameha ho tswela pele. Kgolo ya pale e susumetswa ke diphepetso, diqaka le ditshita tse hlahelang mophetwa kapa baphetwa ba sehlooho. Ke hona karolong ena moo re bonang ditaba di tswala tse ding. Mmele Tlhekelo Tlhekelong ya pale ena, mongodi o totobatsa baphetwa ba sehlooho qalehong ya yona. Hona kgaolong e qalang feela, re kopana le Fernando Chikano a ntse a potoloha sehlekehleke sa Deidro ka helikopotara. Helikopotara e fofa ka yena jwalo e le ha a batlana le se itseng. Ho hlaka le pele pale e ya kae hore Chikano ke e mong wa baphetwa ba tla ba le seabo se seholo. Kgaolong e hlahlamang ena re kopana le mobishopo Biala, moetapele wa kereke ya Ilizwi Mission. Re kopana le yena a le kopanong mmoho le ‘baruti’ ba hae. Kopanong eo o ba fa sephetho sa matsholo a bona a ho fenetha baetapele ba itseng. Maemo a hae le ditaba tseo a di buang, di re tsebisa hore seabo sa hae le yena ke se seholo paleng ena. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 14 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Ke ka mora kgaolo eo moo re kopanang le mookamedi wa Fernando Chikano. Yena ke moatemirale Makhanda ya tsejwang ka lebitso la Zero. Zero o okametse Lebotho la Setjhaba la Dihlwela, leo Chikano e leng e mong wa lona. Makhanda o bitseditse Chikano ofising ya hae, ho tla mo tsebisa ka qaka eo ba thulaneng le yona. Qaka ke ya tlhapikepe ya nyutlileya e bitswang Thakadi. Tlhapikepe ena e nyametse. Pelaelo ya Makhanda ke ya hore mokgatlo wa dinokwane o bitswang Bana ba Phiri, o a ameha ho nyameleng ha Thakadi. Jwale Chikano o lokela ho fuputsa taba ena ka botlalo. Ha ho pelaelo ho Zero ke e mong wa dibapadi tse ka sehloohong. Sesosa sa kgohlano Sesosa sa kgohlano ke ntho kapa dintho tse bakang qabang kapa ho se utlwane pakeng tsa baphetwa/mekgatlo. Hona kgaolong eo ya bobedi ya pale, ho a hlaka hore sesosa sa kgohlano e tla ba sefe. Pehelong ya mobishopo Biala kopanong ya hae le baruti, ho qhoma taba ya hore ho na le baetapele ba fenethilweng. Baetapele bana ke ba Botswania le Swatinia. Biala o re ka dipolao tseo, sepheo sa bona ke ho tshosa diphofu tsa bona hore ‘di ba tshabe le borokong’. Ntle ho mona o boela a tsebisa baruti ka morero wa ho kwetela mopresidente Ispia Monnafeela wa Bosothonia. Ho a hlaka hore sesosa sa kgohlano e tla ba dipolao, bonokwane le ditlolo tsa molao tse etsuwang ke mokgatlo wa Bana ba Phiri. Puisanong ya Chikano le Makhanda, ho fela ho totobala hore kgohlano ena e tla ba pakeng tsa sepolesa kapa mmuso le mokgatlo ona wa dinokwane. Puisanong eo Makhanda o tsebisitse Chikano hore o belaella mokgatlo ona ho nyameleng ha Thakadi. Nako Ka nako ho bolelwa mehla eo diketsahalo tsa pale di etsahalang ka yona. Paleng ena ha ho potang hore diketsahalo ke tsa mehleng ena ya kajeno. Ke hona tlhahisong ya pale moo re fumanang Chikano a potoloha sehlekehleke ka helikopotara. Ha a theoha helikopotareng, o ile a iphumana a se a dikanyeditswe ke difonthwane tse jereng merathatha ya dithunya. Kopanong ya mobishopo le baruti, mobishopo o ile a bolaya monna e mong wa Botswania ka sethunya se kang pene se hlatsang metsu. Ke hona kopanong eo moo yena Biala, a ileng a ba bolella hore Monnafeela o tla kwetelwa mohla a tlabeng a le moketeng hoteleng ya Rondalia. O bile a ba tsebisa hore kwetelong eo, ho tla sebediswa sethethefatsi se robatsang, makoloi a lebelo le helikopotara. Moatemirale Makhanda o ile a tsebisa Chikano hore tlhapikepe ya nyutlileya e nyametse. Ha ho tikatiko ya letho hore disebediswa tsena tsohle tse hlahellang tlhekelong, di tiisa mohopolo wa hore diketsahalo paleng ena, ke tsa mehleng ena ya kajeno moo ho sebediswang thekenoloji haholo. