# Setswana HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2023, 7 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2023-mg/bc6f0439-8545-4871-b43c-46131e87608a
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2023-mg/bc6f0439-8545-4871-b43c-46131e87608a)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2023/e13aeddd-2192-4a48-9373-5df836416149) — QP · 2023 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                     MOPHATO 12

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                 PAMPIRI YA NTLHA (P1)

                                  NGWANAITSEELE 2023

                                 KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 70

                        Kaedi e ya go tshwaya e na le ditsebe di le 7.

Kwalololo e ileditswe                                                    Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                  2                           DBE/Ngwanaitseele 2023
                                 NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA A: TEKATLHALOGANYO

Mokgwa wa go tshwaya Tekatlhaloganyo
 Motlhatlhojwa a se sokelwe dirope fa dikarabo di na le mopeleto o o fosagetseng
   le diphoso tsa puo ntle le fa diphoso tseo di fetola bokao gonne go tobilwe go
   tlhaloganya. (Diphoso di nne di supiwe.)
 Fa motlhatlhojwa a dirisa mafoko a puo e sele mo go e e tlhatlhobiwang,
   ikgatholose mafoko ao, mme fa karabo e santse e tlhaloganyega, o se ke wa mo
   jela maduo. Fela, lefoko le le tswang mo puong e sele le a amogelesega fa le
   dirisitswe mo setlhangweng e bile le tlhokega mo karabong.
 Mo dipotsong tse di bulegileng, dikarabo tsa EE/NNYAYA/kgotsa KE A DUMELA/
   GA KE DUMELANE di se abelwe maduo. Lebaka/tshegetso ke yona e e
   tshwanetseng go tsewa tsia.
 NNETE/FOSAGETSE kgotsa NTLHA/KAKANYO e se abelwe leduo lepe.
   Lebaka/Tshegetso ke yona e e tshwanetseng go tsewa tsia.
 Fa go tlhokega karabo ya lefoko le le lengwe mme motlhatlhojwa a neetse polelo
   yotlhe, mo tshwae ka nepagalo fa e le gore lefoko le le nepagetseng le thaletswe/
   le ntshofaditswe.
 Fa go tlhokiwa dintlha di le pedi/tharo mme go tlhagisitswe tse dintsi, go tshwaiwe
   fela tse pedi/tharo tsa ntlha.
 Amogela dipharologano tsa diteme.
 Mo dipotsong tse go tlhophiwang karabo e e nepagetseng mo go tsona, amogela
   tlhaka e e nyalanang le karabo e e nepagetseng LE/KGOTSA karabo e
   kwadilweng ka botlalo.

POTSO 1

1.1       1.1.1         C/Mpumalanga.                                                             (1)

          1.1.2         Dikhutikhuti tse di mo tseleng tse di neng di dira gore leeto le nne
                        leleele./Ditsela tse di maswe./Boleele jwa leeto.                         (1)

          1.1.3         Go robala go le gonnye/Go tshwarwa ke borokonyana.                        (2)

          1.1.4         Ba ne ba lemogile gore botaki bo ne bo le mo pelong le mo mading
                        a gagwe/o ne a na le phisegelo ya go taka./Ba ne ba batla go mo
                        katisa/ruta go taka.                                                      (2)

          1.1.5         Ke go lemoga tokafalo mo botaking jwa gagwe.                              (2)

          1.1.6         Ba ne ba botsolotsa bomorwae mme ba ba kaela fa a dira kwa
                        meusiamong wa Botshabelo.                                                 (2)

          1.1.7         Ke bontle jwa botaki jwa ntlo ya gagwe/Ke mokgwa o a neng a
                        takile ntlo ya gagwe bontle ka teng/ Botaki jo bo itlhaotseng jwa
                        ntlo ya gagwe.                                                            (2)

