# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2021 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2021, 24 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2021-mg/517e457e-c86d-4da4-9787-94a606cf4839
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2021-mg/517e457e-c86d-4da4-9787-94a606cf4839)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2021 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2021/cd8411af-1cef-4266-823f-4c2bdcedea48) — QP · 2021 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                               SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                  PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                              2021

                                  KAEDI YA GO TSHWAYA

                                                                            MADUO: 80

                         Kaedi e ya go tshwaya, e na le ditsebe di le 24.

Kwalololo e ileditswe                                                           Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 2                                    DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA A: POKO

MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

POTSO 1 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

NELSON MANDELA

   Mmoki o tlhagisa maikutlo a boitumelo le tlotlomatso ka kgololo ya ga mogaka
    Mandela.
   Mmoki o bontsha boitumelo ka a mo tlotlomatsa ka go mmitsa ka mainamafatshwa
    jaaka a re Kgagapa ya malemelagotlhe, Maila-go-kgotlhwa. Mmoki o tlhalosa
    Mandela jaaka motho yo o sa rateng go rumolwa, mme e le molweladitshwanelo
    tsa botho, morati le mofemedi wa Aforikaborwa.
   Mmoki a re kgololo ya ga Mandela e tlile ka diphetogo mo Aforikaborwa tse di tlaa
    itumelelwang ke lefatshe.
   Kgololosego e ne ya bonwa ke MaAforikaborwa otlhe le botshelo ka kakaretso bo
    ne jwa fetoga ka ntlha ya kgololo ya ga Mandela.
   Temokerasi e e tlileng ka Mandela, e ne ya simolola go tlalatlala le lefatshe lotlhe
    ka ntlha ya bogatlhamelamasisi jwa gagwe.
   Kgololo ya ga Mandela kwa kgolegelong e ne ya tlisa boitumelo jo bogolo mo
    Aforikaborwa le mo lefatsheng ka bophara.
   Le fa Mandela a itumedisitse batho ba ba neng ba gateletswe, go ne ga nna
    kutlobotlhoko le lenyatso mo bagateleding ka ba ne ba bona kgololo ya gagwe e
    tla go ba tseela dithata le boitaolo jwa go gatelela ba bangwe.
   Mandela o ne a bonwa jaaka sekgoreletsi ka ba ne ba boifa fa a tlile go ba thibela
    go tswelela pele ka go ja ba le bosi.
   Kgololo ya ga Mandela e ne ya dira gore Aforikaborwa e itsege mo lefatsheng
    lotlhe.
   Aforikaborwa a tlhagelela a le mošwa, e bile a se na kgobelelo le kgatako ya
    ditshwanelo tsa botho.
   Mmoki o tlhagisa Mandela jaaka tsholofelo e MaAforikaborwa ba e solofetseng ka
    ntlha ya fa e nnile masiela mo lefatsheng la bona.                                       [10]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  3                                   DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 2 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'LEREBANA WA LETLALEANYA' – FS Khunou

2.1       Kutlobotlhoko ka ntlha ya tshwaro e e makgwakgwa morago ga loso lwa ga
          mmaagwe.                                                                            (2)

2.2       Tlhatlagano ya mafoko - go gatelela bokao jwa go supa mokgwa o ngwana
          wa letlaleanya a batlang go bua ka ona.                                             (2)

2.3       Tshwantshanyo - go tshwantshanya mokgwa o a goeletsang ka ona le o
          Bakgatla ba o dirisang fa ba lela.                                                  (2)

2.4       Ga a amane le bona ka madi/ga se ngwana wa bona wa madi/Ga a nkgisane
          lesika le bona.                                                                     (2)

2.5       Ke kgakololo ya gore le fa ngwana e se wa gago o se ka wa mo tshwara
          makgwakgwa/Ngwana mongwe le mongwe o na le tshwanelo ya go
          tlhokomelwa go sa kgathalesege maemo a gagwe a tsalo a a iphitlhelang a le
          mo go ona/Ngwana wa letlaleanya ke ngwana wa lelapa ka botlalo le fa
          mmaagwe a tlhokafetse.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [10]