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 15 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Tikoloho Tikoloho ke sebaka seo baphetwa ba phelang ho sona. Ke hona sebakeng sena moo diketsahalo di etsahallang teng. Paleng ena ho bonahala diketsahalo di tla etsahalla sehlekehlekeng sa Deidro. Kgaolong ya pele se hlaloswa hantle hore se jwang. Feela puo ya mobishopo Biala kopanong ya hae le baruti, e totobatsa hore tikoloho ya diketsahalo e tla hle e name. Ho qhoma ha mabitso a dinaha tse kang Botswania le Swatinia, ho bolela hore tikoloho e tla namela le dibakeng tseo. Le puisanong ya Makhanda le Chikano ho ile ha totobala hore tikoloho ya diketsahalo, e nametse dinaheng tse borwa ho Afrika. Puisanong eo, Zero o ile a tsebisa Chikano hore o tla qala letsholo la hae la diphuputso Namibia pele a fetela Botswania. Mafatsheng ana diketsahalo di etsahalla metseng ya ditoropo le ya mahaeng jwalo ka Kweneng kwana Botswania. Kgolo Karolong ena ke moo pale e holang teng. Diketsahalo le diketso tsa baphetwa di ntshetsa pale pele. Mme di ntshetsa pale pele ka bokgabane le thahasello. Ka mantswe a mang, ditaba di tswala ditaba tse ding. Ha se tsona feela tse ntshetsang pale pele. Mathata, diqaka le tsona ditshita tseo baphetwa ba sehlooho ba thulanang le tsona, di hodisa pale le tsona. Dipuo tsa mobishopo Biala kopanong ya hae le baruti, di se di ntse di bontsha hore ditaba tsa pale di lebelletswe ho hola. Biala o bolela hore Monnafeela o tla kwetelwa. Ho nyamela ha Thakadi ho thakgola diketsahalo tse kang ho fuputsa ho nyamela hoo. Chikano o leba Namibia ho ya fumana disebediswa tseo a tla di hloka kwana Botswania. Moo Namibia o ile a phonyoha tlhaselong ya Bana ba Phiri. Ho phonyoha ha hae moo, ho hodisa diketsahalo hobane o leba Botswania moo a tla fuputsa ditaba tsa Ilizwe Mission Church le Bana ba Phiri. Kapelepele ka mora hoba a fihle moo, o lemoha hore moborigadiri Ramaqiti ha se motho wa ho tshetjwa. O etsa qeto ya ho se tshepe dikeletso tsa hae. Mosebetsing wa hae wa bofuputsi moo Botswania, o ile a phonyoha tlhaselong ya boradithunya. Le ha ho le jwalo, a tswela pele ho ya Kweneng ho ya batlana le moruti Sam Zamiya kgaitsedi ya Amanda. O ne a se a ile a utlwela ka Amanda hore eo aubutiae, ke moruti wa Ilizwe Mission Church. Kereke ena boChikano ba ne ba e belaella hore e sebetsa mmoho le mokgatlo wa Bana ba Phiri. Ho sa le jwalo kwana Bosothonia, mopresidente Monnafeela o ile a kwetelwa jwalo ka ha Biala a ne a boletse. Bakwetidi ba hae ba ne ba batla mebuso ya Afrika e borwa ho ba thesemelletsa ka bokgothokgotho ba tjhelete. Ha e le kwana Kweneng, Chikano o tshwarwa ke Sister Ruth le boSam ba leka ho mmolaya. O fihla a pholoswa ke Paliya Kaluyanda ya neng a rometswe ke Zero. Mmoho le Paliya ba balehela Bosothonia moo a fihlileng a ntshetsa diphuputso tsa hae pele. Phethelo Ha ho pelaelo ya letho hore tlhekelo le kgolo ya ditaba paleng ena, di hlahisitswe hantle mme di bile di ntshetsa pale pele ka bokgabane le thahasello. Re bone dintlha tse lokelang ho hlahiswa karolong ena, di hlahisitswe ka bokgabane. Kgolo ya diketsahalo le yona, e tswalwa ke diphepetso, ditshita le