          1.1.8         Ke mokgwa wa gagwe o o sa tlwaelegang wa go dirisa menwana
                        le mafofa a dikoko go kgabisa lebota.                                     (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                  3                           DBE/Ngwanaitseele 2023
                                 NSC – Kaedi ya go tshwaya

          1.1.9         Nnyaya, gonne mmemogolo o ne a dumela go ya go taka kwa
                        dipontshong tsa kwa Fora kwa a ntseng gona dikgwedi di le pedi./
                        Ba ungwile kitso e e tebileng ya botaki jwa Setebele.                      (2)

          1.1.10        O ne ka gale a tsenya dikgabisa tse di bidiwang 'dzilla' mo
                        matsogong a gagwe./O ne a bolelela Mafora gore o tlaa taka fa
                        fela a ka bona peelo ya gore setso sa gagwe se bolokesegile.               (2)

          1.1.11        O simolotse sekolo sa botaki kwa ga gagwe a ruta bašwa go taka.            (2)

          1.1.12        Ke ntlha. O ne a abelwa dikgele tse di farologaneng lefatshe ka
                        bophara/a abelwa bongaka jwa tlotlo.                                       (2)

          1.1.13        Ke ne ke tlaa itumela/ke ne ke tlaa nna motlotlo gonne ke tlaa bo
                        ke itsiwe ke batho ba le bantsi/tlotliwa/ke nna le madi a mantsi a ke
                        tlaa itshedisang ka ona.
                        (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)            (2)

1.2       1.2.1         Bobedi di bua ka botaki/Go dirisiwa pente mo go tsona ka bobedi.           (2)

          1.2.2         Mo go Setlhangwa A motaki ke mosadi/mmemogolo fa mo go
                        Setlhangwa B motaki e le monna/mošwa./Mo go Setlhangwa A
                        motaki o dirisa mafofa/o thala ka menwana fa mo go Setlhangwa B
                        motaki a dirisa boraše ba go penta.
                        Mo go Setlhangwa A motaki ke motho yo montsho fa mo go
                        Setlhangwa B motaki e le mosweu.
                        Mo go Setlhangwa A go takiwa matlo fa mo go Setlhangwa B go
                        takiwa ditshwantsho.                                                       (2)

          1.2.3         Ee, go botlhokwa gonne botaki bo lapolosa tlhaloganyo/bo
                        rotloetsa boitlhamedi/bo tlhola ditshwantsho tse dintle/bo tsenya
                        letseno/bo boloka setso gonne dilo dingwe ke tsa setso/bo godisa
                        dimeusiamo kgotsa mafelo a bojanala.
                        Nnyaya ga e botlhokwa gonne ga se batho botlhe ba ba ratang
                        botaki.                                                                    (2)

                                                       PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                  30

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1               4                        DBE/Ngwanaitseele 2023
                              NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA B: TSHOBOKANYO

POTSO 2

Mokgwa wa go tshwaya:
Go tshwaya go ikaegile ka tsenyeletso ya dintlha tse di batliwang mo potsong.
Tshobokanyo e tshwanetse go tshwaiwa ka mokgwa o o latelang:

   Kabo ya maduo
    o Maduo a le 7 a dintlha di le 7
    o Maduo a le 3 a puo
    o Palogotlhe: 10

   Kabo ya maduo a puo fa motlhatlhojwa a dirisitse mafoko a gagwe:
    o Leduo le le 1 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 1–3
    o Maduo a le 2 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 4–5
    o Maduo a le 3 = Fa motlhatlhojwa a nepile dintlha di le 6–7

   Kabo ya maduo a puo fa motlhatlhojwa a nopotse: (Fano re lebeletse
    motlhatlhojwa yo o kgonneng go Neela dintlha di le supa.)
    o   Lefela (0) = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 7.
    o   Leduo le le 1 = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 4-6
    o   Maduo a le 2 = Fa motlhatlhojwa a nopotse dintlha di le 2–3.

