# Sesotho HL Grade 9 GEC Test 2023 Question Paper

> Grade 9 Sesotho HL question paper from the GEC Test 2023, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-test/5d6e97bd-69c7-449a-8ebe-b6f5f6edc9b5
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Sesotho HL
- Grade: Grade 9
- Language: Sesotho
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: GEC Test
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 9](https://www.hlayiso.com/library/grade-9) › [Sesotho HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-9/sesotho-hl) › [Sesotho HL Grade 9 GEC Test 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-test/5d6e97bd-69c7-449a-8ebe-b6f5f6edc9b5)

## About this document

Sesotho Hl · Grade 9 · GEC Test · 2023 · sesotho. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

          NATIONAL ASSESSMENT
    GENERAL EDUCATION CERTIFICATE (GEC)

                    2023 GRADE 9 PILOT STUDY

Thuto:            Sesotho Puo ya Lapeng

Matshwao:         70

Nako:             Metsotso e 150
                  Ho sa kenyelletswa metsotso e 15 ya ho bala

         Teko ena e na le maqephe a 26 ho kenyeleditswe le ka hodimo.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com

Grade 9 Sesotho: HL        1

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com

Ditaelo ho moithuti

    1. O tla fuwa metsotso e 15 ya ho bala pele o qala ho araba teko ena.
    2. Bala ditaelo tsohle o nto araba dipotso ka hloko.
    3. Araba dipotso tsohle.
    4. Ngola dikarabo tsa hao tsohle bukeng eo o e filweng.

                          Teko e qala leqepheng le latelang.

                O se ke wa phetla leqephe pele o laelwa ho etsa jwalo.

Grade 9 Sesotho: HL                         2

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com

Potso 1: Temakutlwisiso

Bala tema e latelang o nto araba dipotso tse tla latela.

                      Naha e aparetswe ke lefifi la bonkantjana

 1 Eskom e na le nalane e matla ya ho fepela naha ka motlakase. Ka dilemo tse 85
     Aforika Borwa e fepelwa ka motlakase ka botshepehi o neng o anela bohle ba
     neng ba kgona ho o reka. Eskom e ile ya fumana dijenereitara tse ileng tsa kgona
     ho fehla motlakase mme tsa fepela bongata ba MaAfrika Borwa ka selemo sa
     1990. Ka selemo sa 2001 Eskom e ile ya hapa kgau ya lefatshe ya Global
     Energy Awards, ka lebaka la ho fepela diphesente tse 80 tsa batho ka motlakase.

 2 Aforika Borwa e qadile ho ba le mathata a motlakase ka selemo sa 2008.
     Bothata bona e ile ya e ba kobo anela. Sena se etsahetse hobane mmuso o
     hlolehile ho aha diteishene tse matla tse tla fehla motlakase tse ntjha tse tla
     fihlella boemong ba kgolo ya moruo bo potlakileng. O hlolehile ho ntjhafatsa le
     ho lokisa maemo a diteishene tse teng . Mathata ana a kgaello ya motlakase a
     bakile ho timatima ha motlakase kgafetsa.

 3 Timatima ena e tsamaya ka mekgahlelo. Re na le mokgahlelo wa pele ho isa ho
     wa botshelela. Mokgahlelo wa botshelela ke o bohloko haholo hobane timatima
     e nka hora tse nne, Motlakase o tima hora tse ding tse nne. Sena se etsahala ka
     matsatsi a hlwauweng ebile matsatsing ana ho buuwa ka mokgahlelo wa 8, moo
     teng motlakase o tla tima hora tse 14 ka letsatsi. Mohlang motlakase o sa
     tingwang re ema le ho makala hore ho etsahala eng hobane re se re tlwaetse
     timatima.

 4 Ho kgaoha kgafetsa hona ha motlakase ho tlisitse ho putlama ho tshabehang ha
     moruo naheng ya rona. Tsena di bonahala e le ditlamorao tsa manyofonyofo,
     boshodu ba ditjhelete le ho hloka bokgoni bo nepahetseng ba tsamaiso tsa
     diteishene tsa motlakase. Basebetsi ba mmuso ba ja ka mehlahare e mmedi. Ho
     putlama hona ho tlisitse tlhokeho ya mesebetsi, bofuma le ho etsa hore matsete
     a naha ya rona a re tswe ka hara matsoho. Kgele! Bona ke bothata bo boholo.

Grade 9 Sesotho: HL                          3

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com

  5 Ho tima hona ha motlakase ho baka mathata a mangata haholo dikgwebong.
     Kgwebo tse amehang haholo ke tsa borakgwebopotlana. Dikgwebo tsena ha di
     kgone ho etsa mawa ha motlakase o timme jwalo ka ho reka jenereitara kapa
     ho kenya disolaphanele tse sebedisang matla a letsatsi. Jenereitara e duma ka
     dizele, ka mona desele e theko e phahameng. Diphanele di tlameha ho hokelwa
     ka nepo ke ditsebi tsa tsona, ha di sa hokelwa ka nepo di ka tjhesa meaho. Ke
     tlhakantsuke feela. Hona ho baka hore basebetsi ba fokotswe, le dikgwebo tse
     sa kgoneng di kwalwe.

