# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 20 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2018-memo/dbace9c6-ac58-4eb2-a6c1-2d018c41c737
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 20

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2018-memo/dbace9c6-ac58-4eb2-a6c1-2d018c41c737)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · setswana. Memorandum, 20 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2018/3c17cb63-7da0-4b46-8c73-b7f13e2c1f58) — QP · 2018 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                    MOPHATO 12

                            SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                               PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                             TLHAKOLE/MOPITLWE 2018

                                    MEMORANTAMO

MADUO: 80

                          Memorantamo o, o na le ditsebe di le 20.

Kwalololo e ileditswe                                                Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 2                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                    NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: POKO

MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

POTSO 1 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

'KGOLEGELO' – MTM Seate

     Mmoki o tlhagisa maikutlo a boitumelo ka mokgwa o kgolegelo e kgopololang
      batho ka gona.
     O kaya fa kgolegelo e katisa dinokwane, e bile e le legae le bonno jwa disenyi.
     Motho fa a sa itse go tshela le batho e a mo katisa gore a dire se se dirwang ke
      ba bangwe.
     E kgwabofatsa motho fa a na le mekgwa e e sa yeng ka tsela, mme a itse go
      tshela le batho sentle.
     Mmoki o kaya gore fa motho a tswa ka kgolegelo o boa a fetogile, a latlhile
      mekgwa ya gagwe e e maswe, mme a itse go tshedisana le batho ba bangwe
      sentle.
     Go ya ka mmoki, kgolegelo e phepafatsa tikologo e batho ba tshelang mo go
      yona ka go golega dirukhutli.
     Mmoki o e tshwantsha le lenong le le jang dibodu gonne e tshola disenyi tsotlhe
      tse di farologaneng jaaka babolai gammogo le magodu.
     Ga e tlhophe, mme e tshola botlhe ba ditiro tsa bona di fapogileng mekgwa le
      melao e e tshwanelwang go latelwa ke batho ba ba tshelang mmogo.
     Kgolegelo e a sotla, mme e sotla batho ba ba sotlileng ba bangwe.
     Batho ba ba dirang dilo tse di sa siamang, e kgona go ba dira gore ba dire tse
      di siameng.
     Mmoki o kaya fa kgolegelo e sa tlhaole, gore a o kgosi kgotsa motlhanka, mme
      e tshola botlhe ba ba dirang dilo tse di sa yeng ka tsela.
     Kgolegelo ke legae la dinokwane le le lefifi la mmantshwarele ngwana ke ale.
     Mabifi a yona e a lebisa go botlhe ba ba dirang bosula. Banna bona e ba tlhokisa
      boroko.
     E kile ya bogisa batlhanka ba Modimo, fela sebe sa phiri ke gore ka dinako
      dingwe e bogisa batho ba ba se nang molato ka ntlha ya fa ba golegetswe lesidi.        [10]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  3                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 2 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'TLHAOLELE' – OH Segano

2.1       Kutlobotlhoko - ka ntlha ya kgethololo ya bantsho.
          Tšhakgalo – ka ntlha ya go sotla batho Bantsho.                                      (2)

2.2       Neeletsano - go tsweletsa kakanyo e e mo moleng wa ntlha, mo moleng o o
          latelang, go golaganya mela e mebedi ntle le go dirisa lekopanyi.                    (2)

2.3       Mothofatso - tlhaolele e filwe maemo a setho jaaka fa go twe ke ngwana
          ntswa go kaiwa tlhaolele.                                                            (2)

2.4       Go tla ga diphetogo basweu ba ne ba sa di solofela, mme ba bona go le
          botoka go dumela fa tlhaolele e ka fedisiwa.                                         (2)

2.5       Go tlisa tekatekano mo merafeng/Go sa bogise bathobantsho/Go fedisa
          digongwana go ya ka semorafe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [10]

POTSO 3 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'AFORIKABORWA YO MOŠWA' – MO Molamu

3.1       Kutlobotlhoko – Kgotlhang e e renang mo baaging ba Aforikaborwa.                     (2)

3.2       Bana ba tlhoka batsadi ka ntlha ya dipolaano tse di tlhagelelang ka ntlha
          ya kgotlhang.                                                                        (2)

3.3       Tshwantshiso – gore mmuisi a tlhaloganye bonolo ka se go buiwang ka
          ga sona ka go bapisa baagi le maradu a mafatshwana ka ntlha ya fa mmala
          wa bona o tshwana le wa maradu.                                                      (2)

3.4       Tlogelo – Go thusa go kibakibela ga mola wa leboko/Go oketsa lebelo la
          moribo le moretheto wa molatheto ka go tlogela tlhogo ya leina, sekao 'sigong
          boemong jwa bosigong.                                                                (2)

3.5       Go tlisa thotloetso le kagiso mo baaging ba Aforikaborwa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [10]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  4                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 4 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'LEREBANA WA LETLALEANYA' – FS Khunou

4.1       Kutlobotlhoko – gonne mmoki o sotlwa ke balosika ka gonne mmaagwe a sa
          tlhole a tshela.                                                                      (2)

4.2       Tshwantshanyo – gore mmuisi a tlhaloganye bonolo ka ga se go buiwang ka
          ga sona ka go bapisa bogale jo mmoki a buang ka jona le go duma ga pula
          ya dikgadima.                                                                         (2)

4.3       Tlhatlagano ya popego - go gatelela bokao jwa go supa fa loso lwa ga
          mmaagwe le mmaketse mathata.
          Le              /ntsoseditse      /diletseng
          Le              /nkgotseditse     /molelogadi
          Thuanyisediri   letiro            leina                                               (2)

4.4       Mmoki a kaya fa a tlaa itshokela dipogo tsa balosika gonne a tshepisitse
          mmaagwe fa a tlaa sala a tlhokomela bomonnawe.                                        (2)

4.5       Keletso ya gore sesafeleng se a bo se tlhola, go raya gore mathata a gagwe
          a tlaa fela/khutsana e sa sweng e letile monono, go kaya gore boitshoko jwa
          gagwe bo tlaa mo tlisetsa boitumelo mo isagong.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [10]

POTSO 5 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'LENAGA' – LD Raditladi

5.1       Boitumelo – go boga bontle ba naga e e kgabileng ka ditlhare, bojang le
          dinoka.                                                                               (2)

5.2       Naga e apesitswe ke bontle jwa botala jwa dimela le dinoka tse di elelang.            (2)

5.3       Tshwantshanyo – go bitsa selo ka se sengwe gore mmuisi a tlhaloganye
          bonolo ka moo molapo o neng o biloga jaaka noga.                                      (2)