diqaka tseo baphetwa ba sehlooho ba teanang le tsona. ELA HLOKO: Sena ke tataiso feela. Motshwayi a bale karabo ya mohlahlobuwa ka hloko mme a abe matshwao ho ya ka ruburiki. [35] KAPA Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 16 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo POTSO YA 6 SEHLEKEHLEKE SA DEIDRO – VT Masima 6.1 Ke Katriena. √ (1) 6.2 Katie ke kgarebe ya Chikano/ba a ratana. √ (1) 6.3 Leseru √ (1) 6.4 Boetie Mphafudi ke yena ya neng a kgame Chikano hore a batle a nehela moya. √ (1) 6.5 O ne a tshaba hore mobishopo Biala o tla mmolaya hobane o ne a ile a otla molebedi wa Biala. √ (1) 6.6 - O ile a tseba hore Katie o amana le Mphafudi eo e leng lehlahana la Bana ba Phiri. √ - O bile a tseba hore Katie ke setho sa kereke ya Ilizwi Mission, e leng kereke eo e leng kgale a ntse a e batla hobane e amana le Bana ba Phiri. √ (2) 6.7 - Bobedi ba bona ba sebetsa hoteleng. √ - Bobedi ba bona ke disebediswa tsa mokgatlo wa bana ba Phiri. √ (E le nngwe feela) (1) 6.8 - Ketelong tsena ka bobedi ba tsona, o ile a hlaselwa ke Bana ba Phiri ba batla ba mmolaya. √√ - Bobeding ba diketsahalo tseo o nnile a pholoswa ke Paliya Kaluyanda. √√ (E le nngwe feela) (2) 6.9 Ramaqiti o ile a qetella a mo susumeleditse ho kena mokgatlong wa hae wa dinokwane o bitswang Bana ba Phiri. √√ (2) 6.10 • Mobishopo Biala o ile a ba tsebisa ka katleho eo ba e fihlelletseng ya ho fenetha moetapele wa Botswania Gabriel Gaofetoge mmoho le Timbonile Dlamini moemedi wa Swatinia. √ • O ile a boela a leboha metswalle ya bona dinaheng tseo tse pedi, ka maano a yona a matle a ileng a sebetsa hantle ho tlosa bobedi boo tseleng. √ • Baruti ba bile ba tsebiswa ke yena mobishopo hore e mong wa bona hona kopanong eo ke sehlwela se batlileng se senya merero eo mme monna eo o ile a bolawa ke yena Biala. √ • Morero wa ho kwetela mopresidente wa Bosothonia Ispia Monnafeela, le wona o ile wa phuthullelwa baruti. √ (Tse pedi feela) (2) 6.11 E le motho ya bohlale √ hobane o buella le ho sirelletsa diketso tsa hae tsa bonokwane a di bapisa le seo mmuso o reng ke thuso setjhabeng. √ (2) 6.12 Tjhe, hobane ha re bontshwe lehlakore le le leng feela la botho ba hae. Re a bontshwa a le mabedi, la bokgopo le la toka. √√ (2) Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 17 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo 6.13 Mafosi, hobane bofokodi ba hae e ne e le jwala, basadi le kgalefo e matla.√√ (2) 6.14 D/Mobishopo Biala √ hobane Ramaqiti o ile a mo thusa ka nako eo a neng a bolaile motho Botswania, mme a mmalehisetsa Lesotho.√ (2) 6.15 • diketsahalong tsa yona ho sebediswa dipalangwang tsa mehleng ya kajeno e leng makoloi, dihelikopotara, difofane jj. √ • Ho buuwa ka dithunya. √ • ho buisanwa ka difonofono/mehala. √ • diketsahalo tse ding ke tse etsahallang dihoteleng. √ (Tse pedi feela) (2) 6.16 E a kgolweha hobane le mehleng ya kajeno diketso tsa mofuta ono di ntse di etswa. √√ KAPA Tjhe, ha e kgolwehe hobane o ne a ke ke a phela nako e telele jwalo a sa tshwarwe. √√ (2) 6.17 Kgohlano e hlahellang paleng ena ke e totobetseng pakeng tsa baphetwa le pakeng tsa mokgatlo wa Bana ba Phiri le mebuso e fapaneng. √√ (2) 6.18 • E, ke moetapele wa sebele hobane o ne a sireletsa ditho tsa mokgatlo oo jwalokaha a ile a sireletsa Nasala ka makgetlo hore a se ke a tshwarwa. KAPA • Tjhe, ha se moetapele wa sebele hobane o ile a siya ditho tsa mokgatlo