 6 Setjhaba ka kakaretso se a lla. Ho timatima hona ha motlakase ho eketsa
     bonokwane ka hara metse ya rona. Dinokwane di fumana menyetla e mengata
     ya ho senya kaha tshireletso e a fokola ka nako eo motlakase o timmeng. Ka
     nako tse ding ha motlakase o timme dijo di a senyeha ka dihatsetsing mme ha
     o kgutla, o kgutla ka sekgahla se bakang hore tse ding tsa disebediswa tsa
     motlakase le meaho di tjhe .

 7 Ho kgaoha hona ha motlakase ho entse hore meputso ya basebetsi e fokotsehe,
     theko ya motlakase e phahame, le seriti sa Eskom se theohe. Tshebetso e mpe
     ya Eskom e bakwa ke boitshunyako bo sa hlokahaleng ba boradipolotiki le batho
     ba hlokang tsebo.

                      [E qotsitswe le ho hlophiswa ho tswa ho: Daily Inverstor 25 January 2023]

  1.1    Afrika Borwa e fepetswe ka motlakase ka botshepehi ka dilemo tse kae?

         A     mashome a robong le metso e robedi
         B     mashome a robedi le metso e supileng
         C     mashome a robedi le metso e mehlano
         D     mashome a robong le metso e mene                                                   (1)

Grade 9 Sesotho: HL                             4

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com

 1.2     Ke eng e bontshang hore Eskom e ne e itlhomme pele ka tshebetso ya yona
         nakong e fetileng?

         A     e ne e rekisa motlakase ka theko tse phahameng
         B     e ne e sa lokise dijenereitara
         C     e ile ya fumantshwa kgau
         D     e ile ya nehelana ka motlakase                                         (1)

 1.3     Polelong ena ‘o neng o anela bohle ba neng ba kgona ho o reka’, lentswe ‘anela’
         le hlalosa eng? (Seratswaneng sa 1)

         A     ho ba le motlakase o mongata haholo
         B     ho ba le motlakase o haellang
         C     ho ba le motlakase o lekaneng
         D     ho ba le motlakase o kgaokgaoha                                        (1)

 1.4     Timatima ena e ama boholo ba dikgwebo dife?

         A     tsa batho batsho
         B     tsa bokgwebopotlana
         C     tsa teropong
         D     tsa makeisheneng                                                       (1)

 1.5     Ke polele efe e netefatsang hore mathata a motlakase ha a tlo fela haufinyane.

         A     ho buuwa ka ho kenngwa tshebetsong mokgahlelo wa 6
         B     ho buuwa ka ho kenngwa tshebetsong mokgahlelo wa 4
         C     ho buuwa ka ho kenngwa tshebetsong mokgahlelo wa 8
         D     ho buuwa ka ho kenngwa tshebetsong mokgahlelo wa 5                     (1)

Grade 9 Sesotho: HL                             5

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com

 1.6     Kgetha karabo e kgutsufatsang ditaba tsa tema.

         A      Ho nyoloha ha ditheko, phumantsho ya mosebetsi, dijenereitara tse
               fokolang.
         B     Tahlehelo ya mosebetsi, kaho ya diteishene tse matla tsa motlakase,
               moruo o a putlama.
         C     Tlhokeho ya polokeho, meaho e tjhang, moruo o a hola.
         D     Timatima e tlisa tshenyeho ya disebediswa, tlhokeho ya mosebetsi,     (1)
               ho putlama ha moruo.

 1.7     ‘Naha e aparetswe ke lefifi la bonkantjana.’
         O akanya eng ka sehlooho sena?

         A     Naha e na le mathata.
         B     Naha yohle e lefifi.
         C     Ho ba lefifi kgafetsa naheng ya rona.
         D     Bosiu ho ba lefifi haholo naheng ya rona.                             (1)

 1.8     O nahana hore MaAfrika Borwa a ikutlwa jwang ka timatima e etswang ke
         Eskom?

         A     a tshwenyehile
         B     a maketse
         C     a Thabile
         D     a swabile                                                             (1)

Grade 9 Sesotho: HL                          6

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com

 1.9     ‘Dijenereitara tse ileng tsa kgona ho fehla motlakase mme tsa fepela bongata ba
         MaAfrika Borwa.’

         Ke mokgabisopuo ofe o sebedisitsweng mona? (Seratswaneng sa 1)

         A     Papiso
         B     Pebofatso
         C     Phetheletso
         D     Mothofatso                                                             (1)

 1.10 Ka selemo sa 2001 Eskom e ile ya kgona ho fepela diporesente tse kae tsa
         batho ka motlakase?

         A     diporesente tse mashome a robong
         B     diporesente tse mashome a robedi
         C     diporesente tse mashome a tsheletseng
         D     diporesente tse mashome a supileng                                     (1)

 1.11 Mantswe ana “kobo anela” a leka ho hlalosa eng ka motlakase?
         (Seratswaneng sa 2)

         A     bothata ba motlakase bo lefatsheng ka bophara
         B     bothata ba motlakase ha se bo boholo
         C     bothata ba motlakase ke ba dikarolo tse itseng feela
         D     bothata ba motlakase ke ba Afrika Borwa yohle                          (1)

Grade 9 Sesotho: HL                          7

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com

 1.12 Afrika Borwa e ka hara bothata ba timatima ka lebaka la ho se hlokomelwe ha
         diteishene tsa motlakase ke mmuso.