ELA TLHOKO:
 Palo ya mafoko
   o   Batshwai ba tshwanetse go netefatsa palo ya mafoko a a dirisitsweng.
   o   A motlhatlhojwa a se jelwe maduo fa a sa tlhagisa palo e e solofetsweng
       kgotsa fa palo ya mafoko a a dirisitsweng e fosagetse. Fa a fetile palo ya
       mafoko a a lekanyeditsweng, bala go fitlha ka polelo ya bofelo e e tlang
       morago ga tekanyetso mme o ikgatholose karolo e e setseng ya
       tshobokanyo.
   o   Ditshobokanyo tse dikhutshwane mme di na le dintlhakgolo tsotlhe tse di
       tlhokegang di se ka tsa sokelwa dirope.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1               5                          DBE/Ngwanaitseele 2023
                              NSC – Kaedi ya go tshwaya

           DINOPOLO                                       MAFOKO A A TSHIKINTSWENG
1   Go botlhokwa go naya leeto la gago nako e         1   Iphe nako fa o tsaya leeto.
    ntsi go efoga go kgopakgopana le
    bakgweetsi ba bangwe fa pharakano e
    kgobelelane.
2   Go botlhokwa go ritibatsa maikutlo gore o tile    2   Diga maikutlo go efoga go
    kgopakgopetsano ya mo tseleng.                        kgogakgogano fa o kgweetsa.
3   Tila go kobakobana le bakgweetsi ba ba go         3   Se sale bakgweetsi ba ba go
    diretseng phoso mo tseleng                            diretseng phoso morago.
4   Ikgatholose bakgweetsi ba ba sa kgweetseng        4   Itlhokomolose bakgweetsi ba ba
    sentle, ka go reetsa letswalo la gago mme o           kgweetsang boatla.
    se letle maikutlo go go tseela tshwetso.
5   Ithute go kopa tshwarelo fa o diretse             5   Kopa maitshwarelo/boitshwarelo fa
    mokgweetsi mongwe phoso.                              o fositse.
6   Fa bakgweetsi bangwe ba go supa ka                6   Tila bakgweetsi ba ba ka senyang
    menwana itshware, mme o se ba letle go                botho jwa gago.
    tshwaetsa maitsholo a gago wa tloga wa
    letsa nakana mo go feteletseng kgotsa wa
    dira dikai tsotlhe tse di sa tlhokegeng, o ka
    tloga wa tshwana le bona.
7   Ka gale fa bakgweetsi bangwe ba go                7   Se ngange le bagotshosetsi mo
    tshosetsa mo tseleng, se tatamale le bona,            tseleng mme o ikgolaganye le
    mme o siele kwa setešeneng se se gaufi sa             sepodisi.
    mapodisa.

Iphe nako fa o tsaya leeto.√ Diga maikutlo go efoga go gogagogana fa o kgweetsa.√
Se sale bakgweetsi ba ba go diretseng phoso morago.√ Itlhokomolose bakgweetsi ba
ba kgweetsang boatla.√ Kopa maitshwarelo/boitshwarelo fa o fositse.√ Tila bakgweetsi
ba ba ka senyang botho jwa gago.√ Se ngange le bagotshosetsi mo tseleng mme o
ikgolaganye le sepodisi.√
                                                                 Palo ya mafoko 55            [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:               10

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1               6                          DBE/Ngwanaitseele 2023
                              NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA C: DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA YA TIRISO YA PUO

Mokgwa wa go tshwaya KAROLO C
 Mopeleto:
   o    Karabo ya lefoko le le lengwe e abelwe leduo le fa mopeleto o fosagetse ntle
        fela le fa phoso e fetola bokao jwa lefoko.
   o    Fa dikarabo e le dipolelo tse di tletseng, mopeleto o o fosagetseng o sokelwe
        dirope fa phoso e le mo ponagalong ya puo e e tlhatlhobiwang.
   o    Fa go tlhatlhobiwa dikhutshwafatso, karabo e tshwanetse go nna le
        matshwao a puiso a a nepagetseng.
 Dipopego tsa polelo di tshwanetse go latela melawana ya dipopego tsa puo ka
   nepagalo di bo di tlhagisiwe ka dipolelo tse di tletseng/go latela taelo.
 Mo dipotsong tse go tlhophiwang karabo e e nepagetseng mo go tsona, amogela
   tlhaka e e nyalanang le karabo e e nepagetseng LE/KGOTSA karabo e e
   kwadilweng ka botlalo.

