# Setswana HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2018 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 1 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 7 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2018-memo/1df1b582-168a-44c2-9abe-dc8082e929ed
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2018-memo/1df1b582-168a-44c2-9abe-dc8082e929ed)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · setswana. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P1 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2018/101fe66b-6b84-49bd-a63d-6e07573c9dcd) — QP · 2018 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                     MOPHATO 12

                             SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                PAMPIRI YA NTLHA (P1)

                               TLHAKOLE/MOPITWE 2018

                                     MEMORANTAMO

MADUO: 70

                           Memorantamo o, o na le ditsebe di le 7.

Kwalololo e ileditswe                                                Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                      2                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                         NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: TEKATLHALOGANYO

Mokgwa wa go tshwaya Tekatlhaloganyo

     Motlhatlhojwa a se sokelwe dirope fa dikarabo di na le mopeleto o o fosagetseng
      le diphoso tsa puo ntle le fa diphoso tseo di fetola bokao gonne go totilwe go
      tlhaloganya. (Diphoso di nne di supiwe.)
     Fa motlhatlhojwa a dirisa mafoko a puo esele mo go e e tlhatlhobiwang,
      ikgatholose mafoko ao, mme fa karabo e santse e tlhaloganyega, o se ka wa mo
      jela maduo. Fela, lefoko le le tswang mo puong esele le a amogelesega fa le
      dirisitswe mo setlhangweng e bile le tlhokega mo karabong.
     Mo dipotsong tse di bulegileng, dikarabo tsa EE/NNYAYA kgotsa KE A
      DUMELA/GA KE DUMELE di se abelwe maduo. Lebaka/tshegetso ke yona e e
      tshwanetseng go tsewa tsia.
     NNETE/FOSAGETSE kgotsa NTLHA/KAKANYO e se abelwe leduo lepe.
      Lebaka/tshegetso ke yona e e tshwanetseng go tsewa tsia.
     Fa go tlhokega karabo ya lefoko le le lengwe mme motlhatlhojwa a neetse polelo
      yotlhe, mo tshwae ka nepagalo fa e le gore lefoko le le nepagetseng le thaletswe/
      le ntshofaditswe.
     Fa go tlhokiwa dintlha di le pedi/tharo mme go tlhagisitswe tse dintsi, go tshwaiwe
      fela tse pedi/tharo tsa ntlha.
     Amogela dipharologano tsa diteme.
     Mo dipotsong tse go tlhophiwang karabo e e nepagetseng mo go tsona, amogela
      tlhaka e e nyalanang le karabo e e nepagetseng LE/KGOTSA karabo e
      kwadilweng ka botlalo.

POTSO 1

1.1       1.1.1          D/Moepong                                                                 (1)

          1.1.2          Ke ntsalae                                                                (1)

          1.1.3         (a) Mmamalomaagwe o ne a sa mo tshola sentle/a mmogisa.                    (2)
                        (b) O ne a batla go itirela legae go na le go dula le bagaabo/go
                            itirela bokamoso.                                                      (2)

          1.1.4          Digatlhamelamasisi/Batho    ba   ba   pelokgale/ba   ba   nang    le
                         boitshoko.                                                                (2)

          1.1.5          Ee, bobedi jwa bona bo ne ba itshokela bokete jwa tiro ya kwa
                         moepong./Bobedi jwa bona bo boile kwa komponeng bo goga
                         dinao.                                                                    (2)

          1.1.6          Ee, o fitlheletse maitlhomo a gagwe le go ithuta botshelo ntle le go
                         gakololwa ke ope./O ne a ithotloetsa go itshokela bokete jwa tiro ya
                         kwa moepong.
                         Nnyaya, ga a itshokela sekolo gonne o se tlogetse ka mophato wa
                         botlhano.                                                                 (2)

          1.1.7          Go roga mongwe le mongwe.                                                 (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                      3                      DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                         NSC – Memorantamo

          1.1.8          Ba ne ba maketse/ba le lolea/ba setlhafetse.                                (2)

          1.1.9          Ke ntlha, Sengwelesengwe o ne a itirela boikuelo.                           (2)

          1.1.10         O ne a romelwa kwa sekolong sa boapeelo mme ya re a boa a tla
                         e le moeteledipele a supa ka monwana.                                       (2)

          1.1.11         Ee. Moputso o a itumedisa/o nona pelo.
                         Nnyaya. Tiro ya kwa teng e boima e bile baeteledipele ga ba
                         sekegele boikuelo jwa badiri tsebe.
                         (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di maleba di elwe tlhoko)                   (2)

