# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2018, 22 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018-memo/8cea3090-762e-404d-9cab-9f8f3764ec25
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018-memo/8cea3090-762e-404d-9cab-9f8f3764ec25)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · setswana. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018/aacdbaef-9328-4818-82b0-73c6093344c5) — QP · 2018 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                            SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                              PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                           2018

                                   MEMORANTAMO

                                                                   MADUO: 80

                            Pampiri e, e na le ditsebe di le 22.

Kwalololo e ileditswe                                                  Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   2                                   DBE/2018
                                      SCE – Memorantamo

KAROLO YA A: POKO

MABOKO A SETSWANA – MK Mothoagae

POTSO 1: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10
            go tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

'SELELO SA MOOPA' – GK Setou

•     Mmoki o mo kutlobotlhokong ka ntlha ya fa e le khutsana, mme a le esi. O ipotsa
      gore o leofetse Mmopi ka eng gore a mo tlhokise bana jaaka basadi ba bangwe. O
      ikotlhaela gobo a kopane le monna yo a sa kgoneng go mo tshodisa bana.
•     O utlwisiwa botlhoko ke gore o tlhola a ntsheditse batho dimpho, mme ena go se yo
      a mo fang tsona ka ntlha ya fa a sa kgone go bona bana.
•     Batho ba na le bana ba ba ba romang, mme ena o tshwanelwa ke go itirela sengwe
      le sengwe. O ngongoregela gore ka ntlha ya go tlhoka bana, ga a gole, o nnela
      ngwana ruri.
•     Fa a gola, o ne a na le ditoro, a ipona a na le bana. O santse a eletsa go nna le
      bana, mme se se tlisa kutlobotlhoko gonne ga go kgonagale gore a itibole.
•     Ga a bolo go batla thuso mo dingakeng tsa Setswana go leka go ka ima, fela ga
      retela. Fa basadi ba bangwe ba na le bana go bontsha bosadi ba bona, ena ga a
      na sepe se a se supang.
•     Se se mo utlwisang botlhoko le go feta, ke gore fa a lelela mo bathong go kopa
      thuso, ga go yo a mo reetsang. Batho ba ne ba mo felela pelo ka ba re o a ba
      tshwenya, e bile o ba senyetsa boroko ka ba batla go ikutlwelela.
•     Mmoki o utlwile botlhoko, mme fela kutlobotlhoko ya gagwe ga e bonale mo
      sefatlhegong. O bona fa e kete ga a na mosola ope e bile go botoka fa a ka bo a
      ipolaile, ka botlhokwa jwa go nna mme e le go tshola ngwana. O bona e se motho
      wa sepe ka ntlha ya fa a tlhoka thari.                                                   [10]

POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'LENTSWE LA MOLEDI' – LD Raditladi

2.1        Ngongorego ya mmoki mabapi le go sa tsewe tsia/go nyadiwa.                          (2)

2.2        Maikutlo a kutlobotlhoko - ka ntlha ya fa a nyadiwa e bile a sa bonwe ka sepe.      (2)

2.3        Tshwantshanyo - Go tshwantshanya dilo tse pedi tse di tshwanang ka bokao
           jaaka puo e tshwantshanngwa le metsi a a sa eleleng go bontsha fa puo ya
           moledi e se na mosola gonne e sa utlwale.                                           (2)

2.4        Poeletsomodumo - go utlwatsa molodi/modumo o o rileng mo lebokong ka go
           boeletsa tumammogo 'f' go tlhagisa bokao jwa bofofu jo bo tseneletseng jwa
           go sa kgone go bona sepe, mme go itirelwa fela.                                     (2)

2.5        Motho o tshwanetse go reediwa fa a na le sengwe se a batlang go thusiwa ka
           sona re sa lebelela maemo a a leng mo go ona.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                               [10]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   3                                   DBE/2018
                                      SCE – Memorantamo

POTSO 3: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'BATHAI BA NKWE' – RD Molefe

3.1        Mokgwa wa go thaisa nkwe.                                                            (2)

3.2        Okoteifi ke karolo ya ntlha ya leboko ya melarobedi.                                 (1)
           Sesetete ke karolo ya bofelo ya leboko ya melathataro.                               (1)

3.3        Tlogelo - ya le mo go 'leoto' go nna 'oto' go tlisa go kibakibela ka bonako ga
           mola wa leboko/go utlwatsa lebelo la serai jaaka se koafatsa 'leoto' la nkwe
           gore re ikutlwe re e tlhomogela pelo..                                               (2)

3.4        Mothofatso – Nkwe e neilwe maikutlo a setho a go kama go supa bogale jo e
           tlaa bong e tlhasela le go ngapa ka jona.                                            (2)

3.5        Go na le dilo mo botshelong tse o tshwanetseng go di dira ka kelotlhoko/Fa o
           thaisa nkwe o tshwanetse go nna kelotlhoko
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                                [10]

POTSO 4: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'LOSO' – MD Mothoagae

4.1        Bosetlhogo jwa loso.                                                                 (2)

4.2        Maikutlo a kutlobotlhoko – Ka ntlha ya ditlamorago tse di setlhogo tse di
           tlisiwang ke loso.                                                                   (2)

4.3        Tshwantshanyo – Go tshwantshanya dilo tse pedi tse di tshwanang ka bokao
           jaaka go tshwantshanya maano a batlhalefi le metsi a sebataolo go bontsha
           gore ga go sepe se se ka thibelang loso.                                             (2)

4.4        Neeletsano - go golaganya mela e mebedi ntle le go dirisa lekopanyi.                 (2)

4.5        Ga go kwa re ka tshabelang loso gona/loso ga lo tlhaole/loso lo setlhogo.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                                [10]

MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

POKO E E TLHAOTSWENG

POTSO 5: POTSO YA TLHAMO

'LEREBANA WA LETLALEANYA' – FS Khunou

•     Mmoki o lopa gore a reediwe ka a batla go tshwaela ka ga tshotlego ya gagwe kwa
      gaabo rraagwe jaaka fa monyala-mmaagwe e se rraagwe.
•     O kaya fa a batla go duma jaaka kgwanyape le pula ya dikgadima gore puo ya
      gagwe e utlwagale sentle.
•     Ga a bolo go didimala, jaanong o ititeile mafatlha, mme o batla go lela Sekgatla.