POTSO 3 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

THULAMOTSE– JSS Shole

3.1       Kutlobotlhoko ka ntlha ya mokgwa o batho ba fudusitsweng ka ona go
          dirisiwa thulamotse.                                                                (2)

3.2       Tlogelo - ya 'le' mo go 'lapa' boemong jwa 'lelapa' go oketsa lebelo la moribo
          le moretheto wa molatheto/go tlisa go kibakibela ka bonako ga mola wa
          leboko.                                                                             (2)

3.3       Tshwantshiso - go bapisa kwa ba yang teng le toro gonne ba se kitla ba bona
          se ba se solofetseng e leng letlhafula.                                             (2)

3.4       Ba eletsa e kete ba ka fudusiwa le lefelo la bona le le siametseng phulo/le
          lentle.                                                                             (2)

3.5       Ke kgakololo ya gore batho ba se gatelelwe ka go fudusiwa mo mafelong a
          bona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [10]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  4                                    DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 4 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'MADUBEDUBE A 1939 – JM Lekgetho le ba bangwe

4.1       Kutlobotlhoko ka ntlha ya fa bontsi jwa batho bo ne ba bolawa mo ntweng e e
          neng e larile.                                                                       (2)

4.2       Pheteletso - Go gatelela ka go feteletsa go sa nnisegeng ga batho ka ntlha ya
          ntwa e e neng e ba itsa go lala ba bone boroko.                                      (2)

4.3       Mmoki o kaya gore batho ba ne ba na le mathata a matona a a tlisitsweng ke
          ntwa e bile go se monate ka gope.                                                    (2)

4.4       Poeletsomodumo – go tlisa molodi/moutlwalo o o rileng mo lebokong ka go
          boeletsa tumammogo 's'.                                                              (2)

4.5       Ke kgakololo ya gore ntwa ga e a siama gonne batho ba latlhegelwa ke
          matshelo/e tlisa tlhakatlhakano/ntwakgolo ke ya molomo
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [10]

POTSO 5 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'MOSADI WA LETAGWA' – Matšhotlho – SA Moroke

5.1       Mosadi yo o itlhokomolosang maikarabelo a lelapa ka ntlha ya bojalwa/
          Botlhaswa jwa mosadi yo o nwang bojalwa.                                             (2)

5.2       O ne a dirile bojalwa monna wa gagwe/ga a kgaogane le bojalwa/o tshela le
          bojalwa.                                                                             (2)

5.3       Mosadi o ne a tsamaya a thetheekela ka ntlha ya bojalwa jo a neng a bo nole.         (2)

5.4       A tetema jaaka temeteme,
          Temeteme, letlhaka la thite,
          Lefoko le le feleletsang mola wa ntlha o o fa godimo le simolola mola o o
          latelang.                                                                            (2)

5.5       Ke ithutile gore bojalwa bo tlhokisa maikarabelo/bo dira gore o sotle lelapa la
          gago.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [10]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                 30