         Bolela hore polelo ena ke nnete kapa mafosisa. Kgetha polelo e nepahetsng ho
         tse latelang.

         A     Mafosisa. Mmuso o ile wa fana ka dijeneratora tse ileng tsa fehla
               motlakase le ho fepela naha yohle.
         B     Mafosisa. Mmuso o lekola dijeneratara kgafetsa.
         C     Nnete. Mmuso ha o lekole le ho ntjhafatsa boleng ba dijeneratara tse
               fehlang motlakase.
         D     Nnete. Mmuso o entse hore theko ya desele sebediswang                       (1)
               dijeneratareng e be theko e tlase.

 1.13 Fana ka phapang ya tshebetso ya Eskom dilemong tsena 1990 le 2008

         A     Ka 1990 Eskom e ile ya fumana kgau empa ka 2008 ya qala ho
               fumana mathata a motlakase.
         B     Ka 1990 dijenereitara di ile tsa ahwa empa ka 2008 mmuso o ile wa qala ho
               ba le mathata a ho fepela Afrika Borwa ka motlakase.
         C     Ka 1990 Eskom e ile ya fana ka motlakase o anelang batho bohle
               empa ka 2008 Eskom e ile ya kgona ho aha diteishene tse fehlang
               motlakase.
         D     Ka 1990 Eskom e ba le ho tima ha motlakase empa 2008 ho tima ha             (1)
               motlakase ho a feela.

 1.14    Sekapolelo sena ‘ho ja ka mehlahare e mmedi’ se bolela eng?

         A     Se bolela hore motho o ja dijo tse ngata.
         B     Se bolela hore motho o ja ha bohloko ka mehlahare e mmedi
         C     Se bolela hore o fumana moputso ho tswa mahlakoreng a fetang
               bonngwe.
         D     Se bolela hore motho o ja ka mehlahare bakeng sa meno.                      (1)

Grade 9 Sesotho: HL                            8

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com

 1.15 Qolla polelo e nang le puo e fehlang maikutlo. (Seratswaneng sa 4)

         A     Basebeletsi ba mmuso ba ja ka mehlahare e mmedi.
         B     Aforika Borwa e aparetsweng ke bothata ba timatima e etsang hore
               ho be le ho putlama ha moruo.
         C     Tsena di bonahala e le ditlamorao tsa manyofonyofo le boshodu ba
               ditjhelete.
         D      Ho kgaoha kgafetsa hona ha motlakase ho tlisitse ho putlama ho       (1)
               tshabehang ha moruo naheng ya rona.

 1.16 Kgetha dipolelo tse kopantsweng hammoho ho bontsha mohoplo wa sehlooho
         le o tshehetsang.

         A     Timatima e etsa hore disebediswa ditjhe ha motlakase o kgutla ka
               sekgahla..
         B     Mmuso ha o kgone ho fedisa timatima e etsahala kgafetsa Afrika
               Borwa
         C     Mmuso ha o na bokgoni ba ho lokisa dijeneratara tse fehlang
               motlakase mme sena se etsa ho be le ho putlama ha moruo.
         D     Afrika Borwa e aparelwa ke lefifi Nakong ya timatima.                 (1)

 1.17 Kgele! Bona ke bothata bo boholo.

         Mosebetsi wa letshwao le (!) ke ofe polelong? Kgetha polelo e nepahetseng

         A     le bontsha ho Makala
         B     le bontsha ho thaba
         C     le bontsha ho swaba
         D     le bontsha kgena

Grade 9 Sesotho: HL                            9

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com

 1.18 Polelo ena ‘ho hloka bokgoni bo nepahetseng ba tsamaiso ya diteishene tsa
         motlakase’ e akanya eng? (Seratswaneng sa 5)

         A     Ba hiretsweng ho tsamaisa diteishene tsa motlakase ba ne ba hloka
               tjhelete
         B     Ba hiretsweng ho tsamaisa diteishene tsa motlakase ba ne ba
               rutehile ho feta tekanyo
         C     Ba hiretsweng ho tsamaisa diteishene tsa motlakase ba ne ba se na
               tsebo ya mosebetsi oo ba o etsang.
         D     Ba hiretsweng ho tsamaisa diteishene tsa motlakase ba ne ba na le
               tsebo e hlwahlwa ka mosebetsi oo.                                   (1)