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   4                                    DBE/2018
                                      SCE – Memorantamo

•     Mmoki o kaya fa a gakaletswe ke batho. Ba mmolelela dilo di gana go fela, gore ga
      ba mmatle mo lapeng la bona ka a sa nkgisane lesika nabo.
•     A re o a kobiwa ga twe a ye gaabo. O lopa bomalomaagwe go mo thusa gonne
      loso lwa ga mmaagwe lo mo leretse mathata.
•     Lo mo tletse ka matsapa a a seng kana ka sepe gonne go buiwa puophaa, mme go
      se sepe se a se fitlhelwang tebang le go tsholwa ga gagwe.
•     Mmoki o bolelelwa dikgang tse di sa jeseng diwelang mo matlhong.
•     Borakgadiagwe ba a mo ila. Ba mmolelela fa kwa gaabo e se mo Kgatleng, mme e
      le kwa Botswana kwa Kgalagadi.
•     O bidiwa ka maina a batho basele ba a itseng a sa sikane nabo.
•     Mmoki o nagana go sia mo lapeng. O ipotsa gore a o tlaa bo a dirile sentle fa a ka
      ipha naga.
•     O kaya gore fa mmaagwe a tlhokafala o ne a mo laela gore a sale a tlhokometse
      bomonnawe mo khularong ya gagwe
•     Ka ntlha ya lebaka le, o ikana gore bogolo a itshokele mathata a a lebaneng nao go
      na le gore a tlole lefoko la moswi.                                                       [10]

POTSO 6: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'AFORIKABORWA YO MOŠWA' – MO Molamu

6.1        Boikuelo jwa kagiso mo Aforikaborwa o mošwa o o senngwang ke batho.                  (2)

6.2        Maikutlo a kutlobotlhoko - ka ntlha ya gore bana ba fetogile dikhutsana, mme
           basadi bona ba fetogile batlholagadi gonne ba latlhegetswe ke balekane ba
           bona.                                                                                (2)

6.3        Mothofatso - go dirisitswe leemedi la motho 'wena' go kaya ka moo
           lekgarejwana le leng mabonomantle ka gona.                                           (2)

6.4        Tlogelo - ya le mo go 'lerumo' go nna 'rumo' go tlisa go kibakibela ka bonako
           ga mola wa leboko.                                                                   (2)

6.5        Ntwakgolo ke ya molomo/Ntwa ga e age motse/Re tshwanetse go nna le
           botho, mme re dirisane mmogo.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                                [10]

POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'BOTSOFE' – LD Raditladi

7.1        Go felelwa ke maatla ga batho fa ba setse ba godile/tsofetse.
           Manokonoko a a nnang teng fa batho ba tsofetse.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.2        Okoteifi ke karolo ya ntlha ya leboko ya melarobedi.                                 (1)
           Sesetete ke karolo ya bofelo ya leboko ya melathataro.                               (1)

7.3        Tlogelo - ya di mo go 'dithaka' go nna 'thaka' go tlisa go kibakibela ka bonako
           ga mola wa leboko/go oketsa lebelo la moribo le moretheto wa molatheto.              (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   5                                      DBE/2018
                                      SCE – Memorantamo

7.4       Tshwantshanyo – Go tshwantshanya dilo tse pedi tse di tshwanang ka bokao
          jaaka bosweu jwa meriri bo tshwantshanngwa le jwa mašwi go bontsha ka fa
          meriri e fetogileng mmala ka gona.                                                      (2)

7.5       Botsofe fa bo tsene bo tlisa tshwanologo le go sa iketlang mo mebeleng ya
          bagodi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)
                                                                                                  [10]

POTSO 8: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'MENOMASWEU POLAYA E TSHEGA' – FS Khunou

8.1       Bolwetse jo bo bolayang batho bo sa bontshe.                                            (2)

8.2       Maikutlo a kutlobotlhoko – Ka ntlha ya selo se se bolaileng ntsalaa mmoki.              (2)

8.3       Tshwantshiso - gore mmuisi a tlhaloganye bonolo ka go tshwantshanya dilo
          tse pedi go utlwatsa bogale jwa menomasweu a a go bolayang a tshega nao.                (2)

8.4       Pheteletso - go tlhalosa bontsintsi jo bo neng bo tlile go fitlha ntsalagwe.            (2)

8.5       Go itlhokomela kgatlhanong le selo se se bolayang batho se sa bontshe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)
                                                                                                  [10]

POKO E E SA TLHAOLWANG

POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'MOTHO' – A Mogorosi le ba bangwe

9.1       Go tlhoka botshepegi le nnete ga motho.                                                 (2)

9.2       Maikutlo a kutlobotlhoko – ka ntlha ya bonkgate ke tlhaname jwa motho/
          Motho ga a tshepagale, ga a itsiwe e se naga.                                           (2)

9.3       Neeletsano - go golaganya mela e mebedi ntle le go dirisa lekopanyi.                    (2)

9.4       Tshwantshanyo – Go tshwantshanya dilo tse pedi tse di tshwanang ka bokao
          jaaka ba tshwantshanya mokgwa o ba itayang ka ona le wa sethunya.                       (2)

9.5       Motho ga a itsiwe e se naga/motho o fetogafetoga bonolo/ga a ikanyege.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)
                                                                                                  [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                   30

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                6                                  DBE/2018
                                   SCE – Memorantamo

KAROLO YA B: PADI

POTSO 10: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

LEBA SEIPONE – K Kgatea

•   Poloto ya Leba Seipone e simolola fa Motswagauteng a romelwa jaaka
    sephuthelwana kwa Motsitlane ka gore e ne e le moila gore mothomosweu a nne le
    ngwana le mothomontsho. Gokatweng o ne a tshaba gore mosadi wa ga Jankie a
    ka bolawa ke pelo fa a ka utlwa gore monna wa gagwe o na le ngwana le
    Gokatweng, ka a ne a tshwerwe ke bolwetse jwa pelo.
•   Kwa Motsitlane, Motswagauteng o godisiwa ke Puso le Ijelele ka gore e le ngwana
    wa morwadiabona, Gokatweng. Puso o tshwaela Motswagauteng bontlhanngwe
    jwa leruo la gagwe ka a ne a le tlhokomela ka go le disa.
•   Mosala, malomaagwe Motswagauteng o a mo sotla le go mo tseela leruo le a le
    tshwaetsweng ke Puso, a kaya fa e le ena mojaboswa.
•   Motswagauteng o utlwalelwa ke pogiso ya ga Mosala, mme se se etegediwa ke go
    timela ga Mmadinakana. Mosala o teketa Motswagauteng le go mo leleka gore a se
    ka a boela gae a sa bona Mmadinakana.
•   Ga a bone podi, mme o inaya naga, go katoga pogiso le tshotlo ya ga Mosala.
•   Serame se a mo wela le tlala e a mo utlwalela, mme o feleletsa a idibetse. Fa a
    thanya o iphitlhela a le kwa ga Mokwepa yo o tumileng ka go retla batho.
•   Mosadi yo o laetsweng go tlhokomela Motswagauteng o lemoga ka go itlhalosa ga
    ga gagwe gore ke ngwana wa gagwe.
•   O mo rwesa keetane mo thamong go mo lemosa ka kgolagano ya gagwe le batsadi
    ba gagwe.
•   O falodisa Motswagauteng ka mojako wa sephiri gonne a sa batle ngwana wa
    gagwe a retlwa.
•   Motswagauteng o goroga kwa Foreiborogo kwa a itsalanyang le Kabo morago ga
    go lemoga gore basimane ba bagolo ba a mo dipisa fa a tshwanetse go pegela
    batho dithoto.
•   Motswagauteng o bontsha mapodisi tsotsi e e phamoletseng mosadimogolo wa
    mosweu sekgwama, mme batho ba Foreiborogo ba tlhasela le go teketa
    Motswagauteng ba re o itira mpimpi ya mapodisi.
•   O amogelwa kwa bookelong botshelo jwa gagwe bo tshwere ka tlhale, mme fa a
    nna botoka o tshwenngwa ke go bowabowa ga lepodisa le a le boneng kwa ga
    Mokwepa. Motswagauteng o a ngweega, go katoga bookelo ka bonako.
•   Kwa Gauteng, Motswagauteng o tshaba kwa ga Alberto le Salamina ka a bone
    Salamina a mmeola, mme a rekisetsa Sedupe moriri wa gagwe.
•   O reka motšhini o a o dirisetsang go beola meriri ya Matata a a neng a a atswa ka
    sengwenyana fa a setse a tswa go rekisa meriri ya ona.
•   Motswagauteng o tshaba mo Johaneseborogo le go leba Rodipoto morago ga go
    kopana le mosadi wa montsho a tsamaya le ngwana wa mosimane yo o tshwanang
    nae.