5.4       Poeletsomodumo ya f – go utlwatsa modumo o o senolang ka moo notshe le
          serurubele di fofang ka gona.                                                         (2)

5.5       Go tlhokomela le go tshola tikologo ya bona e le phepa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [10]

                                                   PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                   30

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                5                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                   NSC – Memorantamo

KAROLO YA B: PADI
POTSO 6 (POTSO YA TLHAMO)
ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.
LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea
   Barutabana ba sekolo se sepotlana sa kwa Motsitlane se Motswagauteng a neng a
    tsena kwa go sona ba ne ba sa dire tiro ya bone ka boineelo le botshepegi ka ntlha
    ya gore ga go fa re bonang teng ba sireletsa Motswagauteng tebang le dikgobo le
    ditshotlo tse a neng a rakana natso ka ntlha ya tshobotsi le moaparo wa gagwe.
   Mo setsong sa rona e ne e le moila go tshola ngwana le Mosweu, ke ka moo re
    bonang barutabana, ditsala gammogo le baithuti ba sa amogele Motswagauteng
    jaaka a ntse.
   Barutabana mo letlhakoreng le lengwe ke bona ba ba neng ba tshwanetse go
    sireletsa Motswagauteng ka e le bona ba ba fatlhositsweng le go lemoga dikgobo
    le ditshotlo tsa barutwana.
   Motswagauteng o amogelwa kwa sekolong se segolo sa kwa Foreiborogo. O
    amogelwa mo sekolong se, ka ntlha ya fa jaanong mosadimogolo Kobbie
    Swanepoel a tsere maikarabelo a go nna nae morago ga gore mmaagwe a
    atlholelwe botshelo jwa gagwe jotlhe kwa kgolegelong.
   Fa barutwana ba phatlalala go ya ka magoro morutwana mongwe e leng Koot
    Labuschagne a kgoromeletsa Motswagauteng mo mosetsaneng mongwe wa
    Mosweu yo o neng a bidiwa Sarkie.
   Ba ne ba wa, mme ba sala ba tlhatlagane. Ditsala tsa mosimane wa Mosweu yo o
    kgoromeditseng Motswagauteng tsa gana go bona tiragalo e.
   Ba ne ba nesetsa Motswagauteng sefako sa mabole. Setlhopha sa basimane ba
    Bantsho sa tla se galefile. Ga jewa lebole go utlwala.
   Koot gammogo le Teu ba kgalema ditlhopha tsa bona gonne ba bona ntwa ya
    semorafe e ya magoletsa. Bobedi jwa tlhomagana jwa latela mogokgo kwa
    kantorong ya gagwe.
   Motswagauteng le Sarkie ba ikubula ba leba gae pele ga sekolo se tswa.
   Rraagwe Sarkie morago ga go tlaleelwa ke ngwana, a fitlha a itaya morutabana
    Peo ka legofi, ka a re ba tseye bana ba bona ba Bantsho ba ba ise kwa dikolong
    tse di kwa lekeišeneng.
   Morago ga go itewa ka legofi ga ga morutabana, sekolo se ne sa tlhakatlhakana ka
    ntlha ya fa Bantsho ba ngongoregela kgethololo mo sekolong.
   Lekgotla la sekolo le ne la lalediwa go tla go seka kgetsi e. Mogokgo mo kgetsing
    e ga a bontsha boineelo le botshepegi ka ntlha ya fa a ne a kgetholola ka go tsena
    pitso le batsadi ba bana ba Basweu a sa akaretsa motsadi wa ga Motswagauteng.
   Morago ga ura tse pedi, tshweetso e setse e tserwe tebang le kgetsi e,
    Motswagauteng o bidiwa jaana a tla go neelwa katlholo, mme e seng go utlwa
    letlhakore la gagwe jaaka go dirilwe ka Koot.
   Seno se supa fa mogokgo a sa dire tiro ya gagwe ka boineelo le botswapelo
    gonne o ne a gobelela a sekametse ka fa letlhakoreng la Basweu boemong jwa go
    seka molato e seng motho.
   Lekgotla la sekolo gammogo le mogokgo ga ba a bontsha botshepegi mo tirong ka
    ntlha ya fa ba bone Motswagauteng molato a le esi, a bo a kobiwa, fa Koot ena
    a sa bonwa molato mme e bile a letleletswe go tsena sekolo.
Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  6                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

     MmaSepanapodi o ya kwa dikantorokgolong tsa thuto tsa sedika ka ntlha ya go sa
      kgotsofalele katlholo ya lekgotla la sekolo gonne e tsaya letlhakore ka ntlha ya
      barutabana ba ba sa ineelang mo tirong ya bona.
     Go sa direng tiro ka boineelo ga barutabana go tlhotlheleditse dikhuduego mo
      sekolong sa Foreiborogo. Dikhuduego tse di ne tsa ama dikolo tse di mabapi go
      fitlha kwa Huhudi, mme tota fa mogokgo le lekgotla la sekolo ba ne ba na le
      phisego ya go tsamaisa sekolo sentle ka tshiamo le tolamo, dikhuduego tse, di ka
      bo di ne di sa diragala.                                                                 [25]
POTSO 7 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)
LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea
7.1       Foreiborogo.                                                                         (1)
7.2       Kutlobotlhoko – barekisi ba Huhudi ba ikaelela go mo lobela dintsi ntswa a
          ntse a le mo diphateng tse di bolelo.                                                (2)
7.3       Ee – monnamogolo Puso le mosadimogolo Ijelele ba ne ba tshaba go robala
          kwa bookelong ka ba dumela fa malao a bookelo a poka.
          Nnyaya – ke ditumelo tsa gore mewa ya baswi e e sa robalang sentle e a
          kgarakgatshega mme ka jalo go twe e a poka.                                          (2)
7.4       O mosetlha.
          Matlho a matala.
          Moriri wa moetse wa pitse, ga se wa Seaforika.
          Ditsebe di katogile legata.
          (Di le PEDI fela)                                                                    (2)
7.5       O ne a mo ema nokeng fa a ne a le mo kgetsing ya go kobiwa kwa sekolong.
          A boa a mmatlela mmueledi go mo thusa mo molatong o ba neng ba mo
          pharile ka ona.                                                                      (2)