 1.19 Maikutlo a mongodi a ba le kgahlamelo efe ho mmadi ka timatima?

         A     ya hore e ka nna ya fela haufinyana
         B     ya hore timatima ha e tlo fela haufinyana
         C     ya hore manyofonyofo a tlo fela
         D     ya hore dijenereitara di tla fedisa timatima                        (1)

 1.20 Tema ena e reretswe baamohedi bafe ba ditaba?

         A     MaAfrika Borwa ohle.
         B     MaAfrika Borwa a nang le kgwebo tse kgolo.
         C     MaAfrika Borwa a nang le kgwebo tse nyenyane.
         D     MaAfrika Borwa a hlokang mesebetsi.                                 (1)

Grade 9 Sesotho: HL                           10

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com

 1.21 Polelong ena ‘Sena se etsahetse hobane mmuso o hlolehile ho aha diteishene
      tse matla’
      Mantswe ana a susumetsa maikutlo a babadi jwang? (Seratswaneng sa 2)

         A     babadi ba ka halefela mmuso
         B     babadi ba ka kgothala
         C     babadi ba ka ba le tshepo ho mmuso
         D     babadi ba ka thusa mmuso                                               (1)

 1.22 Ke polelwana efe e tlisang sehalo sa kgalefo?

         A     timatima e ya mokgahlelong wa bone
         B     timatima e ya mokgahlelong wa bohlano
         C     timatima e ya mokgahlelong wa botshelela
         D     timatima e ya mokgahlelong wa borobedi                                 (1)

 1.23     O nahana hore maemo ana a renang a timatima, ho tla qetella ho etsahetse
         jwang ka ona?

         A     Batho ba tla qetella ba fumane mesebetsi ya bona hape.
         B     Batho ba tla qetella ba sebedisa ditofo tsa kgase, parafine, mashala
               le dikerese.
         C     Batho ba tla qetella ba sa tshepe mmuso.
         D     Batho ba tla qetella ba phela ka kgotso.                               (1)

 1.24 Sepheo sa Seratswana sa pele ke sefe?

         A     Ho bontsha kamoo tjhelete e neng e jewa nakong eo.
         B     Ho kgothalletsa manyofonyofo a etsahalang naheng.
         C     Ho tlotla Eskom ka kgau eo e ileng ya e fumana.
         D     Ho bontsha ka moo Eskom e neng e tshepahala le ho sebetsa ka teng      (1)
               nakong e fetileng.

Grade 9 Sesotho: HL                          11

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com

 1.25 Kgetha polelo e nepahetseng e bontshang hore tema e fihlelletse sepheo sa
         yona.

         A     e totobatsa mathata a bakilweng ke timatima
         B     e totobatsa hore timatima e tlo fela jwang
         C     e totobatsa hore dijenereitara di tla lokiswa
         D     e totobatsa hore ditsebi di tla hirwa                              (1)

                                                                           [25]

Grade 9 Sesotho: HL                            12

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com

Potso 2: Tema tsa ditshwantsho

2.1 Papatso

Boha papatso e latelang o nto araba dipotso tse thehilweng hodima yona .

     SESEPA SE TSHAJWANG KE DIKOKWANAHLOKO
   E ntlafaditswe ka motswako o motjha wa silivera o boemong ba10
     E fenetha dikokwanahloko ka 100 %

                                       [E qotsitswe le ho lokiswa ho tswa ho Pixta stock.com]

 2.1.1 Ke sehlahiswa sefe se bapatswang setshwantshong se ka hodimo?

         A     lelapa le thabileng
         B     sesepa sa lifebuoy
         C     sesepa se hlapang
         D     motswako o motjha o ntjhafaditsweng                                              (1)

 2.1.2 Papatso ena e lebisitswe ho bomang?

         A      bontate ba Malapa
         B      bana ba hlokometsweng ke batswadi
         C      bomme ba thabileng ka malapeng
         D      batho ba ratang sesepa se bolayang dikokwanahloko                               (1)

Grade 9 Sesotho: HL                         13

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com

 2.1.3 Hobaneng ha polelo ena ‘e matla e o sireletsa ho dikokwanahloko’ e ngotswe ka
         ditlhaku tse kgolo papatsong?

         A     ho bapatsa sehlahiswa
         B     ho kgabisa papatso
         C     ho hohela bareki
         D     ho netefatsa hore e tla fetola maphelo a bareki                          (1)

 2.1.4 ‘Sesepa se tshajwang ke dikokwanahloko’?
         Ke mokgabisopuo ofe o sebedisitsweng polelong ena?