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 7                                   DBE/2018
                                    SCE – Memorantamo

•   Moeka o wela tsela go leba ntlheng ya Rodipoto ka a sia boAlberto. O tsena sekolo
    sa bosigo le go falola ka dinaledi ka ntlha ya thotloetso go tswa go Sepoko.
•   Babegadikgang ba batla Motswagauteng jaaka sepele morago ga go falola ga
    gagwe, mme moeka o phuthaphutha di tsa gagwe le go tswa ka Rodipoto.
•   O goroga mo Keriisetoropo, mme o kopana le mosadi yo tsotsi e neng ya mo
    phamolela sekgwama. Kobbie Swanepoel o lemoga fa Rasta e le Motswagauteng,
    ngwana wa ga Gokatweng, yo a sa bolong go mmatla.
•   Mmasepanapodi le Motswagauteng ba leba Foreiborogo kwa a tseelwang pasa ka
    sefane sa Swanepoel gore a tle a kgone go amogelwa kwa sekolosegolo sa
    Foreiborogo.
•   Kwa sekolong, mosimane yo mongwe o kgoromeletsa Motswagauteng mo go
    Sarkie. Se, se tsosa ntwa e e matlhomahibidu magareng ga basimane ba basweu
    le ba bantsho.
•   Mokwepa le lekoko la gagwe ba a tshwarwa, mme ba a seka. Gokatweng e nna
    paki ya mmuso.
•   Kwa kgotlatshekelo Motswagauteng o itse mmaagwe lwa ntlha mo botshelong jwa
    gagwe.                                                                                   [25]

                                        KGOTSA

POTSO 11: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEBA SEIPONE – K Kgatea

11.1      Motsitlane.                                                                        (1)

11.2      Gokatweng le Jankie.                                                               (2)

11.3      Ka gonne o ne a se na fa a ka se bayang gona ka a ne a se na legae.                (2)

11.4      Se thusitse Motswagauteng go kgona go lebagana le dikgwetlho tsa botshelo,
          o ne a ikamogela le go rata motho yo a mmonang mo seiponeng, gonne go
          se ope yo o mo gaisang.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

11.5      Mosala o ne a teketa Motswagauteng morago ga go timela ga Mmadinakana.             (2)

11.6      Thuto ya ga Ijelele e thibetse Motswagauteng gore a se ka a ipolaya, le go
          mo tiisa gore a rate botshelo le go itsaya jaaka a ntse gonne a sa batle go
          ipona a poka.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

11.7      Ditiragalo tsa padi di ka bo di phutlhame/gongwe ditiragalo di ne di ka tsaya
          letlhakore le lengwe.                                                              (2)

11.8      Motho yo moleele.
          Dimpa tse di legaba.                                                               (2)

11.9      O lemoga fa botshelo jwa gagwe bo le mo kotsing, a tlile go dirwa leswalo.
          O ne a lemoga fa a ka dira kgwebo ka meriri ya gagwe/ya batho ba ba
          tshwanang nae.                                                                     (4)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  8                                    DBE/2018
                                     SCE – Memorantamo

11.10     Go ne ga sala go le gonnye gore pelo ya ga Motswagauteng e eme, mme a
          thubega ka selelo jaaka mosadimogolo Ijelele a mo rutile.                            (2)

11.11     Ke ne ke ka tlogela tiro ka ya go batla tiro gosele/ke ne ke ka itsise mosadi
          wa gagwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

11.12     Ke mosekaphofu ya gaabo yo o sa tshabeng go swa lentswe/manong a ja ka
          ditshika/seboba re bata sa mokwatla sa mpa re a mpampetsa.                           (2)
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      [25]

                                        KGOTSA

POTSO 12: POTSO YA TLHAMO

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

•   Poloto ya Omphile Umphi Modise e simolola ka lefufa le le neng la tsalega gareng
    ga Motlalepule le basetsana ba ba neng ba dira le ena kwa femeng ya mesese mo
    Dornfontein ka ntlha ya fa a ne a se na mokaulengwe, mme moso le moso a
    phakelela tirong, maitseboa a mangwe le a mangwe a boela gae.
•   Go tswa kwa Dornfontein Motlalepule o wela mo seraing se sengwe. Thandi o
    fufegela Motlalepule ka ntlha ya bontle jwa gagwe, mme o mo logela leano.
•   Ka matlhajana, Thandi o laletsa Motlalepule mo phaposing ya gagwe, lebaka e le
    gore o a itse gore go na le lekau la tedu tsa katse le a le rulagantseng.
•   Thandi o naya Motlalepule mogodungwana o o nang le seritibatsi se se robatsang
    gore lekau la tedu tsa katse le kgone go itirela boithatelo ka ena go sena matsapa
    ape.
•   Ka ntlha ya thulaganyo e ya ga Thandi, Motlalepule o feleletsa a imile ka mokgwa
    o o sa tlhaloganyegeng morago ga tiragalo ya letsatsi leo. Motlalepule o belega
    ngwana wa mosimane, mme o mo naya leina la Omphile go kaya gore o mo filwe
    ke Modimo.
•   Ka ntlha ya go tlhoka le go boifa go ya go tlhabisa batsadi ditlhong ka lesea le a le
    tshotseng, o tsaya tshwetso ya go isa Omphile kwa Olanti, kwa kgodisetsong.
    Maikaelelo e le go tlaa bowa a tla go tsaya Omphile fa dilo tsotlhe di siame.
•   Motlalepule o kopana le lekau la Thabantsho le a feleletsang a dumetse gore le
    mo nyale ka gore le mo lebaditse mahutsana nakonyana. Ba tshegofatswa ka
    ngwana wa mosetsana, mme ba mmitsa Mosidi, ka jalo Motlalepule a bidiwa
    MmaMosidi.
•   Go nna teng ga ga Mosidi ga go robatse MmaMosidi, go dira gore a se lebale
    morwae.
•   Motlalepule o simolola go ratharatha ka pelo ka ntlha ya gore a ipotsa gore a a
    itsise monna ka ga Omphile, mme go nne thata.
•   O tsena monna ka leano la gore ba ipatlele ngwana wa mosimane kwa Ikageleng,
    maikaelelo e le gore a tle a tlhophe Omphile fa ba ile gona, mme monna a se ka a
    gana.
•   Kwa Ikageleng a se ka a bona se a neng a se tlogetse koo, ka ntlha ya gore
    Omphile o ne a itseetswe ke morwadie monnamogolo Ofentse kwa Matile ka
    rraagwe a sa bolo go lela ka modisa.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  9                                     DBE/2018
                                     SCE – Memorantamo