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                5                                   DBE/2021
                               SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA B: PADI
POTSO 6 (POTSO YA TLHAMO)
ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.
LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea
   Tlhagiso e e reng o tshwanetse go rata batho botlhe, mme o se tshepe ope gonne
    motho a sa itsiwe e se naga, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope
    jaaka re itemogela mo pading ya Leba Seipone.
   Ke dumelana le tlhagiso e ya go se tshepe ope gonne motho a sa itsiwe e se
    naga. Motho ga a tshwane le naga ka yona e sa fetoge, mme ena a fetoga bonolo
    fela jaaka leobu.
   Ruri ke boammaaruri gore ba rate botlhe, mme o se tshepe ope gonne motho a sa
    itsiwe e se naga. Gokatweng o ne a naya mongwagwe e bong Jankie Smook tlotlo
    le go mo direla ka boineelo le botshepegi ka a ne a mo thapile. Go supa fa se e le
    boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope, fa mogatsa Jankie a se na go ya
    tirong, o sala a kopa Gokatweng go tla go mo sidila, mme morago a mo neye
    magegeba. Gokatweng o ne a tshepa Jankie fela a feleletsa a imile. O tshwanelwa
    ke go romela ngwana kwa go mmaagwe bogolosegolo jang ka a ne a tshwana le
    rraagwe, mme a sa batle go thubela mongwagwe lelapa gammogo le go bolaya
    mogatse ka pelo.
   Mo letlhakoreng le lengwe, mogatsa Jankie le ena o ne a tshwanetse go rata
    Jankie jaaka mogatse le Gokatweng ka e ne e le modiredi wa gagwe, fela o ne a
    sa tshwanela go ba tshepa ka ba feleleditse ba mo ja direthe. Seno ke sesupo sa
    gore o ba rate botlhe, mme o se ka wa tshepa ope ka motho a sa itsiwe e se naga.
    Jankie o ne a ka rata Gokatweng, mme a sa tshwanela go mo tshepa ka a
    feleleditse a mo iditse morwae ka go mo aketsa a re o fetetswe.
   Gokatweng o nnile bofitlha ka go romelela batsadi ngwana jaaka sephuthelwana a
    sa ba tlhalosetsa gore matsapa di a tsaya kae. Tiragalo e, e tota e senola gore
    motho ga a itsiwe e se naga.
   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore o tshwanetse go rata batho
    botlhe, mme o se tshepe ope. Motswagauteng o ne a tshwanetse go rata Mosala e
    bong malomaagwe, mme a se ke a mo tshepa gonne o ne a le pelotshetlha e bile
    a le megagaru a bo a rekisa leruo le a le tshwaetsweng.
   Mosala e ne e le ena fela motsadi yo Motswagauteng a setseng nae, mme a mo
    rata a bo a mo tshepa, fela a mmogisa go fitlha a inaya naga, mme a fetoga
    ngwana wa mebila. Seno ke ditlamorago tsa go tlhoka go itse Mosala ga ga
    Motswagauteng.
   Gokatweng yo o nang le ngwana le Jankie o dumelana le Mokwepa go thopa
    Jankie ka dikgoka ka a ne a ba kgoreletsa mo leratong la bona e bile a ne a
    boulela go bona monna wa montsho mo legoreng la gagwe. Go supa fa motho a
    sa itsiwe e se naga, Jankie o ne a sa itse fa Gokatweng a ka mo tswela letsholo le
    Mokwepa, mme ba mmolaya ba bo ba rekisa dithwe tsa gagwe.
   Mo letlhakoreng le lengwe, Gokatweng o ne a tshwanetse go rata Mokwepa jaaka
    e le mokapelo wa gagwe, mme e seng go mo tshepa, ka a feleleditse a mo digetse
    mo lekokong la gagwe le le neng le retla le go rekisa dithwe tsa batho bao kwa
    mosading wa mosankoma.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   6                                DBE/2021
                                  SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

     Mokwepa mo letlhakoreng le lengwe, o ne a sa tshwanela go tshepa Gokatweng fa
      a ne a ikopela go beola Motswagauteng moriri gonne ke gona moo a boneng
      tšhono ya go botsolotsa Motswagauteng dipotso, mme ba golagana go tswa foo.
      Mokwepa le Gokatweng ba ne ba tshepana ntswa go itsiwe gore go robala ga
      motho ke go fetoga ga gagwe jaaka re bona Gokatweng a feleletsa a thusitse
      Motswagauteng go tshaba kwa polaseng.
     Kwa bokhutlong, Motswagauteng o utlwa la ntlha kwa kgotlatshekelo gore
      Gokatweng ke mmaagwe. O ne a tshwanetse go mo rata, mme e seng go mo
      tshepa gonne a ne a mo romela kwa ga mosadimogolo Ijelele e le sephuthelwana,
      a mo tlhokisa lerato la botsadi, gape o batlile a mmolaya, ena le Mokwepa.
     Ke boammaaruri gore re tshwanetse go ratana, mme re se tshepe ope gonne
      motho a sa itsiwe e se naga.                                                         [25]

POTSO 7 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)
LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

