# Setswana HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 1 memorandum from the NSC June Exam 2023, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2023-mg/ccea2147-f24f-4909-8005-bc6ba6f8285b
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2023-mg/ccea2147-f24f-4909-8005-bc6ba6f8285b)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2023/e7280f4b-9046-4c76-b087-0a4a4d755b74) — QP · 2023 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                  PAMPIRI YA NTLHA (P1)

                                              2023

                                 KAEDI YA GO TSHWAYA

                                                                           MADUO: 70

                         Kaedi ya go tshwaya e, e na le ditsebe di le 7.

Kwalololo e ileditswe                                                          Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                     2                             DBE/2023
                                   SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA A: TEKATLHALOGANYO

Mokgwa wa go tshwaya Tekatlhaloganyo
   Motlhatlhojwa a se sokelwe dirope fa dikarabo di na le mopeleto o o fosagetseng
    le diphoso tsa puo ntle le fa diphoso tseo di fetola bokao gonne go tobilwe go
    tlhaloganya. (Diphoso di nne di supiwe.)
   Fa motlhatlhojwa a dirisa mafoko a puo esele, ikgatholose mafoko ao, mme fa
    karabo e santse e tlhaloganyega, o se ka wa mo jela maduo. Fela, lefoko le le
    tswang mo puong esele le a amogelesega fa le dirisitswe mo setlhangweng e bile
    le tlhokega mo karabong.
   Mo dipotsong tse di bulegileng, dikarabo tsa EE/NNYAYA kgotsa KE A DUMELA/
    GA KE DUMELANE di se abelwe maduo. Lebaka/Tshegetso ke yona e e
    tshwanetseng go tsewa tsia.
   NNETE/FOSAGETSE kgotsa NTLHA/KAKANYO e se abelwe leduo lepe.
    Lebaka/Tshegetso ke yona e e tshwanetseng go tsewa tsia.
   Fa go tlhokega karabo ya lefoko le le lengwe, mme motlhatlhojwa a neetse polelo
    yotlhe, mo tshwae ka nepagalo fa e le gore lefoko le le nepagetseng le thaletswe/
    le ntshofaditswe.
   Fa go tlhokiwa dintlha di le pedi/tharo, mme go tlhagisitswe tse dintsi, go
    tshwaiwe fela tse pedi/tharo tsa ntlha.
   Amogela dipharologano tsa diteme.
   Mo dipotsong tse go tlhophiwang karabo e e nepagetseng mo go tsona, amogela
    tlhaka e e nyalanang le karabo e e nepagetseng LE/KGOTSA karabo e e
    kwadilweng ka botlalo.

POTSO 1:

1.1       1.1.1         C/Foreisetata                                                    (1)

          1.1.2         Go kgobokanya ditlhako tsa sekolo di le 1 600 go di neela
                        barutwana ba ba tlhokang.                                        (1)

          1.1.3         E ne e le tokololo ya setlhopha sa Central University of
                        Technology.                                                      (1)

          1.1.4         Gauteng.                                                         (1)

          1.1.5         Go bona morutwana mongwe a kobiwa ka ntlha ya go tlhoka
                        ditlhako tsa sekolo.                                             (1)

          1.1.6            Ditsela tse di tletseng metsi le diretse.
                           Go robega ga baesekele.
                           Go gatsela ga mangole.
                           Go tshwarwa ke tlala/Go felelwa ke dijo
                           Go nnile le ditsuatsue le segagane
                           O fitlhetse lefelo la dijo le tswetswe.
                            (E le NNGWE fela.)                                           (1)

Kwalololo e ileditswe

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                     3                                   DBE/2023
                                   SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

          1.1.7          Go tlhoka/go humanega.                                                  (2)

          1.1.8         A le robongwe (9).                                                       (2)

          1.1.9         Mangole a gagwe a ne a gatsetse thata.                                   (2)

          1.1.10        Ke ntlha. O ne a kopana le molemirui yo o neng a mmolelela gore
                        o a tsenwa gonne go tlile go nna le mowa o o tsididi thata mafelo a
                        beke.                                                                    (2)

          1.1.11        Sekolo se ka bo se neetse morutwana ditlhako/se ka bo se
                        letleletse morutwana go tsena sekolo le fa a sa rwala ditlhako tse
                        di maleba.
                        (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)          (2)

          1.1.12        Olebogeng o ne a kgona go kgobokanya palo ya ditlhako e a neng
                        a e batla/O ne a kgona go abela dikolo di le tlhano ditlhako.            (2)

          1.1.13        Ee, ka ntlha ya fa baagi ba ne ba leboga Modimo ka morongwa wa
                        Ona go ba tlisetsa thuso/go ba kgobokanyetsa/go ba abela
                        ditlhako.
                        (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)          (2)