1.2       1.2.1          Tlhaelo ya ditiro/kwelotlase ya ikonomi kgotsa itsholelo/go se
                         rutege.                                                                     (2)

          1.2.2          Tiro e e tlhagelelang mo go setlhangwa A e laolwa ke
                         baeteledipele fa ya mo go setlhangwa B e se na mothapi/
                         moeteledipele.
                         Bokete jwa tiro ya setlhangwa sa A bo utlwalelela badiri mme ga
                         bo kgone go fokodiwa, fa bokete jwa tiro ya setlhangwa sa B bo
                         ikalelwa ke mong.                                                           (4)

          1.2.3          Ee. O tlaa iponela lotseno lwa go itshedisa/Botshelo jwa gagwe bo
                         tlaa tokafala.
                         Nnyaya. Ga e na netefaletso ka ntlha ya fa dingwe tse a di setseng
                         di ka tswa di se na mosola.
                         (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di maleba di elwe tlhoko)                   (2)

                                                       PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                    30

Kwalololo e ileditswe                                                                       Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                4                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                   NSC – Memorantamo

KAROLO YA B: TSHOBOKANYO

Mokgwa wa go tshwaya:

Go tshwaya go ikaegile ka tsenyeletso ya dintlha tse di batliwang mo potsong.

Tshobokanyo e tshwanetse go tshwaiwa ka mokgwa o o latelang:

   Kabo ya maduo
    o  Maduo a le 7 a dintlha di le 7
    o  Maduo a le 3 a puo
    o  Palogotlhe: 10

   Kabo ya maduo a puo fa motlhatlhojwa a dirisitse mafoko a gagwe:
    o  Leduo le le 1 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 1–3
    o  Maduo a le 2 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 4–5
    o  Maduo a le 3 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 6–7

   Kabo ya maduo a puo fa motlhatlhojwa a nopotse:
    o  Leduo le le 1 = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 1–5.
    o  Lefela(0) = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 6–7.

ELA TLHOKO:
 Palo ya mafoko
   o   Batshwai ba tshwanetse go netefatsa palo ya mafoko a a dirisitsweng.
   o   A motlhatlhojwa a se jelwe maduo fa a sa tlhagisa palo e e solofetsweng
       kgotsa fa palo ya mafoko a a dirisitsweng e fosagetse. Fa a fetile palo ya
       mafoko a a lekanyeditsweng, bala go fitlha ka polelo ya bofelo e e tlang
       morago ga tekanyetso mme o ikgatholose karolo e e setseng ya
       tshobokanyo.
   o   Ditshobokanyo tse dikhutshwane mme di na le dintlhakgolo tsotlhe tse di
       tlhokegang di se ka tsa sokelwa dirope.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                  5                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 2

                      Dinopolo                             Mafoko a a tshikintsweng
1    Badiredipuso ba tshwanetse go dirisana ka       1   Badiredipuso ba dirisane mo
     botlalo go atolosa dikgatlhego tsa setšhaba.        dikgatlhegong tsa morafe.
2    Ba tshwanetse go diragatsa ditaelo tse ba di    2   Ba diragatse molao gore ba se
     neilweng ka fa molaong e bile di sa thulane         thulane le molaotheo.
     le Molaotheo.
3    Ga go modiri ope yo o nang le tetla ya go       3   Ba se dirise dithata tsa bona go
     dirisa thata ya gagwe go tlhotlheletsa badiri       tlhotlheletsa kgotsa go gatelela
     ba bangwe kana go ba gatelela.                      badirammogo.
4    Go tlhagisa dilelo tsa bona ka tsela e e        4   Dilelo tsa bona di ka tlhagisiwa
     maleba le kwa kemeding e e maleba.                  kwa kemeding e e meleba.
5    Ba ineele go godisa, go rotloetsa badiri-ka-    5   Ba ineele mo kgodisong,
     bona le go nna le botsalano jo bo se nang           thotloetsong le botsalanong le
     selabe.                                             badirammogo.
6    Ba iphape mo ditirong tsa mekgatlho ya          6   Ba efoge dipolotiki mo tirong.
     sepolotiki ka nako ya tiro le kwa tirong.
7    Ba dirisane le ba bangwe ntle le kgobelelo.     7   Go nne le tirisano e seng
                                                         kgobelelo.