•   Mo go batleng Omphile, Motlalepule o kopana le mosadimogolo Malebela yo a mo
    fang tsholofelo ya gore o tlaa bona se a se batlang le fa a se kitla a itse gore ke
    sona.
•   Letsatsi lengwe fa Motlalepule a ile Matile, o bona mosimane mongwe a tshwana
    le morwae mo basimaneng ba ba neng ba tshameka motshameko wa lefetlho, a
    mo gopotsa Omphile. Se, se dira gore Motlalepule a se itlhoboge, mme a batlele
    pele.
•   Motlalepule o setse a sotlegile le go otlhega thata ka ntlha ya go batla, e bile o aga
    a setswe a idibetse mo tseleng.
•   Modise le mogatse, Matlakala, ba ya go tlhola Motlalepule ka ntlha ya gore a ne a
    na le kgolagano le lekgotla la Baitiredi ka mokgwa mongwe.
•   Mosadimogolo o mo keleka sentle lebaka e le gore a letse a mo lora. A mo
    tlhokomela sentle mo morago ga tsebe fa Modise a mo atametse, mme a lemoga
    gore ke ena Omphile yo o sa leng a pholetha le naga a mmatla.
•   Ka ntlha ya boitumelo le kutlobotlhoko, Motlalepule o thula botala ka tlhogo, mme o
    tlogela lekwalo le le senolang masaitseweng a gagwe.                                        [25]

                                         KGOTSA

POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

13.1      Omphile Umphi Modise.                                                                 (1)

13.2      Matlakala.                                                                            (1)

13.3      O gopola mokapelo wa gagwe yo a neng a na le ena maabane.                             (2)

13.4      Ditiragalo tsa padi di ka bo di phutlhame/gongwe ditiragalo di ne di ka tsaya
          letlhakore le lengwe.                                                                 (2)

13.5      Le tlhokomela le go godisa Omphile sentle, go fitlha a tsewa ke
          monnamogolo Ofentse go tsweledisa pele morero wa padi.                                (2)

13.6      Mosetsana yo mosetlhana, wa maratagolejwa.
          Motho wa go katoga monyo, sekgatlhabadimo.
          Matlho e kete a kgomo ya mmofu e jele teledimo.
          Matlho a go phatsimela teng e kete a geletse dikeledi.
          Motho wa dipounama tse di matlerebunyana.
          Matshweka.
          (Di le THARO fela.)                                                                   (3)

13.7      Motlalepule a ka bo a boleletse mooki gore o batla mang gore a bone thuso
          ka ga Omphile/a ka bo a kopile mooki go lebelela mo dibukeng gore Omphile
          o abetswe mang, mme a mo latela koo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

13.8      Go nna lefufa le bosetlhogo ga gagwe mo go Motlalepule go tlhola go
          betelelwa ga ga Motlalepule ke lekau la tedu tsa katse gore ditiragalo tsa padi
          di tswelele pele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 10                                  DBE/2018
                                     SCE – Memorantamo

13.9      Ga a ka a utlwelela se ditshikare tsa gagwe di se mmolelelang fa a lebile
          mogorogoro wa dikamore tsa basetsana.
          O tsene mo kamoreng ya ga Thandi a sa utlwane le ena, a bo a nwa
          mogodungwana a ntse a o utlwa o se monate, o na le monkgo o o
          bodilanyana.                                                                       (4)

13.10     Ee - ke ne ke ka se hupa ka poifo ya gore fa nka se ntsha monna a ka ntlhala.
          Nnyaya - ke ne ke ka se se hupe ka tsholofelo ya gore monna a ka nthusa go
          batla morwa wa rona ka e bile re se na ngwana wa mosimane.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.11     Ke ne ke ka bua boammaaruri gore go tlile jang le go kopa boitshwarelo/ke ne
          ke ka inaya naga le go tlhola ke sa le beye mo sekolong seo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.12     Le pelong ga le tshetse/sephiri se a bolaya.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

                                         KGOTSA

POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

MASEGO – G Mokae

•   Poloto ya Masego e simolola fa Selamolela le Kgotle ba ya go kopa gore Masego
    a ye go tsena sekolo kwa Sedimosang, ka ntlha ya fa a ne a le botlhale, mme ba
    ne ba batla go tsholetsa serodumo sa sekolo sa bona.
•   Kgabo Motsepe o dumelane le bona ka a ne a batla gore ngwana wa gagwe a nne
    le isago e e phatsimang.
•   Kwa sekolong o ne a fufegelwa ke barutwana ba bangwe ka a ne a ba gaisa ka
    botlhale mo phaposing.
•   Tlotlomatso ya barutabana le yona e okeditse letlhoo leo ka a ne a araba dipotso
    sentle. Barutwana ba ne ba mo kgoba ka mafoko, mme ba mmitsa tšheri ya ga
    Tšhanki.
•   Mo loetong lwa sekolo Sannah o mo raela go nwa bojalwa, ka ntlha ya se, o
    feleletsa a beteletswe.
•   Se, se ne sa lebisa kwa go ithwaleng ga ga Masego ka ntlha ya go robiwa leoto
    ke Ntsime.
•   Ntsime o ne a batla go dira Masego swele ka gonne a sa batle go ratana nae, e
    bile a gakgamadiwa ke gore Masego ke mang ena, ka ena Ntsime go se lekgarebe
    le le mo ganang.
•   Mogokgo wa sekolo sa Sedimosang o patelesega go busetsa Masego gae ka ntlha
    ya go ima.
•   Rraagwe Masego o galefa thata ka lebaka la go ima ga ga Masego, mme morago
    ga gore mogokgo a tsamaye, o ne a teketa Masego mo go maswe.
•   Masego le morwae yo o neng a mo imile ba ne ba le fa gare ga loso le botshelo
    ka ntlha ya kgatelelo ya madi le dikgobalo tse a neng a itemogela tsona morago
    ga go teketwa ke rraagwe.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 11                                      DBE/2018
                                     SCE – Memorantamo

•   Masego o ne a tokafala mo go gakgamatsang, mme ka jalo a falola go tsenela
    karo e e masisi e e neng e mo lebane.
•   Gape o ne a tshwanelwa ke go bona ngaka kgapetsakgapetsa ka ntlha ya pholo
    ya gagwe.
•   Masego o ne a sotlega thata ka ntlha ya gore o ne a tshwanetse go tsoga mo
    mosong go le tsididi, e bile a patelesega go tsamaya mo lefifing go tshwara
    setimela se se yang kwa tirong, maitlhomo e le go direla morwae.
•   O ne a tshwanelwa ke go ralala motse o o kotsi wa Lakasanta, lebaka e le go isa
    molaetsa o o neng o tswa kwa go mongwagwe go ya go Vusi Mngoma.
•   Masego o ne a iphitlhela a le gareng ga dinaka tsa kukama ka ntlha ya maemo a
    dipolotiki tsa ba ga Lazar le Vusi Mngoma.
•   Se, se ne sa dira gore mapodisi a mo tshware le go mmotsolotsa dipotso.
•   O tlhokile lesego ka ntlha ya go latlhegelwa ke batho botlhe ba a neng a ba rata
    ka ntlha ya dipolotiki.
•   Rraagwe, Kgabo Motsepe, o ne a bolawa ka go kgwagediwa ka ntlha ya fa a ne a
    bolaile mosweu. Monna wa gagwe e bong Vusi Mngoma le ena o ne a bolawa ka
    ntlha ya dipolotiki.
•   Mosadi wa ntlha wa ga Vusi Mngoma o ne a mo kgoba ka mafoko ka kgopolo ya
    gore dithata tsa ga mogatse di tlile go jewa ke ena, mme ena a di abela bana ba
    ga Vusi Mngoma.                                                                             [25]