          1.1.14        Ee. Ka gonne baagi le borrakgwebo ba kgonne go mo leletsa gore
                        ba neelane ka ditlhako.                                                  (2)

          1.1.15        Ke ne ke tlaa ya kwa gae go itsise batsadi fa ke kobilwe kwa
                        sekolong ka ntlha ya go rwala ditlhako tse di seng maleba/Ke ne ke
                        tlaa ya go lelela kwa motsamaising wa kgaolo ya sedika go nneela
                        tšhono ya go tsena sekolo.
                        (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)          (2)

1.2       1.2.1         Mo go SETLHANGWA A motho yo o neelanang ka ditlhako tsa
                        sekolo ke moithuti, fa mo go SETLHANGWA B motho yo o
                        neelanang ka ditlhako tsa sekolo e le lepodisi.

                        Mo go SETLHANGWA A go neelanwa ka ditlhako go dikolo di le
                        tlhano, fa mo go SETLHANGWA B go neelanwa ka ditlhako go
                        morutwana.
                        (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)          (4)

          1.2.2         Ke wa sekolo se se potlana/poraemari/motheo.                             (2)

                                                      PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                 30

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                 4                               DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA B: TSHOBOKANYO

Mokgwa wa go tshwaya Tshobokanyo:

Tshobokanyo e tshwanetse go tshwaiwa ka mokgwa o o latelang:

   Kabo ya maduo
    o Maduo a le 7 a dintlha di le 7
    o Maduo a le 3 a puo
    o Palogotlhe: 10

   Kabo ya maduo a puo fa motlhatlhojwa a dirisitse mafoko a gagwe:
    o Leduo le le 1 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 1–3
    o Maduo a le 2 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 4–5
    o Maduo a le 3 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 6–7

   Kabo ya maduo a puo fa motlhatlhojwa a nopotse:
    o Lefela (0) = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 6–7.
    o Leduo le le 1 = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 4–5
    o Leduo le le 2 = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 2–3.

ELA TLHOKO:
 Palo ya mafoko
   o Batshwai ba tshwanetse go netefatsa palo ya mafoko a a dirisitsweng.
   o A motlhatlhojwa a se jelwe maduo fa a sa tlhagisa palo e e solofetsweng kgotsa
     fa palo ya mafoko a a dirisitsweng e fosagetse. Fa a fetile palo ya mafoko a a
     lekanyeditsweng, bala go fitlha ka polelo ya bofelo e e tlang morago ga
     tekanyetso, mme o ikgatholose karolo e e setseng ya tshobokanyo.
   o Ditshobokanyo tse dikhutshwane, mme di na le dintlhakgolo tsotlhe tse di
     tlhokegang di se ka tsa sokelwa dirope.

Kwalololo e ileditswe                                                           Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                  5                                     DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 2

    Dinopolo                                          Mafoko a a tshikintsweng
1   Go tlodisa boroko ga se kgetse e e potlana.     1 Robala diura tse di solofetsweng ka
    Bonnete ke gore mmele o tlhoka bobotlana          letsatsi.
    ba diura di le supa bosigo bongwe le bongwe
    gore o kgone go dira ka botlalo.
2   Go botlhokwa go ntsha leswe le le               2 Tlhapa meno ka tshwanelo go
    tseneletseng mo gare ga meno go tila go           efoga ditwatsi.
    pakelana ga leswe le go baka ditwatsi.
3   Ja dijo tse di lekaneng gararo ka letsatsi, o   3 Ja dijo tse di siameng ka nako le
    boele o je selekano se sennye mo magareng         selekano se se kaiwang.
    ga dijo tse di feleletseng tsa letsatsi.
4   Go sala morago thulaganyo e le nngwe ya         4 Fetola thulaganyo ya go ikatisa.
    go ikatisa go diegisa mmele go agega ka
    tshwanelo mme se ga se ungwele mmele go
    fetoga jaaka go solofetswe.
5   Go botlhokwa thata go omisa mmele pele o        5 Netefatsa gore o omisa mmele ka
    apara.                                            botlalo.
6   Go dirisa digalaletsa letlalo ntle le go di     6 Tlhapa digalaletsi mo letlalong pele
    tlhapa fa o robala, go tlhokisa letlalo go        o robala.
    hema.
7   Dipatlisiso di senola fa go sa dirise setlolo sa 7 Tshasa setlolo go sireletsa letlalo.
    go itshireletsa kgatlhanong le letsatsi go
    senya letlalo le go le tsofatsa ka bonako.