7.6       Ke senokwane - o ne a rekisa dirwe tsa batho.
          Ke legwaragwara - o nnile le seabe mo go bolaweng ga ga Jankie.
          Ga a na lerato la nnete - o ne a dirisa Gokatweng ditiro tsa gagwe tsa bosenyi
          le bonokwane.
          (Di le PEDI fela)                                                                    (4)
7.7       O mo tlhotlheleditse go tshaba legae, mme a fetoga ngwana wa mebila.                 (2)
7.8       Ee - ga a ka a mo kgetholola, mme a mo amogela ka e ne e le ngwana wa
          lewelana la gagwe.                                                                   (2)
7.9       Nnyaya - Motswagauteng ga a molato, o wetse mo go Sarkie ka phoso, e
          seng ka go rata ka e bile a kgoromeditswe.                                           (2)
7.10      Ee - gonne lekoko le, le ne le le kotsi le bolaya batho ba ba se nang molato.        (2)
7.11      Ee - dilo o di itirile, mme o bone maungo a dipolao tse di maswe tse a sa
          bolong go di tlholela batho ba bangwe.                                               (2)
7.12      Ke ithutile gore ga re a tshwanela go kgetholola, mme re amogele mongwe le
          mongwe jaaka a ntse.                                                                 (2)
                                                                                               [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                7                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                   NSC – Memorantamo

POTSO 8 (POTSO YA TLHAMO)

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Borume yo o neng e le mogokgo kwa sekolong sa Matile o ne a dira tiro ya gagwe
    ka boineelo le botshepegi.
   Fa batsadi ba ne ba gana bana ba ya sekolong, o ne a ba tlaleya kwa kgosing ka
    ntlha ya fa a ne a itse botlhokwa jwa thuto le go sa ikakanyetse a le esi.
   Go supa boineelo le botswapelo jwa go bona bana ba Rantsho ba tswelela, e re
    morago ga go tlaleya kwa kgosing, ka le le latelang diphaposiborutelo di penologe.
   Ka ntlha ya thotloetso ya ga Borume, bontsi jwa batsadi ba simolola go romela
    bana kwa dikolong.
   Matlakala le ena o ikungwela mo tiragalong e, gonne rraagwe e bong Seagile e ne
    e le mongwe wa batsadi ba ba neng ba iletsa bana ba basetsana go tsena sekolo.
   Morago ga go falola lokwalo lwa materiki, Modise o ne a ya go ithutela lokwalo lwa
    Borutabana kwa sekolong sa ga Mogokgo Madolo.
   Madolo e ne e le mongwe wa batlhankedi ba puso ba ba tlhotlheletsang mongwe
    le mongwe gore a gwalalele dinaledi.
   Go supa fa Mogokgo Madolo a ne a dira tiro ya gagwe ka matsetseleko, o ne a
    ruta bana maikarabelo a gore mo isagong ba kgone go ituelela madi a dithuto tsa
    bona, boemong jwa gore a duelwe ke batsadi.
   Mosimane mongwe le mongwe o ne a na le tshingwana e e leng ya gagwe, a lema
    ka fa a ratang ka gona, fa dijalo di budule, ba ye go rekisa kwa mmarakeng. Ba
    itse go duela madi a sekolo. Bangwe ba rekise dilo tse ba di betlileng, ba duele
    sekolo ka madi a tsona gonne Madolo a ne a sa tseye madi a a tswang kwa
    batsading.
   Mogokgo Madolo o ne a dira tiro ya gagwe ka boineelo gonne o ne a tsenya
    baithuti ba ba se nang tsebe mo tseleng ka go ba otlhaya ka go tlhagola letsatsi
    lotlhe mo tshimong ya dinawa.
   Kotlhao ya mofuta o, e ne e ruta baithuti maikarabelo a go tila metsamao e e sa
    yeng ka tsela, mme ba gwalalele se ba se tletseng mo sekolong.
   Ka ntlha ya boineelo jwa ga Madolo mo tirong ya gagwe, baithuti ba sekolo sa
    gagwe ba feleleditse ba nna mabogodika jaaka fa re bona Modise e le morutintshi,
    mme e bile Madolo a mo thusitse go betla mokoro.
   Boineelo jwa ga mogokgo Madolo bo ne bo dira gore batho ba ba tswang gaufi le
    kgakala ba ungwe mo boleming le jaaka fa monnamogolo mongwe a ne a rata go
    itse gore a leme digwete jang gore di nne potokwe. Mongwe o rata go itse gore
    dikgolokwe tsa gagwe di bolawa ke eng. Mongwe a laletse Madolo go ya go bona
    gore a o tshela motshotelo ka tshwanelo.
   Seno se supa gore boineelo jwa ga Madolo bo dirile gore baithuti ba gagwe ba
    anamise peo e a e jetseng mo setšhabeng fa ba setse ba alogile.
   Keletso ya ga Madolo e ne e le go rata go utlwa batho ba re ba bone metsana e e
    dikaganyeditseng Ideni e tsamaela kwa leseding.                                         [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  8                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 9 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

9.1       Kwa dikantorong tsa Lekgotla la Baitiredi.                                          (1)

9.2       O ne a ile go itsise rraagwe ka ga go tsweletsa dithuto tsa gagwe.                  (2)

9.3       Thuto mo botshelong jwa morafe wa Bantsho.
          Go gasa lesedi la bokapi jwa Moseja kwa ntle ga go latlha setso.
          Go tlhokomela balwetse le ba ba dikobo di magetleng.
          (Di le PEDI fela)                                                                   (2)

9.4       O ne a le motshwana.
          A bua ka kodu ya sesimane.
          Lentswe la gagwe le na le noto e e ka dirang gore o tlhole o mo reeditse
          motshegare otlhe fa a tshega.
          E le montlenyana wa difolete.
          (Di le PEDI fela)                                                                   (2)

9.5       Gore a se fufegele Motlalepule/Fa go na le batho ba ba go gaisang ka
          sengwe o tshwanetse go amogela.                                                     (2)

9.6       O ne a rata molao le tolamo – o ne a sa batle baithuti ba ba itaolang mo
          sekolong.
          O ne a le boikarabelo – o ne a ruta baithuti go ikemela le go itirela mo
          bokamosong.                                                                         (4)

9.7       Modise o rotloeditse Matlakala gore a tsene sekolo.                                 (2)

9.8       Bobedi jo bo ne bo rata thuto le tswelelopele ya morafe ke ka moo ba neng
          ba rotloetsa batsadi go romela bana kwa sekolong.                                   (2)

9.9       Nnyaya - Ngwana fa e le wa gago o tshwanetse go mo naya lerato la botsadi.          (2)

9.10      Ee - Ke ne ke tlaa mo itumelela gonne a mphile tshedimosetso ka bokamoso.
          Nnyaya- Gonne a sa nkgodisa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