                                         KGOTSA

POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MASEGO – G Mokae

15.1      Goabaone le Kgabo Motsepe.                                                            (2)

15.2      Ba ga Lazar.                                                                          (1)

15.3      Ba ne ba siame thata mo go Masego le Sello, e bile ba ne ba tlogelela Sello
          madi a go ithutela pele, pele ba fudugela moseja.                                     (2)

15.4      Go dira mo ditshingwaneng tsa maburu go oketsa madinyana a gagwe fa
          badiri ba bangwe ba ya go itapolosa.
          Go apara makgasa a a rokilweng gantsi fela gore molekane wa gagwe le
          bana ba apare sentle.                                                                 (4)

15.5      Motho yo o pelontle, motho yo o bonolo.                                               (2)

15.6      Ditiragalo tsa padi di ka bo di phutlhame/gongwe ditiragalo di ne di ka tsaya
          letlhakore le lengwe.                                                                 (2)

15.7      O ne a thusa Masego ka go mmatlela tiro.                                              (2)

15.8      O ne a na le mmele o mosesane o o tshwaregileng sentle.
          O ne a le mosetlhana ka mmala.                                                        (2)

15.9      O ne a simolola go sotla le go gatelela badiredi ba gagwe fa a tsofala.               (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                12                                   DBE/2018
                                    SCE – Memorantamo

15.10     Ee - ka gore o ne a dirile tumalano le base Schalk gore a tlamele lesea la ga
          Lizbeth.
          Nnyaya - ka gore o ne a letlelela base Schalk go koba Lizbeth mo polaseng.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

15.11     Ke ne ke ka kopa go lemolola mpa eo ka gore molao o a letlelela fa o
          beteletswe/ke ne ke ka amogela/ke ne ke ka kopa go tlhatlhobiwa gore a ga
          ke a tsenwa ke malwetse a thobalano.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

15.12     Mosekaphofu ya gaabo ga a tshabe go swa lentswe/Korwe ga ke je ke
          bapalela tsetse.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

                                        KGOTSA

POTSO 16: POTSO YA TLHAMO

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

•   Poloto ya Ntlhomole Mmutlwa e thankgologa fa Kgori, rraagwe Matsetseleko a
    batla gore morwae a nne mojaboswa wa tiro ya gagwe ya go gotsa molelo wa
    kgotla kwa kgosing.
•   Se, se tlisiwa ke gore Kgori o ne a tlwaetse go ya le Matsetseleko kwa kgosing, a
    setse a mo rutile magokonyane a go gotsa molelo wa kgotla, e bile moeka a tle a
    tshwarelele rraagwe fa a akgilwe ke ditshwarego tse dingwe tsa lelapa.
•   Matsetseleko o bona maikaelelo a ga rraagwe a thulana le go kgapela kwa thoko
    dikeletso tsa ditoro tsa gagwe tsa go atlega ga gagwe mo botshelong.
•   Kgori o tshedisetsa Matsetseleko le Kelogile ka fa tlase ga molao wa tshipi gore
    lefoko ke la gagwe fela.
•   Kgodiso e e makgwakgwa ya ga Kgori e dira gore Matsetseleko a tseye tshwetso
    ya go ngweega mo gae, go ya go tsweletsa maikemisetso a gagwe a go atlega,
    kgakala le legae.
•   O amogelwa ka diatla tsoopedi ke Segonyamatlho yo o mmulelang pelo le ntlo ya
    gagwe le go mo neela sebaka sa go ikakanyetsa a ntse a thibeletse fa ga gagwe.
•   Matsetseleko o tswelela go thusa mo lebenkeleng la ga Segonyamatlho ka
    maikaelelo a go batla tiro le go ithutela pele.
•   Matsetseleko o feleletsa a bone tiro kwa meepong, a bo a tlhatlosiwa kwa tirong le
    go nna mongwe wa bagolwane ba meepo, fela ga a itumele mo moweng ka ntlha
    ya go sa robalelwe ke ditlhokwa ka rraagwe a tlhokafetse a bo a bolokwa a ntse a
    seyo.
•   Kwa gae Matsetseleko o a batliwa, mme Bra Boots o a tsielega le go sa mo
    lemoge ka ntlha ya fa a setse a fetogile, a nonne e bile a le ditetswana.
•   Go ya go tlhola batsadi ba ga Morongwa ga ga Segonyamatlho, go fa
    Matsetseleko tšhono ya go kopana le Palesa fa ba tlile dikgaisanong tsa mmino,
    mme o mo netefaletsa gore ba tlaa kgaoganngwa ke loso.
•   Palesa o feta a bolelela Kgosi Kgololo gore Matsetseleko o eletsa go boela gae,
    fela o boifa rraagwe le banna ba lekgotla.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                13                                  DBE/2018
                                    SCE – Memorantamo

•   Kgosi Kgololo ga a kgone go ya moletlong wa boPalesa ka ntlha ya fa o thulana le
    letsatsi le legolo la kopano ya dikgosi kwa Tswaing mabapi le lenaneo la go tsenya
    legora la dikampa tsa motse go thibela diphologolo go senya masimo.
•   Kgosi Kgololo o roma Baagileng go mo ela, mme ena ga a itsise Mmathapelo gore
    o ya go emela kgosi kwa moletlong wa boPalesa.
•   Bra Boots ga a itlhoboge, mme o tswelela pele ka letsholo la go batla Matsetseleko
    ka ntlha ya fa a sa batle go palelwa ke sepe.
•   Letsapa le tlala di tshwara Bra Boots gore a tle a fapogele fa mapotokising, mme o
    wela mo diatleng tsa dinokwane tse di mo gobatsang le go mo tseela sejanaga.
•   Go sa ye tirong ga ga Matsetseleko ka sejanaga go dira gore a welwe ke
    madimabe a go tsewa ke dinokwane tse di gobaditseng Bra Boots.
•   Matsetseleko o a tshwarwa fa dinokwane tsona di balelwa le badimo, mme
    Segonyamatlho ka ntlha ya go mo itse, o gana nnang wa banyana gore ga a na
    molato.
•   Segonyamatlho o dira tsotlhe go golaganya Matsetseleko le bagaabo fa a sena go
    gololwa.
•   Matsetseleko o boela gae ka maikaelelo a go tsweletsa motse le morafe wa gaabo
    pele ka ntlha ya dithuto tse a tswang go di ithutela kwa meepong.
•   O tsamaya le mmaagwe go ya kwa mabitleng gore mmaagwe a kgone go mo
    tlhomola mmutlwa o sa leng a tsamaya ka ona o mo tlhabile.
•   Mmaagwe o mmolelela gore a boele gae go tla go tsweletsa pele ditoro le
    maikaelelo a gagwe, ka gonne motho yo o neng a mo kgoreletsa go diragatsa
    maikaelelo a gagwe, a sa tlhole a le teng.
•   Kgosi Kgololo o itsise Matsetseleko ka maikaelelo a morafe a go aga ditsela,
    motlakase, dipompo tsa metsi le megala ya tlhaeletsano mo motseng wa bona, ka
    ntlha ya fa a itse fa Matsetseleko a rata go bona tswelelopele ya morafe.
•   Motse wa Phiritshweu o bona ditlhabololo ka ntlha ya ga Matsetseleko le Kukama.
    Kwa bofelong Kgosi Kgololo o mo abela go nna Kgosi ka fa a ne a sena ngwana
    wa mosimane e bile a nyetse morwadie.                                                   [25]