         A     Tshwantshanyo
         B     Phetheletso
         C     Tshwantshiso
         D     Phoqo                                                                    (1)

 2.1.5 Pososelo ya lelapa le hlahileng papatsong e amana jwang le molaetsa wa
         papatso?

         A     E bontsha hore ba kgotsofetse kamora ho re ba sebedise lifebuoy.
         B     E bontsha hore ke lelapa le qetang ho hlapa ka lifebuoy.
         C     E bontsha hore sehlahiswa sena se tlisa mofuthu lapeng.
         D     E bontsha hore ba thabetse motswako o motjha.                            (1)
                                                                                  [5]

Grade 9 Sesotho: HL                          14

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com

2.2 Khathunu
Lekola khathunu e ka tlase o nto araba dipotso tse tla latela.

                                [E qotsitswe le ho lokiswa ho tswa ho www.bitstripsforschools]

 2.2.1 Taba tsee di etsahala sebakeng sefe? Foreiming ya A                                       (1)

 2.2.2 Baphetwa ba hlahellang Foreiming tse ka hodimo ba tshwenngwa ke eng?                      (1)

 2.2.3    Puo ya mmele ya mophetwa e bontsha maikutlo afe? Foreiming ya C                        (1)

 2.2.4    Ke eng se phoqang ka tshebediso ya marangrang?                                         (1)

Grade 9 Sesotho: HL                          15

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com

 2.2.5 Ke eng se bontshang hore mophetwa o thefulehile maikutlo Foreiming ya
         C?                                                                          (1)

 2.2.6 Diforeimeng tse nne tse hlahellang setshwantshong ka hodimo ke efe e
         bontshang hore mophetwa o kgenne? Tshesehetsa karabo ya hao ka              (2)
         lebaka.

 2.2.7 Molaetsa wa khathunu ena ke ofe?                                              (1)

 2.2.8 Ha tlhekefetso ya marangranng e ntse e tswela pele ho tla qetella ho
         etsahetse jwang ka baphetwa ba hlahellang khathunung?
         Fana ka lebaka ho tshehetsa karabo ya hao.                                  (2)

                                                                              [10]

Grade 9 Sesotho: HL                       16

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com

Pitso 3: Kgutsufatso

Bala ditaba tsa tema e latelang, ebe o kgutsufatsa mekgwa ya ho boloka tjhelete.

ELA HLOKO: O tshwanetse ho etsa tse latelang

 1.      Ngola dintlha tse SUPILENG ka dipolelo tse felletseng.
 2.      Nomora dipolelo tsa hao ho tloha ho 1-7.
 3.      Ngola ntlha e le NNGWE bakeng sa polelo ka nngwe.
 4.      Kgutsufatsa tema o sebedisa mantswe a hao.
 5.      Bolelele ba palo ya mantswe a kgutsufatso e be 70-80.
 6.      Ngola palo ya mantswe a sebedisitsweng ka hara masakana qetellong ya
         kgutsufatso.
 7.      Ha ho hlokahale sehlooho kgutsufatsong ya hao.

                        O ka phela jwang ka tjhelete e nyenyane
      Na o se o phela ka tjhelete e nyenyane ka lebaka la mathata a moruo wa
      naha? Haeba o tshwenngwa ke maemo a hao a ditjhelete, ho na le dintho tseo
      o ka di etsang, tse ka o thusang hore o phele ka tjhelete e nyenyane. Bapisa
      mokgolo wa hao le ditlhoko tsa hao mme o shebe hore na ke dintho dife tseo o
      ka di rekang o sebedisa tjhelete e nyenyane le tseo o sa di hlokeng, e le hore o
      kgone ho phela ka tjhelete eo o nang le yona.

      Leha dipalangwang di le bohlokwa maphelong a rona bakeng sa ho phetha
      mabaka a fapaneng o ka rekisa koloi tse ding ha o na le tse fetang bonngwe
      wa boela wa sebedisa dipalangwang tsa setjhaba ho phetha mabaka a lelapa.
      O ka boela wa leka ka hohle ho fokotsa ho sebedisa tjhelete dinthong tse
      amanang le boithabiso tse kang ho lefella ditjhanele tse ngata tsa thelevishene.
      Buisana le lelapa ho sebedisa metsi, kgase, motlakase le peterole hantle
      kamehla, mme di tingwe ka tshwanelo ha di sa sebediswe. Dintho tsena di ka
      shebahala di se bohlokwa haholo empa di ka thusa bakeng sa ho boloka
      tjhelete .

Grade 9 Sesotho: HL                          17

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com

     Leka ka hohle ho hlophisa le ho pheha dijo lapeng ho e na le hore le tswe ka
     mehla ho ya ja mabekeleng a rekisang dijo. O se qhale dijo tse setseng ka la
     maobane mme o qobe ho reka dijo tse se nang phepo e ntle, mohlomong o ka
     nna wa lema serapa sa mereho lapeng la hao. Ho feta mona reka diaparo tseo
     o di hlokang, e seng o di reke hobane feela o batla ho kena fesheneng. Reka
     diaparo tsa hlabula mariha mme o reke tsa mariha ha e le hlabula. Jwalo kaha
     o na le dintho tseo o lakatsang kapa o labalabelang ho di reka,
     pele o reka ntho e itseng, ipotse hore na o ka kgona ho di reka, le hore na e be
     o a di hloka. Rekisa dintho tseo o seng o sa di hloke kapa o sa di sebediseng.
     Ha o ka phela ka tataiso ena ya tshebediso ya ditjhelete o ka phela hantle ntle
     le mathata.
                                      [E qotsitswe le ho lokiswa ho tswa ho…JW ORG.]