9.11      O mo godisitse jaaka e kete ke ngwana wa gagwe, a bo a mo naya thuto.               (2)

9.12      Mosekaphofu ya gaabo ga a swe lentswe.
          Matlakala o ne a pateletsa batsadi ba gagwe go mo romela kwa sekolong
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      9                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                         NSC – Memorantamo

POTSO 10 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

MASEGO – G Mokae

   Rre Kgotle le rre Selamolela ba ne ba tsaya loeto la sekgala se seleele go
    ikopanya le batsadi ba ga Masego go dumelana le bona go tla go tsena sekolo sa
    bona.
   Masego ke ngwana yo o tlhogo e boleta, mme ka jalo go tsena sekolo kwa
    Sedimosang go ka tswela baithuti gammogo le sekolo mosola.
   Rre Kgabo o ne a sa ingwaelwe matsetse, ka go ne go sa tshamekelwe mo go
    ena, mme le fa go ntse go le jalo, barutabana ba, ka bobedi ba itshokela go
    itebanya nae fa fela a ka dumelana nabo go rebola Masego go mmetlela isago e e
    phatsimang.
   Se, se supa fa ba ineetse mo tirong ya bona, go swela dikano tsa tiro e ba e dirang
    ka go sa phuaganye baithuti.
   Rre Selamolela e ne e le mogokgo wa sekolo se se tumileng sa Sedimosang kwa
    Kgomo-Kgomo gaufi le Belabela.
   Ngwaga mongwe le mongwe go ne go se na go itaya sefololetse, dipholo tsa bana
    ba gagwe tsa materiki di ne di tlatsa dipelo tsa barutabana ba ba gaufi le ba ba
    kgakala le sona.
   Dipholo di ne di jesa diwelang ka ntlha ya ga Mogokgo Selamolela e ne e le
    motlhodimogolo gonne a ne a le bogale jwa tau.
   Go supa fa a ne a na le phisego ya go tlotlomatsa leina la sekolo sa gagwe, ke ka
    moo re mmonang a tsaya matsapa go ya go kopa Masego jaaka e le
    mmabotlhajana go tla go oketsa kgodumo e a neng a batla go e fitlhelela ka
    maikaelelo a go baya sekolo sa gagwe kwa setlhoeng .
   Masego o tlaa tswelwa ke mosola go tla mo Kgomo-Kgomo. Bokamoso jwa ga
    Masego bo ka bulega thata, jwa sedimoga fa a ka ya kwa Sedimosang. Rre Kgotle
    le rre Selamolela ba ne ba sa batle go tima Masego tšhono ka ntlha ya boineelo
    jwa bona go sedimosa tšhaba sa Rrantsho.
   Rre Kgotle o aletse Masego motheo o o nonofileng wa thuto gore a fatlhoge go
    tloga bonnyeng.
   Rre Kgotle ka ntlha ya go sa ikakanyetse, ga a gane ka Masego, a mo rua kwa
    sekolong sa gagwe gore mo bofelelong jwa ngwaga wa bobedi go tloga mo
    ngwageng oo a mo direle tlotlo jaaka morutwana yo o gaisitseng botlhe mo
    ditlhatlhobong tsa matiriki naga yotlhe.
   O bonetse kwa pele gore morago ga foo o tlaa bo a ya kae, ke ka moo Rre
    Selamolela e le mmana go tswa kwa legodimong gore Masego a kgone go ya kwa
    Yunibesithi ka fa Rre Motsepe a ne a tlhoka.
   Rre Selamolela ka ntlha ya dipholo tsa ngwaga le ngwaga tse di gaisang, o
    kgonne go tsalana le balaodi ba manaane a a thusang bana ba ba ithutang kwa
    diyunibesithing.
   Masego fa a le kwa Sedimosang o tlaa bo a le gaufi le tšhono tse di ntseng jalo tsa
    go mo naya isago e e phatsimang. Fa a ka ya kwa Sedimosang, isagwe ya gagwe
    e tlaa tsabakela ka ntlha ya barutabana ba ba neng ba rotloetsa baithuti go
    gwalalela dithuto tsa bona.                                                                    [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                10                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                    NSC – Memorantamo

POTSO 11 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

MASEGO – G Mokae

11.1      Masego.                                                                            (1)

11.2      Ba ne ba kobilwe kwa polaseng ya Silkatsnek morago ga go tshwarwa ga ga
          Rre Kgabo Motsepe.                                                                 (2)

11.3      Nnyaya - Rre Kgabo Motsepe o ne a itshireletsa kgatlhanong le base Schalk.
          O ne a lwela ditshwanelo tsa gagwe tsa botho.                                      (2)

11.4      Matshelo a bona a ne a le mo kotsing.
          Ba ne ba digetse maikaelelo a bona a go thusa Bantsho go gololosega.               (2)

11.5      Mmele o o agegileng sentle.
          Kodu e e maatla.
          A katogile monyo.
          Letshwao la botsalo le lentsho, le le lennye mo lerameng la molema.
          (Di le PEDI fela)                                                                  (2)

11.6       Ke ne ke tlaa mo gakolola go tlhopha ditsala tse di siameng e seng tse di
           raelang jaaka Sannah.
           Ke ne ke tlaa mo gakolola go ikamogela ka moo a leng ka teng/a le dikobo di
           magetleng.                                                                        (2)

11.7      O tlhoka maikarabelo - o ne a betelela Masego.
          O rata go dirisa maemo - o ne a sa dumele fa Masego a gana kopo ya gagwe
          ka a ne a tumile ka go tshameka kgwele ya dinao.                                   (4)

11.8      Rre Motsepe o tlhabile Rre Tsawe botlhale ka go emela ditshwanelo tsa ga
          Lisbeth tebang le se Base Schalk a se dirileng.                                    (2)

11.9      Nnyaya - Base Schalk o ne a tshwanetse go tsaya maikarabelo a go godisa
          ngwana wa gagwe.                                                                   (2)

11.10     Ee - ke ne tlaa mo thusa ka e le rre go sa kgathalesege ntwa ya gagwe le
          mme.
          Nnyaya - ke ne ke se kitla ke mo thusa gonne a sa nkgodisa le go ntlamela
          mo go goleng ga me.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                     (2)

11.11     Ee - Masego o tsere tshweetso e e maleba gonne a ka bo a bolaile ngaka.
          Nnyaya - Masego a ka bo a ne a lemolotse ka a ne a sa rulaganyetsa
          ngwana, mme a beteletswe gonne se, se ka bo se mo kgontshitse go
          tsweletsa dithuto.                                                                 (2)