7.1       Moleko le Teko                                                                   (2)

7.2       Mo tereneng e e neng e ya kwa Gauteng.                                           (1)

7.3       O tlhanolotse dikgetsana tsa borokgwe.
          A ema a batla ka fa tlase ga setilo.                                             (2)

7.4       O ne a bona gore lepodisi le ya go mmolaya/O ne a bona lepodisi le mo itaya
          ka legofi le go mo emisa ka ditsetsekwane.                                       (2)

7.5       Tuelo ya tekete.
          Madi a a neng a setse.
          Khunologo mo leetong.
          (Di le PEDI fela)                                                                (2)

7.6       Matlho a le matala.
          Meriri e e boleta e o ka reng seditse sa pitse.
          A le mosweu ka mmala.
          (Di le PEDI fela)                                                                (2)

7.7       Kemonokeng/Lerato la gagwe le tlhotlheleditse Motswagauteng go ikemela le
          go ikamogela mo botshelong.                                                      (2)

7.8       Se ne sa dira gore a se ke a ikobonya, mme a itshepe.
          Se ne sa dira gore a ithate.                                                     (2)

7.9       O ne a tlhokomela Motswagauteng maikaelelo e le go leboga Ijelele jaaka a
          mo diretse ka botshepegi dingwaga tse dintsi, mme a mo tshegetsa mo
          dithutong tsa gagwe, se se tsweletsa ditiragalo tsa padi e pele.                 (2)

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  7                                   DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

7.10      Nnyaya – gonne ngwana mongwe le mongwe a na le tshwanelo ya go tsena
          sekolo go sa kgathalesege gore o tswa kwa kae/ke wa mmala ofe/Molaotheo
          o kgatlhanong le kgethololo ka mmala.                                               (2)

7.11      Ee - O bone maungo a dipolao tse di maswe tse a sa bolong go di tlholela
          batho ba bangwe/dilo o di itirile.                                                  (2)

7.12      Ee – ke ne ke tlaa mo itumelela gonne e le rre, mme a ntlisitse mo lefatsheng.
          Nnyaya – ke ne ke se kitla ke mo itumelela gonne a ne a bolaya le go retla
          batho.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