                                                                                       [10]

Grade 9 Sesotho: HL                         18

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com

Potso 4: Dibopeho le melao ya tshebediso ya puo

Bala tema o nto araba dipotso tse tla latela.

                                    Tshepo le lerato bophelong
     1 Kamora hore a etele ngaka, ntate Kgakgau a fumana hore o na le bohloko bo sa
         phekoleheng ba lefu la mofetshe. Dingaka di mo bolelletse hore ha ho seo di ka se
         etsang, ntle le hore o tla phela dikgwedi tse mmalwa. Ntate Kgakgau o ne a lokisitse
         tsohle bophelong ba hae bakeng sa mohla lepato, a bile a kentse le mora ya
         bitswang Tokelo wiling jwalo ka mojalefa.

     2 Monghadi Kgakgau o ile a bolella Tokelo hore matsatsi a hae a ho phela a se a se
         makae. Tokelo o ne a sulafallwe hampe ke ditaba tsena. O ile a etela laeborari ho
         bona hore ha ho seo a ka se fumanang ho thusa ntatae kaha dingaka di ne di sa
         hlalosa hore ke mofuta ofe wa mofetshe o mo tshwereng. A phetla dibuka tsa
         laeborari le inthanete. A phetla dibuka tse kgolo le tse nyane ho leka ho fumana
         tharollo.

     3 Ntate Kgakgau mohlang a boelang ngakeng, o ile a kopana le ngaka e neng e apere
         diaparo tse tshweu ba lehlwa ka mmala. mme ya mmolella hore mofetshe o mo
         tshwereng ke wa masapo. Mofetshe wa masapo ha o tshwere motho o iphumana
         a hloka takatso ya dijo, letlalo la hae le ba mahwashe. O fokollwa le ke mmele ha
         mofetshe o ntse a ata.

     4 Kgakgau o ne a hlokometse hore bakudi ba jwalo ka yena ha ba fumantshwe thuso
         ya mantlha e tshwanetseng. Taba ena e ne e mo utlwisa bohloko haholo hobane o
         ne opelwa haholo.

     5 Tokelo ha a le moo laeborari o ile a fumana dintlha tse ngatanyana tse hlalosang
         ka mofetshe wa masapo. Ho latela ka moo Tokelo a neng a ipokeleditse ka dibuka
         tse ngata ka teng tse hlalosang mofetshe wa masapo, batho bohle ba ne ba elellwa
         hore o na le bothata. Diphuputsong tseo a neng a di etsa o ne a botsa batho bohle
         ba ka bang le tsebo ka lefu lena la mofetshe ‘‘Ka nako e nngwe mofuta ona wa
         mofetshe o ka o fumana ka lefutso ho tswa lelokong kapa melokong ya heno’’ ho
         rialo monna ya neng a le ka laeborari a leka ho thusa Tokelo. Taba ena ya imela

Grade 9 Sesotho: HL                         19

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com

          Tokelo haholo, le yena a fumana ha mofuta oo wa mofetshe o na le kalafo e seng
          pheko.

       6 Matsatsi a ile a feta mme bohloko ba tota ho ntate Kgakgau. O ile a kena sepetlele
          mme dingaka tsa fapanyetsana ka yena ho leka ho mo thusa. Tokelo o ne a se a
          se na tshepo ya hore ntatae o tla phela, le ha e le mona a lekile matsapa. “Ngaka
          hobaneng ha bohloko ba mofetshe bo ntse bo tota leha ntate a le sepetlele?” ho
          rialo Tokele a tsholla meokgo.

       7 Ho fetile dikgwedi tse tsheletseng Tokelo a fumana mohala o mo memelang
          sepetlele. Tseleng o ne a tshohile letswalo mme a sa dudisehe setulong sa koloi .
          Pelo e balabala se sa feleng. Ho fihleng ha hae sepetlele, Tokelo o fumane ntatae
          a phetse hantle a se a le malalaalaotswe a emetse yena feela hore a tlo mo lata.
          Dingaka di ne di thabile haholo ho bona katleho ya tsona, mme ba abela Tokelo
          kgau ya ho ya ithuta ho feta ka mefuta e fapaneng ya mofetshe.

                                           [E qotsitswe ho tswa ho Monate wa Puo: Leqh. 38 – 41]

 4.1      Bolela hore ‘mojalefa’ ke mofuta ofe wa lebitso. (Seratswaneng sa 1)

              A       Kgoboka
              B       Lebitsobitso
              C       Kgopolo
              D       hohle                                                                    (1)

  4.2    ‘Dingaka di mo bolelletse hore ha ho seo di ka se etsang.’ (Seratswaneng sa1)

          Hlwaya mofuta wa polelo o sebedisitsweng polelong ena.