11.12     Go eletsana le go ratela batho thuto le tswelelopele kwa ntle ga go itebelela
          sebona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                     11                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                         NSC – Memorantamo

POTSO 12 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

     Baagileng Bothobokae ke lekawana le le neng le tswa kwa Tlokwe ka tiro ya
      botlhatlheledi, mme le thapilwe jaaka motlhatlheledi kwa Thuto- Kgololo FET.
     Motlhatlheledi yo, le fa a ne a dira tiro ya gagwe ka matlhagatlhaga le
      botswapelo, fela o ne a se na botshepegi mo go tsa botshelo.
     Go ne go na le mosetsana mongwe wa kwa Phiritshweu yo o neng a tshikinya
      maikutlo a ga Baagileng.
     Baagileng e ne e re fa Mmathapelo a ka kgabola gongwe, pelo ya gagwe e ne e
      rutla dikgopo ka ntwa e e kwa godimo.
     Baagileng o palelwa ke go laola maikutlo a gagwe a bo a ratana le Mmathapelo.
      Mmathapelo o tsaya maikutlo otlhe a gagwe a a akgela mo magetleng a ga
      Baagileng, a mo tshepa le go mo rata ka pelo ya gagwe yotlhe.
     Ditoro tsa gagwe tsotlhe tsa bokamoso, di ne di na le Baagileng mo gare.
      Mmathapelo o dira jaana ka a ne a le mošwa mo go rataneng, a se na
      maitemogelo ape ka ga lerato.
     Baagileng ka a ne a le mogolo, e bile a na le maitemogelo a botshelo ka
      kakaretso go feta Mmathapelo, a ratana nae.
     Kgosi ka e ne e mo tshepa e bile e mo tsaya jaaka rre yo a ka se feteng a kopa
      lorato mo ngwaneng, a kopa Baagileng go ya go mo emela kwa moletlong wa ga
      Palesa kwa Tshwane ka e le ena yo o neng a le maleba e bile a ne a ithaya a re
      o na le phisego mo go boneng bana ba bona ba atlegile mo isagong.
     Fa a fitlha kwa Tshwane, o gatšwa maikutlo ke sewagodimo e bong Palesa.
     Go boneng Palesa ga gagwe, o ne a tshwarwa ke kgakge, a tlaela, puo ya pala
      go tswa ka dipounama. A utlwa pelo ya gagwe e ubela kwa godimo gore a bo a
      utlwe a tsipiwa ke setlhabi.
     Baagileng le Palesa ba tlotlile go le gontsi ka Phiritshweu, mme moeka ga a ka a
      mo amela ka ga kgolagano ya gagwe le Mmathapelo.
     Se se dirileng gore a se ka a mo amela ka Mmathapelo ke ka gonne moeka a ne
      a simolotse go nna le dikakanyo tsa bolotsana, a ikaeletse go ipala mabala a
      kgaka ntswa a itse gore Palesa le Mmathapelo ke ditsala tsa tlhogo ya kgomo.
     Boineelo le botshepegi ke go nna modisa wa bana e seng go ba senyetsa
      botshelo.
     Baagileng, boemong jwa go tsweletsa botsalano jwa ditsala tse pedi, a batla a ba
      fetola dira.
     Baagileng o tshelela Palesa morara gore a mo tagise a tle a kgone go itirela
      boithatelo ka ena. Mmathapelo o ba tshwara mmogo le go sa tlhaloganye gonne
      Baagileng a sa mo tswela ka nnete ya gore o ratana nae.
     Baagileng o batlile go bolaya ngwana yo a neng a tshwanetse go mo fatlhosa ka
      ntlha ya go palelwa ke go itshwara jaaka motlhatlheledi.                                     [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 12                      DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 13 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

13.1      Masedi.                                                                                (1)

13.2      Maikutlo a go swaba- O ne a sa solofela fa Palesa a ka mo ganela ka nnete.             (2)

13.3      Dikgaisano tse, di ne di tlhagisitswe mo thelebišeneng.                                (2)

13.4      Ee - bo ne bo le popota gonne Baagileng o lekile go ka ba tsena fa gare,
          mme o ne a retelelwa.                                                                  (2)

13.5      O ne a le moleele.
          Ditlhaa e kete motho a jele botlha thata.
          Matsogo a le matepenyana.
          Matlho a tshwana le a mosetsana yo montle a sa tswa go phimola dikeledi.
          Maoto a le masesane.
          (Di le PEDI fela)                                                                      (2)

13.6      E ne e le monna yo o siameng - o ne a na le pelo ya boikanyego le mowa wa
          tshiamo.
          O ne a le kemonokeng - o ne a ratela mongwe le mongwe tswelelopele mo
          botshelong.                                                                            (2)

13.7      Matsetseleko o fitlhetswe mo sejanageng sa ga Bra Boots se magodu a se
          utswitseng.
          Go fitlhetswe faele ya ga Matsetseleko e Bra Boots a neng a dira dipatlisiso
          ka yona mo sejanageng.                                                                 (2)

13.8      O ne a rata tiro ya gagwe- o ne a se ke a tlogela kgetsi e ise e wele.
          O ne a ratela morwadie bokamoso jo bontle- fa a lemoga gore Mmathapelo o
          a ratana o ne a bua le mmaagwe gore a mo fe maele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (4)

13.9      Ee - gonne fa a ne a ka bonwa phoso tebang le se a se dirileng ditsala tse
          pedi tse, o ne a ka senyegelwa ke tiro.
          Nnyaya - fa o dirile phoso o tshwanetse go e siamisa e seng go e tshabela.             (2)

13.10     Ee – Ngwana le fa a ka go leofela jang, o tshwanelwa ke go mo itshwarela ka
          e le wa gago.                                                                          (2)

13.11     Ee - ka ntlha ya fa a tlota rraagwe a sa rate fa a ka itse dilo tsa gagwe tsa
          bonyana.
          Nnyaya – gonne rraagwe a na le maitemogelo a go ka mo naya maele jaaka
          motho wa rre.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

13.12     Ke ithutile gore mabogo dinku a a thebana/batho ke go thusana/go se
          inaganele ke le esi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)
                                                                                                 [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2              13                  DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                  NSC – Memorantamo

DITLHANGWA TSA SETSO

POTSO 14 (POTSO YA TLHAMO)