                                       KGOTSA

POTSO 17: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

17.1      Tshetlho.                                                                         (1)

17.2      Masedi.                                                                           (1)

17.3      Motse wa Phiritshweu.                                                             (1)

17.4      Segonyamatlho o ne a amogela Matsetseleko kwa ga gagwe, a mo tshegetsa
          le go mmetlela isago e e phatsimang.                                              (2)

17.5      Letlha la moletlo wa boPalesa le thulana le letsatsi le legolo la kopano ya
          dikgosi kwa Tswaing mabapi le lenaneo la go tsenya legora la dikampa tsa
          motse go thibela diphologolo go senya masimo.                                     (2)

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 14                                  DBE/2018
                                     SCE – Memorantamo

17.6      Thobalano e e sa sireletsegang.
          Balekane ba bantsi.
          Go ima pele ga nako.
          Go ipolaya ka ntlha ya go tsiediwa mo leratong.
          (Di le PEDI fela.)                                                                   (4)

17.7      Ke ka ntlha ya gore Kgosi o ne a se na ngwana wa mosimane, mme
          Matsetseleko o ne a nyetse Palesa.                                                   (2)

17.8      Ditiragalo tsa padi di ka bo di phutlhame/gongwe ditiragalo di ne di ka tsaya
          letlhakore le lengwe.                                                                (2)

17.9      Dimpa tse dikgolo bobe.
          Dikhularo tse di boitshegang.
          Sefatlhego se se solegileng sentle, se se setlhana.
          (Di le PEDI fela.)                                                                   (2)

17.10     Go nna tlotlo mo go Kgori go letlelela Kgori go pateletsa Matsetseleko go nna
          mogotsamolelo, mme se se dira gore a ngweege go letlelela morero wa padi
          go tswelela pele.                                                                    (2)

17.11     Nnyaya - o ngweegetse Mmathapelo le go sa mo itsise fa a ya moletlong wa
          boPalesa/o a itse gore Palesa le Mmathapelo ke ditsala, mme fa a goroga
          kwa Tshwane ga a itsise Palesa ka seo, go supa fa a se na lerato la nnete.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

17.12     Ke ne ke ka kopa balosika go tla go mo tlhalosetsa ka ga maikaelelo a me.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

17.13     Go tshepana ga batho go ka tokafatsa matshelo/ga se ka nako tsotlhe batho
          ba leng bosula, go na le batho ba ba ikanyegang, ba ba ratang go tshologa
          ba bangwe mokgosi, go bona ba bangwe ba tswelela pele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [25]

POTSO 18: POTSO YA TLHAMO

DITLHANGWA TSA SETSO – G Leeuw le ba bangwe

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

'TLHOLEGO YA MORAFE WA BATLHAPING' – CL Thobega
'BATLHAPING BA KGOTLA OORRAMAIDI ' – PC Mooa

•   Naane le leboko di tlhalosa ka morafe wa Batlhaping go senola gore ke batho ba le
    bangwe fela.
•   Mo lebokong, pharologano ke gore morafe wa Batlhaping o itlhagisa o le wa Kgotla
    yoorraMaidi. E le bana ba ga Maidi-a-kgatsele, ba ga Mothibi le Maidi.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2               15                                   DBE/2018
                                   SCE – Memorantamo

•   Naane e tlhagisa Barolong ba ga Kgosi Mamae, ba ka ntlha ya botshwakga jwa ga
    Phuduhudu, yo o neng a tseelwa boswa jwa nkwe ke Phuduhutswana, mme a nna
    Kgosi ya Batlhaping.
•   Batlhaping ba ba tlhagelelang ba, ke Barolong ba ba fetogetseng go nna
    Batlhaping ka ntlha ya kgaogano e e nnileng teng.
•   Go ka kaya gore Batlhaping ba ga Phuduhutswana ke bona Batlhaping ba Kgotla
    yoorraMaidi ka ba ne ba ya go nna gaufi le Noka e Tshetlha.
•   Fa ba le koo ke fa ba ikaya e le beng ba Noka e Tshetlha.
•   Ka jalo ke batho ba le bangwe ka gore naane le leboko di tlhagisa fa boobabedi ba
    ne ba nna kwa Nokeng e Tshetlha, e bile ba ana tlhapi.
•   Fa Batlhaping ba ga Phuduhutswana ba le kwa Nokeng e Tshetlha, Tau, Kgosi ya
    Barolong, mogolowabona a ba lopa go boela maropeng, mme Phuduhutswana le
    morafe ba boela kwa Taung ka pilediwa e lwelwa.
•   Phuduhutswana ka botlhajana, a belaela lemepe gore ga go ne go nna le kagiso,
    mme ka maano a sa site, a itira yo o sa utlweng, mme a utlwa fela fa go goiwa.
•   Le bana ba ga Phuduhutswana ba totobaletsa batho gore rraabona ga a utlwe, o
    utlwa fela fa go goiwa.
•   Kwa kgotla Barolong ba ga Tau ba seba ka Batlhaping gore ke dirukhutlhi tse di
    ganang go utlwa, tse di tshwanetseng go kabololwa ditsebe. Ba ikaelela go ba dika
    bosigo le go ba tlhasela.
•   Ka ntlha ya go itira yo o sa utlweng, Phuduhutswana a bo a ba utlwile, mme ka
    kwa gaaboboi go sa lelwe, a bolelela bana ba gagwe gore ba ineye naga, ba
    tshabe.
•   Ba ga Tau fa ba re ba tlile go ba tlhasela, ba fitlhela ba ineile naga, mme ba ba
    tsaya ka motlhala le go ba fitlhela mo dikgageng tsa motse wa Kolong, ba nna le
    Barwa le Bakgothu.
•   Ka e sa latelelwe mosimeng, Batlhaping ba ne ba phatlhalatsa ba ga Tau, ba
    boela kwa Taung le go gapa motse wa Taung morago ga go leleka morafe wa
    Barolong.
•   Ka jalo, Tlholego ya morafe wa Batlhaping le Batlhaping ba Kgotla oorraMaidi ke
    morafe o le mongwe o o tlholegileng mo kgaoganong ya Barolong fa
    Phuduhutswana a tsaya bogosi ka ntlha ya botshwakga jwa ga Phuduhudu.
•   Ke Barolong-Batlhaping ba go tlhapa ka lebese, ba iphorola ka tlhoa metsi a le
    teng, ke batho ba le bangwe.                                                           [25]

POTSO 19: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

NAANE: 'TLHOLEGO YA BAKGATLA BA GA KGAFELA' – CLS Thobega

19.1      Ka puso ya ga Kgafela.                                                           (1)

19.2      Setšhaba se se thata mo dintweng.                                                (2)

19.3      E ne e le gofejane, mme o ne a na le bomogoloe ba bogosi bo neng bo ba
          lebane.                                                                          (2)

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                16                                   DBE/2018
                                    SCE – Memorantamo

19.4      Ke moipolai yo o sa lelelweng/Maraganateng a bana ba mpa ga a tsenwe/
          kgori e bona lee lerapo ga e le bone.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