nakong ya mathata. √√ (2) 6.19 Letsoho la mmuso le le lelele/se seng le se seng seo motho a se jalang, o tla se kotula. √√ (2) 6.20 - Ke mo utlwela bohloko √ hobane o bolauwe ka sehlooho a sa tswa hlokahallwa ke kgaitsedie. √√ KAPA - Ke se mo utlwele bohloko √ hobane le yena o bolauwe ka lebaka la mesebetsi ya bona e ditshila ya ho bolaya batho. O bolawa jwalo e le ha bona le bo Sister Ruth ba ne ba leka ho bolaya Chikano. √√ (3) [35] Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 18 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo KAROLO YA B: TSHWANTSHISO/TERAMA POTSO YA 7 SEFI – DJ Nkutha Selelekela Tlhekelo ke karolo e lelekelang ditaba tsa pale. Karolong ena mongodi o lokisa babadi hore ba lokele diketsahalo tsa pale tse tla latela. Ke hona karolong ena moo mongodi a hlahisang baphetwa ba sehlooho, sesosa sa kgohlano, tikoloho le nako. Tlhekelo ya pale jwalo ka ha lebitso la yona le ipolela, e hlahella dikgaolong tse qalang tsa pale. Ha pale e se e leleketswe, ditaba kapa pale e lokela ho hola. Ka mantswe a mang, pale e tlameha ho tswela pele. Kgolo ya pale e susumetswa ke diphepetso, diqaka le ditshita tse hlahelang mophetwa kapa baphetwa ba sehlooho. Ke hona karolong ena moo re bonang ditaba di tswala tse ding. Mmele Tlhekelo Terameng ena malapa a mabedi a amehang ka kotloloho. Ke lelapa la Khathatso Motaung le la Raboditse. Mmatiisetso le Mmankepe ke mafumahadi a banna bana. Ana ke malapa a metswalle. Tiisetso ke moradi wa Motaung mme Nkepe ke wa Raboditse. Lelapa la Motaung ke la majakane athe la Raboditse ke la tumelo ya setso. Tikoloho ke ya metseng ya mahae. Ho totobala e sa le qalehong hore Motaung, Raboditse, Nkepe le Tiisetso ke dibapadi tsa sehlooho terameng ena. Sesosa sa kgohlano Mongodi o hlekela sebae ka ho totobatsa taba eo e leng sesosa sa kgohlano. Babadi ba lemoha di tloha hore diphetho tsa materiki, e ka re e tla hle e be sona sesosa sa tsekisano terameng ena. Re teana le Nkepe le Tiisetso ba ngongorehisitswe ke diphetho tsa hlahlobo ya makgaola-kgang. Bobedi ba bona ba na le thahasello ya ho bona mabitso a bona a hlahella koranteng. Nkepe ha a elellwa hore la hae labitso ha le hlahelle koranteng, tlhase ya lefufa e qala ho iponahatsa ka ha Tiisetso a pasitse ka dinaledi a bile a na le maikemisetso a ho ya yunibesithing. Lefufa/mona o qala o bonahala baneng, Nkepe o bonahala a le bohloko hobane Tiisetso a atlehile sehlopheng sa leshome mme yena a sa atleha. O honohela Tiisetsa ka katleho eo a e fihlelletseng. Kaha lebitso la hae ha le hlahelle koranteng e hlahisitseng diphetho, o bontsha lonya ka ho amoha Tiisetso koranta ka mahahapa mme Tiisetso o bile a tlameha ho ya ithekela ya hae. O tswela pele ka ho qosa Tiisetso ka hore o tlamehile ho pasa ka ha e le moo a ratana le batshwayi. Nako Diketsahalo terameng ena ho bonahala e le tsa mehleng ena ya kajeno ya tswelopele. Ke hona tlhekelong moo re fumanang mongodi a re tsebisa ka dikoranta. Diphetho tsa dihlahlobo tsa materiki, di phatlalatswa dikoranteng. Ke ka hona he baithuti ba materiki ba rekang dikoranta tsatsing leo. Kaha mehla ke ya kajeno, ha re makale ho bona maeto a nkuwa ka ditekesi. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 19 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo Bana ba dikolo mmoho le batho ba sebetsang ba sebedisa tsona. Mohla Tiisetso a neng a lwana le Nkepe, o ile a bolella Nkepe hore o utlwa ho thwe yena Nkepe o matha le bakgannni ba ditekesi. Mehleng ena ho se ho na le difeme tseo ho sebetswang ho tsona. Nkepe ha a se a feitsi materiki ntatae o ile a mo supa hona teng difemeng, a re yena ha a na tjhelete ya masawana. Tikoloho Tikoloho eo diketsahalo di etsahallang ho yona ke ya mahaeng. Feela le ha tikoloho e le ya mahaeng, mahae ao ho buuwang ka wona mona ha se ane a sekgalekgale. Mahae a tikolohong ena ke a sejwalejwale hobane ha ho etwe ka dipere empa ka dibese le ditekesi. Tikolohong ena ho na le ditsha tsa mabenkele tse kang boSave More. Jwalo ka ha ho boletswe pejana, difeme le tsona di a fumaneha. Ntle ho mona, hona tikolohong ena re fumana yunibesithi. Kgolo Ha se Nkepe feela ya jewang ke lefufa lena. Batswadi ba hae le bona ba kene leroleng lena la dikatse. Batswadi ba Nkepe ba etsa makgobonthithi a ho senya merero yohle ya lelapa la ha Motaung. Mmankepe ha a utlwa hore Tiisetso ke yena ya pasitseng ha Nkepe yena a feitse, o qala ho fa Mmatiisetso dikeletso tsa hore a se dumele ha moradi wa hae a iswa yunibesithing hobane bana ba a phoqa ha ba fihla dikolong tse kgolo. Lefito e ntse e ba tlamathata ya nnete ha tshwantshiso e hola e tswela pele. Lelapa la Motaung le qala ho heleha ka lebaka la Raboditse le dikeletso tsa hae tse lahlehisang. Raboditse o kenya Motaung moya hore a se ise Tiisetso yunibesithing, o tswela pele ka ho mmontsha ka dintle le dimpe tsa ho ruta ngwana wa ngwanana. Raboditse o dihela Motaung le ho feta ha a mo eletsa hore a se mamele mosadi wa hae hobane ka ho etsa jwalo o bontsha bofokodi le ho tsherehana jwalo ka hlooho ya lelapa. Ha a phethisa seo a se jwetswang ke Raboditse, Motaung o kenya metsi ka moedi mme ho a senyeha ka lapeng la hae. Ba lelapa la Raboditse ba tswela pele ho tjhehela phofu ya bona sefi ka ho sebedisa ditlhare hore lelapa la Motaung le thubehelle ruri. Motaung o qetella a wetse lerabeng la sefi sena. Re bona Motaung a se a inehetse jwaleng ebile a se a ratana le Mmatshele, mosadi wa ntlong ya thitelo. Ka lebaka lena o ile a qetella a se a kwenehetse ditumellano tsa lelapa tseo a di entseng le mosadi wa hae. Kgolo ya ditaba e tswela pele mme e hodiswa ke ditlamorao tsa lefufa tse iponahatsang maphelong a bana ba malapa ana a mabedi. Tiisetso o qetelletse a senyehetswe ke bokamoso, ditoro tsa hae tsa fetoha lefeela la mafeela. Ka hlakoreng le leng, Nkepe o ile a ya sebetsa difemeng mme a qetella a se a imme. Tlamathata ena e tota le ho feta ha Motaung a se a hloka boikarabelo mosebetsing ho fihlela a ba a tebelwa. Mmatshele o a mo leleka ha hae, sefi se se se mo pitlile se mo qetile. Phethelo/Qetelo • Mohlahlobuwa o tla akaretsa dintlha tsohle a bontsha kamoo dintho di simolohileng kateng tlhekelong. • Di qadile e se taba e kgolo empa tsa iketsa tabahadi, tsa mpefala. • Tsa qetella e le mafito a rarahaneng a hlokang tharollo. ELA HLOKO: Sena ke tataiso feela. Motshwayi a bale karabo ya mohlahlobuwa ka tlhoko mme a abe matshwao ho ya ka ruburiki. [35] Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2 20 DBE/Pudungwana 2013 NSC – Memorandamo POTSO YA 8 SEFI – DJ Nkutha POTSO YA 8: SEFI – DJ Nkutha 8.1 Le monna wa hae/Raboditse. √ (1) 8.2 Hona ha Mmankepe/ha Raboditse lapeng. √ (1) 8.3 Ke Khathatso Motaung √ - Hobane Mmankepe le Raboditse ba ne ba kgonne ho thuha lelapa la hae. √ - Ba ne ba kgonne ho mo kenya moya wa hore a nwe jwala, a be a shape mohatsae. √ (E le nngwe feela) (2) 8.4 - Hobane Motaung o se a hana ho isa moradi wa hae yunibesithing mme o se a tla itshwanela le Nkepe wa hae ya feitseng sehlopha sa leshome. √ - O se a itshwanela le bona ka ha bohlalenyana le boikgohomosonyana tseo yena le Raboditse ba neng ba lla ka tsona, di fedile. √ - Ba ha Motaung ba se ba tla sotleha jwalo ka bona. (1) (E le nngwe feela) 8.5 - Raboditse o ile a konkolla Motaung a mo ruta ho nwa jwala. √ - O ile a mo ruta ho shapa mosadi wa hae. √ - O ile a mo eletsa hore a se ise Tiisetso yunibesithing hobane o tla itshenyetsa tjhelete. √ - O ile a mo hulela lerabeng la ho ratana le Mmatshele mme ka hoo Motaung a lahla lelapa la hae. √ (Tse pedi feela) (2) 8.6 Lelapa la ha Motaung ke la Bokreste athe la Raboditse ke la tumelo ya setso/ Lelapa la ha Motaung ke la Bokreste athe la Raboditse lona ha se la Bokreste.√√ (2) 8.7 - O ile a feila sehlopha sa leshome. √ - A fetwa ke monyetla wa ho ya yunibesithing. √ - O ile a ima. - O ile a ya difemeng. (Tse pedi feela) (2) 8.8 - Tiisetso o ne a pasitse sehlopha sa leshome mme a thabile. Athe Nkepe yena o ne a feitse a le mabifi. √ - Nkepe o ne a ipelaetsa ho Tiisetso ka hore yena Tiisetso o pasitse hobane a ne a tsebana le baphatlalatsi. √ - Nkepe o ne a boetse a belaela hore Tiisetso o tena a pasa kaha a ne a ratana le batshwayi. √ - Tiisetso o ile a bolella Nkepe hore o tena a feila ka baka la tlhankana e ngata eo a neng a ratana le yona. √ (Tse pedi feela) (2) Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Sesotho+FAL+P1+Nov+2013+Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2013-memo/040497b0-648f-4d1d-ac44-12e015920f1b) — Sesotho FAL · Memo · 2013 · Sesotho - [Sesotho+FAL+P3+Nov+2013+Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p3-nov-2013-memo/ea0d53be-eff1-4b8d-98d5-d90cd9c3fef8) — Sesotho FAL · Memo · 2013 · Sesotho - [Sesotho+FAL+P1+Nov+2013](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2013/1e0793ec-ad60-42b3-8afb-cf9cd65238df) — Sesotho FAL · QP · 2013 · Sesotho - [Sesotho+FAL+P3+Nov+2013](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p3-nov-2013/9c169a7f-a234-415b-941a-d2a914909985) — Sesotho FAL · QP · 2013 · Sesotho - [Sesotho+FAL+P2+Nov+2013](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2013/e4a54162-9fdd-4d97-8d8f-640938935205) — Sesotho FAL · QP · 2013 · Sesotho - [Sesotho FAL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2023-mg/0471e94c-65c9-4bb6-a9d7-836ded06b2b2) — Sesotho FAL · Memo · 2023 · Sesotho ## More from Grade 12 Sesotho FAL - [Gr 12 Sesotho FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-sesotho-fal-atp-2023-24/4a5a6b42-02a8-4c54-8c2b-ae1be2aa474d) — ATP - [Sesotho FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-sesotho/93eec60d-a98f-4bfd-bf9d-37d2d154b93c) — QP · 2025 · Sesotho - [Sesotho FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-sesotho/9234194a-3198-4d44-838f-0e7192fba573) — QP · 2025 · Sesotho - [Sesotho FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-sesotho/05b1b86e-3ee3-464a-838a-1a315a5539f4) — QP · 2025 · Sesotho - [Sesotho FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2024/cde87c37-0744-4fbe-be5f-84751860ae2e) — QP · 2024 · Sesotho - [Sesotho FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2024/bbfb7e1f-e76b-4463-984d-6ada07ed9fff) — QP · 2024 · Sesotho ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.