          A       Polelokopane
          B       Polelohlalosi
          C       polelonolo
          D       polelomararane                                                                   (1)

Grade 9 Sesotho: HL                          20

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com

  4.3     Bolela lehlalosonngwe la lentswe ‘lepato’. (Seratswaneng sa 1)

          A      sehopotso
          B      katela
          C      phupu
          D      matshidiso

  4.4     Ke lentswe lefe leo e leng lelatodi la lentswe ‘nyakalletse’? (Seratswaneng sa 2)

          A      Thabile
          B      Sulafalletswe
          C      Hlorile
          D      Nyanyaka                                                                (1)

  4.5     Bolela hore polelwana ena ke mofuta ofe wa polelwana.
          ‘Tokelo o ne a sa phuthuloha ka koloing’. (Seratswaneng sa 7)

         A      Polelwanakgethi
         B      Polelwanatlhalosi
         C      Polelwanabitso
         D      polelwanakutu                                                           (1)

  4.6     A phetla dibuka tse kgolo le tse nyenyane ... o ne a batla tsebo e batsi ka
          mofetshe .

              ‘Tlatsa sekgeo ka lekopanyi le nepahetseng polelong eo o e filweng.

          A      Hore
          B      ha
          C      Kaha
          D      Empa                                                                    (1)

Grade 9 Sesotho: HL                          21

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com

        4.7 ‘O ile a kopana le ngaka e neng e apere diaparo tse tshweu (Seratswaneng
              sa 3)

               Bolela hore mantswe ‘tse tshweu a sebedisitswe e le karolo efe ya puo.

          A      lehlalosi
          B      Lekgethi
          C      Leamanyi
          D      Leetsi                                                                 (1)

  4.8     Dingaka tsa kajeno di hloleha ho phekola mofetshe wa masapo.

               Bolela hore mantswe a sehetsweng mola ke karolo efe ya puo.

          A      Lebitso
          B      Lehlalosi
          C      Leakaretsi
          D      Lesupi                                                                 (1)

  4.9
          Ntate Kgakgau o ne a lokisitse tsohle bophelong ba hae bakeng sa mohla lepato.

          Kgetha polelo e nepahetseng e ho boetsuwa.

          A      Tsohle di ne di lokisitswe ke ntate Kgakgau bakeng sa mohla lepato.
          B      Tsohle di ne di ile tsa lokiswa ke ntate Kgakgau bakeng sa mohla
                 lepato
          C      Tsohle di ne di lokisiswa ke ntate Kgakgau bakeng sa mohla lepato
          D      Tsohle di ne di lokiswa ke ntate Kgakgau bakeng sa mohla lepato        (1)

Grade 9 Sesotho: HL                          22

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com

  4.10 Fana ka tlhaloso ya lentswe ‘lefu’ jwaloka ha le sebedisitswe polelong.
          (Seratswaneng sa 5)

          A     bohloko bo tshwereng motho
          B     lepato la motho ya hlokahetseng
          C     phupu ya motho ya patwang
          D     ho hlokahala ha motho

  4.11 Taba ena e ne e mo utlwis... bohloko haholo hobane o ne a sa opelwa haholo.

          Kgetha Karabo e nepahetseng hohlalosa tsela eo ntate Kgakgau a neng a opelwa
          ka yona.

          A     -itse
          B     -ise
          C     -isa
          D     -a                                                                 (1)

  4.12 Kgetha kgutsufatso e nepahetseng ya lentswe Monghadi ho tse latelang.

          A     Mn.
          B     Mon.
          C     Mongh.
          D     Mong.                                                              (1)

Grade 9 Sesotho: HL                          23

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com

  4.13 “Ka nako e nngwe mofuta ona wa mofetshe o ka o fumanwa ka lefutso ho tswa
          lelokong kapa molokong wa heno.”

          Hobaneng ha polelo ena e kentswe ka hara matshwao a diabula diakwala?

          A     e bontsha hore ke ntlha
          B     e bontsha hore ke qotso
          C     e bontsha hore ke puommui
          D     e bontsha hore ke puopehelo                                            (1)

  4.14 Batho ba fumana pheko ya mantlha sepetlele.

          Kgetha leemedi le nepahetseng bakeng sa lentswe le sehetsweng mola.

          A     Lona
          B     Bona
          C     Tsona
          D     Yona                                                                   (1)

  4.15 Ketso ya Tokelo ya ho fumantswa kgau e mo e ntse…

          Kgetha lentswe le peletilweng ka ho nepahala ho qetella polelo e ka hodimo

          A     Mampoli
          B     Mampodi
          C     Mampudi
          D     Mmampodi                                                                (1)

Grade 9 Sesotho: HL                           24

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com

  4.16 ‘Tokelo a phetla dibuka tse kgolo le tse nyenyane ho leka ho fumana tharollo.

              Kgetha polelo e nepahetseng e ho lekgathe letlang.

          A     Tokelo o ntse a phetla dibuka tse kgolo le tse nyane.
          B     Tokelo o badile dibuka tse kgolo le tse nyane.
          C     Tokelo o tla phetla dibuka tse kgolo le tse nyane.
          D     Tokelo o ile a phetla dibuka tse kgolo le tse nyane.                   (1)

  4.17 “Ngaka hobaneng ha bohloko ba mofetshe bo ntse bo tota leha ntate a le
          sepetlele”?’ ho botsa Tokelo.