19.5      Ba ne ba tshaba go tshwenngwa ke Maburu.                                           (2)
          Kgolagano ya Bakgatla le Bakwena ka ba kile ba namolela Bakwena mo
          Bangwaketseng.                                                                     (2)

19.6      Dintwa tsa go lwela bogosi.                                                        (2)

19.7      Bana ba tshipa ba tsaya mmila o le mongwe fa ba kgaogana ke dira tsa
          megotlha/morafe wa Bakgatla o ne o faraferwe ke dintwa tsa bogosi tse di o
          phatlhaladitseng.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

                                            LE

LEBOKO: 'KGOSI MODISAKGOMO MOLELEKWA MABE' – FM Lesele

19.8      E gatelela le go godisa semelo sa ga Kgosi Mabe gore le fa a le monnye ka
          seemo, fela ka semelo o a tlotlega le go boitshega.                                (2)

19.9      Maikutlo a boitumelo ka a tlotlomatsa Kgosi Modisakgomo Molelekwa Mabe.            (2)

19.10     O tshwana le tau le nkwe.
          O kana ka ntsi ya mooka/O kana ka leokotsane.
          O kana ka boa jwa kgomo garataro.
          (E le NNGWE fela.)                                                                 (2)

19.11     Poapoeletso ya mafoko a a tshwanang ka bokao - go gatelela ka moo basadi
          ba neng ba tshaba Kgosi Modisakgomo Molelekwa Mabe ka teng.                        (2)

19.12     Ga go tume di melala fela, le tse dinnye di a tuma/Motho le fa a le monnye ka
          seemo o a tle a tlotliwe le go boifiwa ke batho ba bangwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

                                                  PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                 25

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                17                                  DBE/2018
                                    SCE – Memorantamo

KAROLO YA C: TERAMA
POTSO 20: POTSO YA TLHAMO
MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua
ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
•   Tlhagiso e e reng Tlhapi ke moipolai yo o sa lelelweng gonne dilo a di itirile ke
    nnete e e ka se ganediweng ka gope. O na le seabe mo lesong la ga mogatse e
    bong Legae gammogo le la ga morwadie e bong Ntshidi.
•   Go okomela mo nkgong ga ga Tlhapi gammogo le kgodiso e e sa yeng ka tsela ya
    kwa gaabo ke tsona dilo tse di tlholetseng Legae leso.
•   Legae o tlhokafala jaana ka ntlha ya kutlobotlhoko ya go diragatsa se go tweng
    kgomo e gapiwa le namane, mme morago ga go dira jalo, ngwana ga a mo
    tshwanela.
•   Legae o tsaya maikarabelo otlhe a go tlamela Ntshidi le go mo rotloetsa go tsena
    sekolo go sa kgathalesege gore ke letlaleanya.
•   O tsenya Ntshidi sekolo a le esi gonne mmaagwe a ne a tlhoka tiro. Lelapa le ne le
    ka lala ka tlala gore fela a nne le dilo tsa sekolo tse a di tlhokang.
•   Morago ga go falola marematlou, Legae o bapa le setlhako fa fela a ka bona
    Ntshidi a tsweletse mo botshelong gonne a itse boswa jwa gompieno e le thuto,
    mme ka jalo a sa batle go bona morwadie a ja mantle a dithaka tsa gagwe.
•   Leso la ga Legae le tlholega ka ntlha ya gore mo ngwageng wa ga Ntshidi wa
    bofelelo kwa Yunibesithing, o salela kwa morago ka dikgwedi di le tharo. Tlhapi,
    Ntshidi le rraagwe Tlhapi, ba lobela Legae kgang e ya go ima ga ga Ntshidi, mme
    ba e rera ka boraro jwa bona.
•   Seno se supa go nna megagaru, go tlhoka ditebogo gammogo le maikarabelo ga
    ga Tlhapi, mme ke gona go tlholetseng Legae leso.
•   Lekwalo la ga malomaagwe mosimane le goroga fa lapeng, maikaelelo e le go
    ntshetsa Ntshidi bogadi. Fa Legae a santse a re o tlaa bitsa bomalomaagwe Ntshidi
    go amogela bogadi boemong jwa bona, Tlhapi o kaya fa bogadi bo ya go tswela
    kwa Mmitolente kwa gaabo e bile bo tlaa tsewa ke rraagwe gonne Ntshidi e se
    ngwana wa gagwe.
•   Kgodiso e e seng maleba ya kwa gaabo Tlhapi e na le seabe mo lesong la ga
    Legae. Rraagwe Tlhapi o dumelana jang le morwadie gore bogadi bo tswele kwa
    ga gagwe e bile e nne ena a bo tsayang ka a itse a nyadisitse morwadie.
•   Lebaka le, e nna botlhoko ba ntho mo go Legae gonne a godisitse Ntshidi go
    tlogeng mo dingwageng di le tharo, mme a mo isa sekolong a le esi, mmaagwe a
    se na tiro le rraagwemogolo a se na seabe sepe mo dithutong tsa gagwe, mme fa
    bogadi bo tla go tswa, ga bo mo tshwanele.
•   Legae ga a ka a ya kwa bogading jwa ga Ntshidi ka ntlha ya kutlobotlhoko le go
    tshaba matlho a batho, mme ka Mosupologo a ya tirong. A se ka a boela gae ka a
    ne a fitlhelwa kwa lefelong la baswi ka ntlha ya botlhoko jo bo neng bo mo
    aparetse.
•   Ntshidi o bolawa ke mosetsana wa morwa mo seteišeneng sa De Aar fa a tla go
    boloka rraagwe. Ntshidi o otlhaiwa ka ntlha ya bokgopo jwa ga mmaagwe ka a
    tlhokile ditebogo, mme seno se senola fa Tlhapi e le moipolai yo o sa lelelweng.        [25]
                                       KGOTSA

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                18                                   DBE/2018
                                    SCE – Memorantamo

POTSO 21: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

21.1      A- Mmatšhatšhi.
          C - Raesebo.                                                                          (2)

21.2      Kgabele o tlhokafetse, mme batsadi ba gagwe ba batla a fitlhelwe kwa gaabo
          ntswa a nyetswe.
          Raesebo o batla gore a fitlhelwe kwa setsheng sa bona gonne a mo nyetse.
          Maitlhomomagolo a go lwela setopo sa ga Kgabele ke ka ntlha ya fa ba kwa
          gaabo ba batla madi a inšorense.                                                      (3)

21.3      Ke motho yo o bosula/setlhogo/pelomaswe.                                              (2)

21.4      Go tsweledisa pele morero ka go letlelela dithulaganyo tsotlhe tsa phitlho go
          dirwa go senola gore ruri mosadi ke wa ga Raesebo.                                    (2)

21.5      Mmatšhatšhi o ne a buisana le Monyana, mme ena a mo gakolola go
          dumelana le Raesebo gore Kgabele a bolokelwe kwa matikiring a bona ba tle
          ba dirise madi otlhe mo lekaseng.                                                     (2)

21.6      Ditiragalo tsa teramakhutshwe di ka bo di phutlhame/gongwe ditiragalo di ne
          di ka tsaya letlhakore le lengwe.                                                     (2)