Robala diura tse di solofetsweng ka letsatsi.√ Tlhapa meno ka tshwanelo go efoga
ditwatsi.√ Ja dijo tse di siameng ka nako le selekano se se kaiwang.√ Fetola
thulaganyo ya go ikatisa.√ Netefatsa gore o omisa mmele ka botlalo.√ Tlhapa
digalaletsi mo letlalong pele o robala.√ Tshasa setlolo go sireletsa letlalo.√
                                                                    Palo ya mafoko = 50        [10]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                 10

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                    6                               DBE/2023
                                  SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA C: DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA YA TIRISO

Mokgwa wa go tshwaya Karolo C
     Mopeleto:
      o Karabo ya lefoko le le lengwe e abelwe leduo le fa mopeleto o fosagetse ntle
          fela le fa phoso e fetola bokao jwa lefoko.
      o Fa dikarabo e le dipolelo tse di tletseng, mopeleto o o fosagetseng o sokelwe
          dirope fa phoso e le mo ponagalong ya puo e e tlhatlhobiwang.
      o Fa go tlhatlhobiwa dikhutshwafatso, karabo e tshwanetse go nna le matshwao
          a puiso a a nepagetseng.
     Dipopego tsa polelo di tshwanetse go latela melawana ya dipopego tsa puo ka
      nepagalo e be e tlhagisiwe ka dipolelo tse di tletseng/go latela taelo.
     Mo dipotsong tse go tlhophiwang karabo e e nepagetseng mo go tsona, amogela
      tlhaka e e nyalanang le karabo e e nepagetseng LE/KGOTSA karabo e e
      kwadilweng ka botlalo.

POTSO 3

3.1       B/Thekiso ya dijanaga                                                            (1)

3.2       Puo e e digelang/puo e e tlhotlheletsang.                                        (2)

3.3       Go simolola go duela sekoloto/molato morago ga dikgwedi tse tharo
          Sesolo
          Tiriso ya puo e e digelang (fa o rata dilo tse dintle mo botshelong jwa
          segompieno ithekele nngwe ya dijanaga tse.)
          (E le NNGWE fela.)                                                               (2)

3.4       Go dirisitswe mekwalotlanyo e e farologaneng/go tlhagisitswe kuno e e
          rekisiwang.                                                                      (1)

3.5       Nnyaya gonne dintlha dingwe tsa botlhokwa tsa papatso, di tshwana le,
          nomoro ya mogala/aterese ya lefelo/leina la lebenkele/aterese ya maranyane
          ga di a tlhagisiwa mo papatsong.                                                 (2)

3.6       Ithekele/itlhomileng.                                                            (1)

3.7       Letlhalosi la nako.                                                              (1)
                                                                                           [10]

POTSO 4

4.1       C/Kgwele ya dinao.                                                               (1)

4.2       O gakgamaletse nno e e tseneng/o nyemisitswe mooko ke nno e e
          tseneng/Ga a itumelela nno e e tseneng/Ga a itumelela gore setlhopha sa
          gagwe se tswa mo metshamekong/Ga a itumelela gore metshameko ya
          sejana sa lefatshe e ya bokhutlong.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                    7                              DBE/2023
                                  SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

4.3       Nnyaya, o itumeletse gore ke bokhutlo jwa metshameko mme le ena o tlaa
          nna le nako ya thelebišene.
          Ee, o lebeletse motshameko mme go nositswe.                                    (2)

4.4       Maikutlo a kutlobotlhoko. Ke gore nno e tsene/metshameko e ya bokhutlong/
          setlhopha sa gagwe se ntshitswe mo metshamekong.                               (2)

4.5       O kaya modumo o o kwa godimo/go buela kwa godimo thata.                        (1)

4.6       Leinaletswa.                                                                   (1)

4.7       Rona/nna.                                                                      (1)
                                                                                         [10]

POTSO 5

5.1       Owai!                                                                          (1)

          Owai! O ithaya a re ke mang ena?                                               (1)

5.2       Ikaketsa.                                                                      (1)

5.3       Lesupi la maemo a ntlha.                                                       (1)

5.4       Rapula o ne a tswa madi morago ga go rengwa ka selepe.                         (2)

5.5       Modirisotlwaelo.                                                               (1)

5.6       O ne a mmotsa gore o simolola leng ka matsomo/O ne a botsa gore o
          simolola leng ka matsomo.                                                      (1)

5.7       Tlhalosi ya kopanelo.                                                          (1)

5.8       Lekopanyi.                                                                     (1)
                                                                                         [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA C:          30
                                                     PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:           70

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023-mg/df8d577e-4b21-4004-88b3-f2daa31ad43a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2023-mg/7e898c80-05ee-4d5c-ba6e-2c2440de4005) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2023-mg/bc6f0439-8545-4871-b43c-46131e87608a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P1 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2021-mg/b6aa764b-82d4-4686-8a6a-06b1616ab457) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2018-memo/93e765b2-e648-40ba-9d85-bedcc1f970e7) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P1 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2017-memo/bd2b8aed-4294-43d8-a757-491f3456769d) — Setswana HL · Memo · 2017 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