          Kgetha polelo e nepahetseng e ho puopehelo.

          A     Tokelo o botsa ngaka hore hobaneng ha bohloko ba mofetshe bo ntse
                bo tota leha ntatae a le sepetlele.
          B     Tokelo o botsisisitse ngaka hore hobaneng ha bohloko ba mofetshe
                bo ntse bo tota leha ntate a le sepetlele.
          C     Tokelo o botsitse ngaka hore hobaneng ha bohloko ba mofetshe bo
                ntse bo tota leha ntate a le sepetlele.
          D     Tokelo o botsetsa ntatae ho ngaka hore hobaneng ha bohloko ba          (1)
                mofetshe bo ntse bo tota leha ntatae a le sepetlele.

  4.18        Hlwaya polelo e bontshang leeme ho tse latelang

          A     Dingaka tsohle ha di kgone ho phekola mofetshe wa masapo.
          B     Dingaka tse ding di kgona ho phekola mofetshe wa masapo.
          C     Ke dingaka tsa banna feela tse kgonang ho phekola mofetshe wa
                masapo.
          D     Ke dingaka tse sebetsang ka thata tse kgonang ho phekola mofetshe      (1)
                wa masapo.

Grade 9 Sesotho: HL                           25

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com

  4.19 Kgau eo Tokelo a e fumaneng e mo buletse ditsela tse ngata.

          Kgetha lesupi polelong ena.

          A     E
          B     Mo
          C     Tse
          D     Eo                                                                     (1)

  4.20 ‘Ho latela ka moo Tokelo a neng a ipokeleditse ka dibuka tse ngata ka teng .’
          (Seratswaneng sa 5)

          Fana ka tlhaloso ya moelelo wa lentswe ‘ngata’ jwalo kaha le sebedisitswe
          polelong eo o e filweng.

          A     palo ya dibuka
          B     qubu ya dibuka
          C     pokello ya dibuka
          D     hopo ya dibuka                                                         (1)
                                                                                [20]

                                     Pheletso ya teko

Grade 9 Sesotho: HL                          26

### Page 28

Downloaded from hlayiso.com

## Related documents

- [Sesotho HL Marking Guideline](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-marking-guideline/09cde8d9-2c06-4a82-8642-061e71bec1de) — Sesotho HL · Memo · 2023 · Sesotho
- [Grade 9 Sesotho HL Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-9-sesotho-hl-memo/e13fde66-71af-419f-b6a5-258ffdf95eb8) — Sesotho HL · Memo · 2022 · Sesotho
- [SESOTHO-HL-P QP-SEP 2011](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-p-qp-sep-2011/29ab946e-5a6f-496b-8ee3-8142fd31a912) — Sesotho HL · QP · 2011 · Sesotho
- [SESOTHO HL P2 GR9 MEMO NOV 2019 .FEZ](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-p2-gr9-memo-nov-2019-fez/3cb93632-7e35-4a68-bcf1-40b93e405a93) — Sesotho HL · Memo · 2019 · Sesotho
- [SESOTHO HL P3 GR9 MEMO NOV 2019 D](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-p3-gr9-memo-nov-2019-d/4eb656a6-13c5-45b5-b7d7-d50b22ab60a4) — Sesotho HL · Memo · 2019 · Sesotho
- [SESOTHO HL P2 GR9 MEMO NOV 2018 D](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-p2-gr9-memo-nov-2018-d/0209ae1a-a724-4ca7-a4d8-39a3f30780b9) — Sesotho HL · Memo · 2018 · Sesotho

## More from Grade 9 Sesotho HL

- [SESOTHO HL P3 GR9 MEMO NOV 2018](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-hl-p3-gr9-memo-nov-2018/c219f6af-bf13-4be2-aea6-85700443e671) — Memo · 2018 · Sesotho
- [SESHL P2 GR9 MEMO-NOV2017](https://www.hlayiso.com/library/seshl-p2-gr9-memo-nov2017/95ad400b-39dc-497c-bc71-d38c781a0e02) — Memo · 2017
- [SESHL P3 GR9 MEMO NOV2017](https://www.hlayiso.com/library/seshl-p3-gr9-memo-nov2017/e8d7385b-cce2-496f-adea-62cb20bae98e) — Memo · 2017
- [SESHL P3 GR9 QP NOV2017](https://www.hlayiso.com/library/seshl-p3-gr9-qp-nov2017/cbb8a530-5dfa-4716-b287-f13ab6573900) — QP · 2017
- [SESHL P2 GR9 MEMO-NOV2016](https://www.hlayiso.com/library/seshl-p2-gr9-memo-nov2016/7d91cb89-ff3d-41b9-a318-c8272560312f) — Memo · 2016
- [SESHL P3 GR9 MEMO NOV2016](https://www.hlayiso.com/library/seshl-p3-gr9-memo-nov2016/11329f4a-a361-45d5-a068-e12b94c18384) — Memo · 2016

## Collection

- [Grade 9 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-9/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