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

'MONNA WA MOGWEBI' – BP Lekome

   Monna o ne a rakana le mathata ka ntlha ya go dumelana le dikopo tsa bana ba
    gagwe ba basetsana le fa e nngwe ya tsona e ne e sa kgonege.
   O ne a dumelana le tsona tsotlhe ka go supa lerato mo go bona botlhe, mme a se
    ka a di sekaseka le go bona fa di kgonega tsotlhe ka nako eo ya ngwaga ya
    mariga.
   O itsenya mo mathateng ka go tlhoka go tsaya ditshweetso tse di maleba mo
    botshelong ka dilo tse di amang ena le losika lwa gagwe go na le go tsaya
    tshweetso e e maleba ka tsona.
   O itsenya mo mathateng ka go sa lemoge gore se ngwana wa gagwe wa gofejane
    a se kopang, ga se kgonagale ka nako eo ya setlha sa mariga, mme ga a mo lope
    go kopa sengwe boemong jwa go kopa sethunya.
   Ka a ne a batla go itumedisa ngwana wa gagwe wa gofejane, o itsenya mo
    mathateng ka go ya go tsaya sethunya kwa khasetleleng ya ga Dimo.
   Ga a bolelele Dimo nnete fa a mo kopa go busa sethunya sa rosa morago ga
    malatsi a le robedi, mme o se isetsa ngwana wa gagwe yo a mo ratang thata.
   O feleletsa a dumelana le Dimo fa a mo kopa go nyala ngwana wa gagwe, fela
    gore a itumedise ngwana wa gagwe, mme a sa lemoge tobetobe e a ithabuetsang
    mo go ona.
   Monna wa Mogwebi ga a buse sethunya sa rosa jaaka Dimo a ne a mo kopile,
    mme Dimo o tsaya ngwana wa gofejane jaaka a ne a solofeditse.
   Monna wa Mogwebi o lwala thata ka a ne a gopola gore ngwana o jelwe ke Dimo,
    mme o a tlhokafala.
   Se se supa fa Monna wa Mogwebi a wetse mo mathateng ka ntlha ya go sa
    sekaseke topo ya gofejane wa gagwe gore a e a kgonagala, mme a tsaya
    tshweetso e e maleba.
   Mo lebokong la Molefi K. Pilane, Kgosi o ne a tlogeletswe motse ke mogolowe,
    mme morafe o ne wa phatlhalala le naga ka ntlha ya gagwe ya go sa buse morafe
    ka go lekalekana.
   O ne a patika morafe, ena le lekoko la gagwe ba tsaya ditshweetso tse di
    gatelelang baagi le go sa itumedise morafe gotlhelele.
   Kgosi Molefi K. Pilane o lebane le mathata a go phutha morafe o o tshabileng mo
    motseng, o o utlwalelwang kwa Kapa, Natala, Kirisetoropo le Tlhabane.
   Bothata ke gore ga a itse fa ba leng teng, ka jalo, o lebane le mathata a go ba
    batla ka ditelekerafa.
   Gape, o lebane le mathata a go siamisa maparego otlhe a a ba tshabisitseng mo
    motseng pele ba ka boela gae.
   O ithwesitse mathata ka go sa tshware morafe sentle, ke ka moo mmoki o mo
    kopang go siamisa dilo mo motseng pele a ka batlana le morafe o o tshabileng.         [25]

Kwalololo e ileditswe                                                            Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  14                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                      NSC – Memorantamo

POTSO 15 (DIPOTSO TSE DI KHUTSHWANE)

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

15.1      A ka go bogisa, mme wa feleletsa o na le letlhoo mo motsading mongwe le
          mongwe.                                                                              (2)

15.2      Motho yo o bosula, a le letlhoo, a bogisa Mmapule, e bile a mo dirisa ditiro
          tsotlhe tsa lelapa.                                                                  (2)

15.3      O thusitse Mmapule go nna montle.                                                    (2)

15.4      Ke ka gore o ne a tsentse mamatlhwana.                                               (2)

15.5      Setlhako sa ga Mmapule se ne sa rolega fa a tshaba, mme Kgosi e ne ya
          ntsha banna go tsamaya ba lekanya basetsana botlhe setlhako seo. Setlhako
          se ne sa lekana Mmapule, mme a nyalwa ke kgosi.                                      (2)

15.6      Pelo e ja serati, sebatlelwa ga e se je.                                             (2)

15.7      Nnyaya - o ka se rate mmangwana kgotsa rrangwana, mme wa tlhoa
          ngwana, o tshwanetse wa e gapa le namane.                                            (2)

15.8      Moepalemena o a le ikepela/moapayabodila o a bo ikapeela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

15.9      Go gatelela se ba leng sona gore ke Batlhaping tota.                                 (2)

15.10     Mosweu/mosetlhana.                                                                   (1)

15.11     Neeletsano - go golaganya kakanyo mo meleng e mebedi ka go gatelela ka
          moo ba neng ba itimola mogote sekatlhapi e biloga mo metsing.                        (2)

15.12     O kaya gore ga se basweu/makgowa, ga ba je tlhapi jaaka bona, mme ba ana
          tlhapi e bile ba kgona go bua sekgowa fela jaaka makgowa.                            (2)

15.13     Merafe e tshwanetse go ipela ka setso sa yona jaaka Batlhaping/Batlhaping
          ba a ikitse e bile ba rata botlhaping jwa bona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                       (2)
                                                                                               [25]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                25

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                15                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                    NSC – Memorantamo