POTSO 3

3.1       D/Puo e e tlhotlheletsang.                                                          (1)

3.2       Ga gona aterese/leina la lefelo le o ka yang go entela mofikela kwa go
          lona/Ga go na tshedimosetso ka dintlha tsa tlhaeletsano kwa o ka
          ikgolaganyang le barulaganyi ba moento kwa teng/Ga go na letlha la moento/
          Batshegetsi ba moento ga ba a tlhagisiwa/Tllhwatlhwa ya moento/Dingwaga
          tsa ba ba tshwanetseng go entiwa.
          (Di le PEDI fela).                                                                  (2)

3.3       Go lemosa/go tsibosa/go gogela/go ngoka babuisi.                                    (1)

3.4       Bona ba ile bookelong.                                                              (1)

3.5       Pakapheti.                                                                          (1)

3.6       Go supa maatla a moento wa mofikela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko).                     (2)

3.7       Ee, gonne ke tlaa nna ke sireletsegile ka dinako tsotlhe.
          Nnyaya, morago ga moento mofikela o kgona go go fekeetsa/ditlamorago tsa
          moento di farologana go ya ka boitekanelo jwa batho/masole a mmele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko).                     (2)
                                                                                              [10]

POTSO 4

4.1       D/Aforikaborwa.                                                                     (1)

4.2       Go kaya fa a omana/a šakgetse/a maketse/go itlhoboga gore a ka se bone
          thuso/madi.                                                                         (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P1                7                        DBE/Ngwanaitseele 2023
                               NSC – Kaedi ya go tshwaya

4.3       Maikutlo a go kgobega marapo/kutlobotlhoko/tšhakgalo.                              (1)

4.4       Go bontsha a sa tlhole a kgatlhegela go thusa batho/go araba dipotso tsa
          bona./O lapisitswe ke go araba dipotso a sa fetse.                                 (2)

4.5       Go rotola matlho/Go phutha matsogo/mabogo.                                         (2)

4.6       Tšhelete.                                                                          (1)

4.7       Emang mola fa!                                                                     (1)
                                                                                             [10]

POTSO 5

5.1       Yotlhe                                                                             (1)

5.2       Ba ne ba ntse kwa ntle fa re goroga/mme a re go ntse ka dintwa tsa lona.           (2)

5.3       E kgolo.
          Badisa ba bolaile e kgolo maabane.                                                 (2)

5.4       O ne a botsa gore a le jaanong Teofo o sa ntse a ganela gore ke ena/o ne a
          botsa Teofo fa le jaanong a santse a ganela gore ke ena.                           (1)

5.5       Go gatelela leina.                                                                 (1)

5.6       Teofo o ne a iphitlha ka Maalomabe/Teofo o ne a batla go ikgolola ka
          Maalomabe.                                                                         (2)

5.7       Fitlhela.                                                                          (1)
                                                                                             [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA C:              30
                                                     PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:               70

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2023-mg/3550da10-e582-41d5-945c-c9c292023687) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2023-mg/ccea2147-f24f-4909-8005-bc6ba6f8285b) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2021-mg/b9096f32-acfd-4848-a8ac-2e0f18de2891) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2020-memo/0570d752-2432-4a4b-a808-cb884396ae63) — Setswana HL · Memo · 2020 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2019-memo/882bc65a-66ee-46e9-b93c-7afc51f8c757) — Setswana HL · Memo · 2019 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