Badiredipuso ba dirisane mo dikgatlhegong tsa morafe.√ Ba diragatse molao gore ba
se thulane le molaotheo.√ Ba se dirise dithata tsa bona go tlhotlheletsa kgotsa go
gatelela badirammogo.√ Dilelo tsa bona di ka tlhagisiwa kwa kemeding e e meleba.√
Ba ineele mo kgodisong, thotloetsong le botsalanong le badirammogo.√ Ba efoge
dipolotiki mo tirong.√ Go nne le tirisano e seng kgobelelo.√
                                                               [Palo ya mafoko 59]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                10

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                   6                  DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                      NSC – Memorantamo

KAROLO YA C: TIRISO YA PUO
Mokgwa wa go tshwaya Karolo C
     Mopeleto:
      o    Karabo ya lefoko le le lengwe e abelwe leduo le fa mopeleto o fosagetse ntle
           fela le fa phoso e fetola bokao jwa lefoko.
      o    Fa dikarabo e le dipolelo tse di tletseng, mopeleto o o fosagetseng o sokelwe
           dirope fa phoso e le mo ponagalong ya puo e e tlhatlhobiwang.
      o    Fa go tlhatlhobiwa dikhutshwafatso, karabo e tshwanetse go nna le
           matshwao a puiso a a nepagetseng.
     Dipopego tsa polelo di tshwanetse go latela melawana ya dipopego tsa puo ka
      nepagalo e be di tlhagisiwe ka dipolelo tse di tletseng/go latela taelo.
     Mo dipotsong tse go tlhophiwang karabo e e nepagetseng mo go tsona, amogela
      tlhaka e e nyalanang le karabo e e nepagetseng LE/KGOTSA karabo e e
      kwadilweng ka botlalo.
POTSO 3
3.1       B/Khutshwafatso                                                                     (1)
3.2       National Empowerment Fund.                                                          (1)
3.3       Nnyaya, e laleditse tsa bantsho le tsa basweu fela.                                 (2)
3.4       Thui.                                                                               (1)
3.5       Tlayang lo tle go utlwa tse lo tlhokang go di itse.                                 (1)
3.6       Ee, ba tlaa itse tsamaiso ya go fitlhelela le go boloka matlotlo a dikgwebo/ba
          tlaa inopolela dikgakololo tsa botlhokwa.
          Nnyaya, bangwe ba balalediwa ba ka tswa ba setse ba itse go boloka le
          fitlhelela matlotlo a dikgwebo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di maleba di elwe tlhoko)                           (2)
3.7       Go tlhokomela matlotlo/kgwebo.                                                      (2)
                                                                                              [10]
POTSO 4
4.1       Diritibatsi                                                                         (1)
4.2       Le thiki.                                                                           (1)
4.3       Modirisotaelo                                                                       (1)
4.4       A/Motsoko                                                                           (1)
4.5       Nnyaya, moreki yo mongwe ke mosadi.                                                 (2)
4.6       Nnyaya. Ke tlolomolao go tla le ngwana mo lefelong le/Ngwana o rutiwa
          diritibatsi a sa le monnye.                                                         (2)
4.7       Mokgweetsi o a reka.                                                                (2)
                                                                                              [10]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                 7                  DBE/Tlhakole-Mopitlwe 2018
                                    NSC – Memorantamo

POTSO 5

5.1       Naga yotlhe ya Aforikaborwa e ne ya ralalwa ke Moselekatse.                       (1)

5.2       Leina+letlhaodi                                                                   (2)

5.3       Fii!                                                                              (1)

5.4       Aparele.                                                                          (1)

5.5       Ba ba lesego ba ba neng ba tle ba falole ditlhaselo ba ne ba tlaa siela mo
          dikgageng.                                                                        (1)

5.6       Ba ba lesego ba ne ba siela mo dikgageng.                                         (1)

5.7       Setoto.
          Borre ba fitlhetse setoto sa mosadi kwa nageng maabane.                           (2)

5.8       Polelopate.                                                                       (1)
                                                                                            [10]

                                                 PALOGOTLHE YA KAROLO YA C:                 30
                                                               PALOGOTLHE:                  70

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2018-memo/dbace9c6-ac58-4eb2-a6c1-2d018c41c737) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018-memo/6cee1af9-6585-40df-96d5-c8d9a3fb573b) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2018-memo/93e765b2-e648-40ba-9d85-bedcc1f970e7) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2018-final-memo/c5b8d438-a2da-481a-aaa7-247414d6c782) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2017-memo/24a6ea32-9f78-4e19-a389-c3b4e27ae308) — Setswana HL · Memo · 2017 · Setswana
- [Setswana HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2016-memo/dfa47044-d2e6-4c83-b1a4-d2763e8d00ba) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