KAROLO YA C: TERAMA

POTSO 16 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

   Ee, ditiragalo tsa teramakhutshwe, 'Metlholo ga e fele', di senola fa e le ruri,
    metlholo e sa fele fa ntlong e e mo sekhutlong ya ga Ramoopampa, e bile bo ka se
    tsoge bo sele, e fedile ka gope fa go yona.
   Sara o ne a ngongorega mo go Ramoopampa gore lobotana le bojang jo botalana
    jo ba bo jetseng ka fa morago ga lona, bo gogela baratani, e bile ba setse ba
    tshaba go okomela ka fa morago ga lona ka ntlha ya metlholo e e sa feleng e e
    diragalang foo.
   Ba kaya fa bana ba bona ba bona dilo tse di sisimosang mmele le go tlhabisa
    ditlhong ka lebaka la metlholo e e diragalang ka fa morago ga lobotana.
   Ramoopampa o tswela kwa ntle go ya go bofolola dintšwa tsa gagwe tse di
    bogale, mme o retelelwa ke go di bofolola ka ntlha ya fa a fitlhetse baratani ka fa
    morago ga lobotana, se se senola gore ruri metlholo ga e na go fela ka fa morago
    ga lobotana lwa ntlo ya bona.
   Sara o bolelela Ramoopampa gore ga ba sa kgona go dira ditiro tsa bona ka
    phuthologo ka ntlha digaretene tse di tsamayang tse di kgabisang lobotana la
    bona, le go dira metlholo e e sa feleng teng.
   Konti o tla go bega molato kwa ga Ramoopampa gore dintšwa tsa gagwe di lomile
    Seponono, ngwana wa gagwe. Ramoopampa o a gakgamala ka gore go ne go
    sena ope fa a bofolola dintšwa tsa gagwe. Tshenolo ya metlholo e e sa feleng.
   Ramoopampa o utlwa dintšwa di bogola, mme o tswela kwa ntle go tlhola gore di
    bona eng. O gakgamadiwa ke go fitlhela monna a sa apara mo segotlong sa
    gagwe. O lemoga fa e le ruri metlholo e se kitla e fela mo ga gagwe.
   Ramoopampa o tsamaya le monna yo, Mokhonto, go mo isa kwa ga gagwe. Fa ba
    goroga, Mpho, mosadi wa ga Mokhonto, o gakgamalela go mmona a apere
    diaparo tse a sa di itseng. Sesupo sa metlholo e e sa feleng.
   Sara o bona sejanaga se eme fa pele ga ntlo ya bona, mme Ramoopampa o
    fitlhela e le Mphodi le Manaila. O ba bolelela gore ba se ke ba tlhola ba emisa fa
    pele ga ntlo ya gagwe. Se, se lemotsha fa metlholo e se kitla e fela fa ga gagwe.
   Mo mosong wa letsatsi lengwe, Sara o bona motho a robetse mo segotlong sa
    gagwe e kete o sule. Ramoopampa o mmetsa ka fenebelete, mme o ba bolelela
    gore ke Morwadi le gore o ne a tshaba go bolawa ke ditsotsi, ke ka moo a
    robetseng mo segotlong sa bona. Se, se supa fa ruri metlholo e sa fele.                  [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  16                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                      NSC – Memorantamo

POTSO 17 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

17.1      Dikobe le Nkefi.                                                                      (2)

17.2      Sekolo sengwe kwa Mafikeng/Mahikeng.                                                  (1)

17.3      Nkefi o bitsa Mafenya Sekoropolapa ka a ne a mo sotla gonne a ne a sa
          mmatle.                                                                               (2)

17.4      Ntope o ne a nna kwa ga Nkefi a itlhokomolositse lelapa la gagwe.                     (2)

17.5      O lerato - o ne a rata Nkefi ka pelo yotlhe ya gagwe le fa a ne a sa mo rate/o
          ne a rata Matlhodi.
          Ga a na nnete - ga a ka a bolelela mosadi gore ke ena yo o neng a bidiwa
          Sekoropolapa.                                                                         (4)

17.6      Go siama ga ga mogatsa Ntope go dirile gore a tswelele go ratana le Nkefi.            (2)

17.7       Nkefi o ne a ipela ka maruo a kwa gaabo/Rraagwemogolo ke Kgosi ya kwa
           Lefurutshe.
           O ganne motho yo o neng a mo rata e bile a batla go mo nyala.
           Go itshenyetsa nako ka go ratana le monna yo o nyetseng.
           O na le ntlo e e leng ya gagwe.
           (Di le PEDI fela).                                                                   (2)

17.8       Kutlwelobotlhoko – ka Nkefi e le moipolai yo o sa lelelweng ka dilo a di itirile
           ka ntlha ya go gana monna yo o neng a batla go mo nyala, mme a ikanya
           monna wa lelapa.
           Tšhakgalo – Nkefi o thubile lelapa la motho yo o siameng jaaka mosadi wa
           ga Ntope.                                                                            (2)

17.9       Nnyaya – o ne a tshwanetse go naya mogatsa Ntope nako ya go lekola
           monna wa gagwe ka e ne e le nyatsi.                                                  (2)
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)

17.10      Ke ne ke ka ba gakolola go se ikanye balekane ba batho ba ba nyetseng/ Ke
           ne ke tlaa ba gakolola go se ikanye maruo a kwa gaabo, mme ba ipatlele
           balekane ba ba tlaa simololang botshelo nae.
           Ke ne ke tlaa mo gakolola gore fa tšhono ya lenyalo e tlile a e atlarele ka
           diatla tsoopedi.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

17.11      Ke ne ke tlaa mo rotloetsa go ipatlela lekgarebe le lengwe, mme a tlogele
           Nkefi ka a sa mo rate.                                                               (2)

17.12      Ke ithutile gore fa motho a sa go rate o tswe mo go ena, mme botshelo bo
           tswelele pele/go tswa mo mothong fa a sa go rate.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                                [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                     17                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                         NSC – Memorantamo

POTSO 18 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

GA SE LORATO – MJ Magasa

   Ee, ditiragalo tsa terama, 'Ga se lorato, di senola fa ruri, se se neng se diragala mo
    lelapeng la ga Motsamai e ne e se lorato, e bile se ka se tsoge e nnile lorato ka
    gope.
   Motsamai le ena o ne a kaya fa a rata makgarebe ao, fela seo ga se kaye gore ke
    lorato.
   Kwa tshimologong, Motsamai o tsena mo loratong le Angeline yo o kayang gore le
    ena o rata Motsamai.
   Motsamai o direla Angeline dilo tsotlhe tse a batlang a mo direla tsona ka bonako
    mo nakong e khutshwane ya lorato lwa bona. Tse tsotlhe di diragala ka maitlhomo
    a lerato.
   Fa Angeline a lemoga gore Motsamai o mo diretse tsotlhe tse a neng a batla a di
    mo direla, o a mo leleka, mme se se supa fa go ne go sena lorato.
   Angeline o ne a dirisa lerato go rafa se a neng a se batla mo go Motsamai.
   Morago ga Angeline, Motsamai o kaya fa a iponetse lorato mo lekgarebeng le le
    bidiwang Suzan.
   Bobedi bo tswelela jalo ka lerato, mme Motsamai o direla Suzan tsotlhe tse a di
    batlang ka maitlhomo a gore o dira tse mo leineng la lorato.
   Morago ga go lemoga gore Motsamai o dirile tsotlhe tse a neng a di batla, o tlhaba
    Motsamai ka tsela, se se lemotsha gore go ne go sena lorato kwa ntlheng, Suzan
    o ne a itse se a se batlang.
   Morago ga go phuaganngwa ke Suzan, Motsamai o kopana le Gladys yo a kayang
    fa a mo rata ka lo lo tukang malakabe.
   Gladys o tlhalosetsa Motsamai maele a go re ba ka dira kgwebo gore ba oketse
    letseno la bona. Ba reke bene gore ba rekise dikgogo.
   Tse tsotlhe Motsamai o a di dira ka kgopolo ya gore o a rata e bile o a ratwa.
   Kwa bofelong, monna wa ga Gladys o bowa kwa bokgwelwa, mme o feta a
    duedisa Motsamai go nna le mosadi wa gagwe.
   Tsotlhe tse a di diretseng Gladys ka maitlhomo a lorato o a di tlogela.
   Dilo tsotlhe tse di diragaletseng Motsamai go tswa mo makgarebeng a gagwe a
    mararo, di supa fa tota e se lorato, mme e le go rafa moraba o o phunyegileng.                 [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 18                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 19 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