21.7      O godisa kgotlhang ka go ema mmaagwe nokeng kgatlhanong le Raesebo.                   (2)

21.8      Ee - ba kgonne ka ba sentse madi a diinšorense ka go reka lekase le le
          tlhotlhwagodimo.
          Nnyaya - Raesebo o ne a kgona go fitlha mogatse kwa matikiring a gagwe.               (2)

21.9      Ke ne ke tlaa mo eletsa gore a tlogele bagolo go rarabolola mathata a ba
          lebaneng le ona.                                                                      (2)

21.10     Ke ne ke tla mo tlhalosetsa gore ke mosadi wa me ka ke mo nyetse ka
          dikgomo le fa re ise re nyale ka mosese o mosweu.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

21.11     Ke ne ke tlaa mo itumelela gonne a na le nnete, mme a sa tseye letlhakore.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

21.12     Mosekaphofu ya gaabo ga a tshabe go swa lentswe/Selo fa e le sa gago, o
          tlaa dira sengwe le sengwe go se fitlhelela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      19                                   DBE/2018
                                          SCE – Memorantamo

POTSO 22: POTSO YA TLHAMO

GA SE LORATO – MJ Magasa

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

•   Motsamai ke moipolai yo o sa lelelweng gonne dilo o di itirile. O na le seabe mo go
    latlhegelweng ke madi a gagwe a phenšene gammogo le tshotlego e a neng a
    iphitlhela a le mo go yona.
•   O ganne go tsaya dikgakololo tsa badirammogo nae e bong Gosekwang le
    Lenkapere fa ba ne ba mo gakolola gore a se ka a ratana le Angeline gonne a le
    monnye thata mo go ena.
•   Motsamai o ne a bona fa badirammogo nae ba mo fufegela, e bile ba ipatlela
    Angeline, mme a ba itlhokomolosa.
•   O senya dikoloi tsa tiro ka go tlhola a ile le Angeline kwa mafelong a go itumedisa
    gammogo le go mo tabogisa jaaka fa ba ne ba rulaganya lebaka la go mo agela
    ntlo.
•   O agela Angeline ntlo ka madi a a a adimileng kwa Long Holmes, mme ntswa a
    paletswe ke go agela balelapa la gagwe ntlo ya mofuta oo. Fa ntlo e se na go fela
    o kobiwa ka baki e a tsileng ka yona.
•   Motsamai o ne a itirile moretlwa wa tsela ntswa a na le mosadi le bana. O ne a
    lebetse gore nako ga e emele ope. Boemong jwa go tsaya maikarabelo jaaka
    rralapa ga a ka a dira jalo, mme a sotla lelapa la gagwe.
•   O ne a lala digoba kwa kgarebeng e nngwe le e nngwe e a ratanang nayo, mme
    se, se mo tlholele mathata mo isagong.
•   Motho o ithuta ka diphoso tsa gagwe, mme ena ga a ithute ka se Angeline a mo
    dirileng sona. O kopana le Suzan yo le ena a mo dirisang ka go mo rekela bene le
    go mo agela lebenkele. O tshameka ka madi a a a lomeletsang mosadi le bana ba
    gagwe, mme a fepa bana ba banna ba bangwe fa ba gagwe ba lala ka sego sa
    metsi e bile ba tlhoka le dilwana tsa sekolo.
•   Boemong jwa go ithuta ka lobadi jaaka fa a ne a senyegetswe mo go Angeline le
    Suzan, o ratana gape le Gladys. O ne a sa somarele madi kgotsa go a dirisetsa
    balelapa la gagwe, mme a mo tlhabololele ntlo le go mo epela metsi. Mo a
    godileng teng o sala a se na sepe ka a tshamekile ka madi a o ka bong a a
    dirisitse go ipetlela nako ya bogodi.
•   O fetoga go nna gopane ya moikapari ka gonne ga a ungwa sepe mo mading
    a diphenšene a a neng a tshwanela ke go duelela dikoloi tse a di thudisitseng fa a
    ne a ja mokaragana.
•   Mo bogoding jwa gagwe o iphitlhela a latlhegetswe ke dilo tsotlhe. Mosadi le bana
    ba mo tlogela a ritlha mo ntlong ya gagwe ka a ne a taboga fa morago ga mesese.
    Fa a itharabologelwa, o lelela kgama le mogogoro, ka dilo a di itirile, mme go setse
    go le thari, e kete a ka busetsa nako kwa morago.                                              [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                20                                   DBE/2018
                                    SCE – Memorantamo

POTSO 23: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

GA SE LORATO – MJ Magasa

23.1      Motsamai.                                                                          (1)

23.2      Gadifele.                                                                          (1)

23.3      Go senyegelwa kwa ga Angeline. Go sa tlameleng bana ba gagwe. Go fatela
          kwa morago ntswa ditsala tsa gagwe di gatela pele.                                 (3)

23.4      Gadifele o ne a netefatsa gore bana ba gagwe ba lala ba jele. O ne a leka ka
          bojotlhe ba gagwe gore bana ba gagwe ba tsene sekolo.                              (2)

23.5      Go tlhoka maikarabelo/go nna matlhomantsi - go dira gore a tswelele pele ka
          go ratana kwa ntle go senola morero wa terama go supa gore ga se lorato.           (2)

23.6      Morero o ne o tlile go phutlhama ka gore ditiragalo ga di ne di tswelela pele
          jaaka go ne go solofetswe.                                                         (2)

23.7      Gadifele o ne a sa tlhole a rata Motsamai, ka ntlha ya go nna matlhomantsi
          ga gagwe, mme a iponela lekau e bong Bra Dan.                                      (2)

23.8      Kefentse o inaganela a le esi- o ntse a dule mo lapeng, mme o solofela gore
          botshelo jwa batho ba bangwe bo se ka jwa tswelela, bo emele ena.                  (2)
          Ga a na lerato la nnete - o tlogela mogatse mo lapeng, mme a inaya naga.           (2)

23.9      Ke ne ke tlaa tsena mo nyalong gonne re sa abelwa ka go tshwana, go
          kgakgauthana ga batsadi ba me ga go reye gore ke tlaa sala tsela eo
          morago.
          Ke ne ke se kitla ke tsena mo lenyalong gonne ke tshaba go tshela botshelo
          jo bo bokete jo mme a neng a bo tshela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

23.10     Nnyaya - Motsamai ga a ithuta ka diphoso tsa gagwe gonne o ne a tsena
          gangwe le gape mo mathateng a a tshwanang/o boetse magaleng gararo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

23.11      Nnyaya – Batsadi ba tshwanetse go tsaya maikarabelo mo kgodisong ya
           bana ba bona, mme ba se ba lomeletse ka e le bona ba ba tlisitseng mo
           lefatsheng.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

23.12      Ke ithutile gore batho fa ba sa tseye maikarabelo a bona ba tshwanetse go
           patelediwa go dira jalo.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                             [25]

                                                  PALOGOTLHE YA KAROLO YA C:                 25
                                                  PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:                  80

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2018-memo/93e765b2-e648-40ba-9d85-bedcc1f970e7) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2018-memo/879f1208-961c-4751-ba5a-3d2ef1d9ffc3) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018-final-memo/ab2c53a9-f67e-4859-8bfc-2933f9ca0d7a) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2018-memo/dbace9c6-ac58-4eb2-a6c1-2d018c41c737) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023-mg/df8d577e-4b21-4004-88b3-f2daa31ad43a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2021-mg/517e457e-c86d-4da4-9787-94a606cf4839) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