GA SE LORATO – MJ Magasa

19.1      A – Motsamai
          B – Gadifele.                                                                       (2)

19.2      O tlhodilwe ke go nna mo nageng ga ga Motsamai.                                     (1)

19.3      Tshidiso o ne a dira gore Motsamai a duele madi a bana a tlamelo.                   (2)

19.4       Angeline le Suzan                                                                  (2)

19.5      Motsamai o ne a lala digoba.
          O ne a sa tlamele lelapa la gagwe.                                                  (2)

19.6      Nnyaya - gonne ba ipiletsa bomadimabe ka go bua le rraabo jaaka ba rata.            (2)

19.7      Ke tsala ya nnete - o ne a naya Motsamai maele ka ga botshelo.
          O ne a mo ema nokeng- fa Motsamai a tla a ledisiwa ke ditiro tsa gagwe o ne
          a mo gomotsa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                      (4)

19.8      Ee - Motsamai o ne a tsene mo lelapeng la gagwe.
          Nnyaya - o ne a sa tshwanelwa ka gore o ne a ngadile legae.                         (2)
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)

19.9      Go itshoka ga bona go ba tswetse mosola ka ba ne ba rutega, mme ba thusa
          mmaabo.                                                                             (2)

19.10     Ke ne ke tlaa mo gakolola gore go ratana le banna ba basadi ba bangwe ga
          go a siama.                                                                         (2)

19.11      Kutlobotlhoko - gonne o ne a leka go aga le go thusa lelapa la ga Rre
           Motsamai, mme ena a sa lemoge.                                                     (2)

19.12     Ke ithutile gore sengwe le sengwe se motho a se dirang se tshwanetse se
          nne le bosupi fa e le sa gago.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [25]

                                                   PALOGOTLHE YA KAROLO YA C:                 25
                                                                 PALOGOTLHE:                  80

Kwalololo e ileditswe

### Page 19

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2
                                Downloaded from hlayiso.com             19                                                     DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                                                  NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA TLHAMO YA DIKWALO: POKO [10 MADUO]
       Ditlhokego          Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano          Phitlhelelo e e             Ga a fitlhelela
                                                            matsetseleko                                              tlhaelang
DITENG                                5–6                          4                           3                          2                         0–1
                           -Thanolo e e               -O bontsha go               -Thanolo e e               -Thanolo ya setlhogo e e    -Setlhogo ga se a
Thanolo ya setlhogo        tseneletseng ya setlhogo   tlhaloganya, gape o         lekalekanang ya            sa kgotsofatseng            tlhaloganngwa
Ngangisano e e             -Motseletsele o o          ranotse setlhogo sentle     setlhogo                   -Ga go na dintlha dipe      -Ga go na bosupi jwa go
tseneletseng katlholo le   itumedisang wa dintlha     -Tsibogelo e e              -Go na le dintlha dingwe   tse di tshegetsang          dirisa leboko
go tlhaloganya             tsa ngangisano, di         lekalekanang ya dintlha     tse dintle tse di          setlhogo                    -Morutwana ga a kgona
setlhangwa                 tshegediwa ka botlalo go   -Dintlha tse di utlwalang   tshegetsang setlhogo       -Tlhaloganyo e e            go tlhaloganya
                           tswa mo lebokong           tsa ngangisano, fela ga     -Dintlha dingwe tsa        tlhaelang ya                mofutakwalo le leboko
6 MADUO                    -Go tlhaloganya            se tsotlhe tse di           dingangisano di            mofutakwalo le leboko
                           setlhangwa le leboko go    tshegeditsweng jaaka go     tshegeditswe, mme fela
                           go manontlhotlho           ne go tshwanetse            bosupi ga bo
                                                      -Go tlhaloganngwa ga        dumelesege ka metlha
                                                      mofutakwalo le leboko       -Tlhaloganyo e e kwa
                                                                                  tlase ya mofutakwalo le
                                                                                  leboko
                                      4                          3                             2                         1                         0–1
KAGEGO LE PUO              -Popego e e                -Kagego e e                 -Go na le bosupi jwa       -Popego e supa              -E agegile bokoa
                           lomaganeng                 tlhamaletseng le kelelo e   kagego                     thulaganyo e e              -Diphoso tse di masisi
Popego, kelelo e e         -Dintlha tsa ngangisano    e utlwalang ya              -Tlhamo e tlhoka kelelo    fosagetseng                 tsa puo le setaele se se
tlhaloganyegang le         di agegile sentle          ngangisano                  e e bopegileng sentle ya   -Dintlha tsa ngangisano     fosagetseng
tlhagiso                   -Puo, segalo le setaele    -Kelelo ya ntlha ya         tlhaloganyo le tomagano    ga di a rulaganngwa
Puo, segalo le setaele     di supa kgolo, di a        ngangisano e kgona go       -Diphoso tse dinnye tsa    sentle
tse di dirisitsweng mo     kgatlhisa, di nepagetse    salwa morago                puo, segalo le setaele     -Diphoso tsa puo di a
tlhamong                   -Gotlhelele ga e na        -Bogolo puo, segalo le      tse di nepagetseng go le   bonagala
                           diphoso tsa puo,           setaele di nepagetse        go ntsi                    -Segalo le setaele tse di
4 MADUO                    mopeleto le matshwao a                                                            sa nepagalang
                           puiso

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                               Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2018-memo/1df1b582-168a-44c2-9abe-dc8082e929ed) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018-memo/6cee1af9-6585-40df-96d5-c8d9a3fb573b) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018-memo/8cea3090-762e-404d-9cab-9f8f3764ec25) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018-final-memo/ab2c53a9-f67e-4859-8bfc-2933f9ca0d7a) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2017-memo/dc24617c-67e5-42f1-beaf-a6ff858f9af1) — Setswana HL · Memo · 2017 · Setswana
- [Setswana HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2016-memo/75b5eaff-c7c6-472f-afbe-ce58f01122cd) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