7.13      Ke ithutile gore re amogele ngwana mongwe le mongwe jaaka a ntse/o emele
          ditiro tsa bana ba gago jaaka motsadi/ngwana mongwe le mongwe o
          tshwanetse go godisiwa sentle go sa kgathalesege gore o gorogile jang mo
          lelapeng leo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 8                                    DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 8 (POTSO YA TLHAMO)
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise
ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
   Tlhagiso e e reng o tshwanetse go rata batho botlhe, mme o se tshepe ope gonne
    motho a sa itsiwe e se naga, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope
    jaaka re itemogela mo pading ya Omphile Umphi Modise.
   Ke dumelana le tlhagiso e ya go se tshepe ope gonne motho a sa itsiwe e se
    naga. Motho ga a tshwane le naga ka yona e sa fetoge, mme ena a fetoga bonolo
    fela jaaka leobu.
   Motlalepule o ne a rata ditsala tsa gagwe tsa kwa Doornfontein, mme o ne a sa
    tshwanela go ba tshepa ka a ne a sa ba itse jaaka naga. Ba ne ba mo tlhoile ka
    ntlha ya fa a ne a ba gaisa ka bontle, ba mo logela leano le le dirileng gore a
    feleletse a tlogetse tiro, mme a ya go dira kwa difoleteng mo a neng a tsena mo
    mathateng a a seng kana ka sepe gona.
   Kwa difoleteng, Motlalepule o ne a rata Thandi ka e ne e le ditsala, fela a ka se mo
    tshepe gonne motho a se na letlhakore le a robalang ka lona. Go supa fa se, e le
    boammaaruri jo bo ka se ganediweng, Thandi o gogela Motlalepule mo phaposing
    ya gagwe, mme e bile o dirisa maano a gagwe a matlhajana a ngwaga di le thataro
    tse a di tshetseng mo Gauteng.
   Go bisa go itse motho ka e se naga, Motlalepule o tsena mo phaposing ya ga
    Thandi a sa belaele sepe kante o mmeetse serai sa go mo golaganya le
    mosimane wa tedu tsa katse.
   Bobedi jo bo ntse bo itaana ka noga e tshela, fela Motlalepule o tswelela go tshepa
    Thandi a bo a goduma tee e a fitlhelang e tlhatlhegilwe, le fa a ne a itewa ke
    ditshikare e bile a mo fitlhela a na le lekau la tedu tsa katse, le le neng la
    mmetelela, mme a ima.
   Ka e ne e le gopane wa moikapari, a feleletsa a tsere tshwetso e e masisi ya go
    isa ngwana kwa legaeng la bana go fitlha a ya go mo tsaya fa a setse a kgona go
    ka mo tlamela. Motlalepule o duba thankga jaana ka ntlha ya go tshepa Thandi yo
    a neng a sa tshwanela go mo ikanya ka motho a sa itsiwe e se naga.
   Go supa fa motho a sa itsiwe e se naga, RraMosidi ga a lemoge gore Motlalepule
    o mo lobela gore o na le morwa e bile o mo isitse kwa legaeng la bana kwa Olanti.
    Motlalepule o kopa gore ba ithuele ngwana wa mosimane ka maitlhomo a go batla
    go tlisa morwae mo gae. Go bisa go itse motho e se naga, mogatse o feleletsa a
    dumelane nae a sa lebelela gore a ka tswa a mo fitlhela sengwe.
   Go sa fitlhele morwae kwa a neng a mo subile gona, go mo tsenya matsadi mo
    mmeleng, mme RraMosidi o mo tabogisa mo dingakeng tse di farologaneng ka a
    sa itse se se lwatsang mogatse, ntekwane ena o ipoleletse gore o tlaa swa ka
    sephiri sa gagwe, go senola boteng jwa gagwe.
   RraModise o nyala MmaModise, mme o mo fitlhela gore o na le ngwana. Seno ke
    sekai sa gore re le batho, re tshwanetse go ratana, mme re se tshepe ope gonne
    motho a sa itsiwe e se naga ka a le bofitlha, mme a fetoga bonolo.
   RraModise o gakologelwa sentle ditiro tsa gagwe tsa bosimane, mme o itse sentle
    gore Modise ke morwae. MmaModise o mo tshepa ka a sa itse boteng jwa gagwe
    jo bo mmaketseng letlhoo le le kana mo go Modise.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   9                                   DBE/2021
                                  SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

     Kwa bofelong, morago ga gore Motlalepule a thule botala ka tlhogo, tsotlhe di a
      senoga go supa fa motho a sa itsiwe e se naga. Dilo di nna mo pontsheng ya gore
      o nnile le diphiri mo lenyalong la gagwe. Go ne ga fitlhelwa lekwalo le Motlalepule
      a neng a le kwadile gore ba mo itshwarele gonne o na le ngwana kwa Olanti, mme
      o mo tshwaile letshwao ka fa morago ga tsebe, leina la gagwe ke Omphile.
     Re le batho, re tshwanetse go ratana, mme re se tshepe ope gonne motho a sa
      itsiwe e se naga.                                                                        [25]
POTSO 9 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise
9.1       Motlalepule le mosadimogolo MmaSebolai.                                              (2)

9.2       Kwa legaeng la bana/kwa kgodisetsong ya bana.                                        (1)

9.3       O ne a ba makaletse ka ntlha ya fa ba batla go tlogela ngwana mo legaeng la
          bana e tswa ba ka mo ikgodisetsa/O ne a ba makaletse ka ba ne ba latlha
          ngwana.                                                                              (2)

9.4       Ke ka ntlha ya fa se ne se senyegile.                                                (2)

9.5       Mosetsana o ne a sebaseba sebakanyana le mooki.
          Mosetsana a rapela mooki ka bopelotelele.                                            (2)

9.6       O ne a le moleele.
          A tsamaya a latlhetse/lepeleditse tlhogo kwa morago.                                 (2)

9.7       Ponelopele ya gagwe e dirile gore Motlalepule a se lape go batla morwae.             (2)

9.8       Ke ka ntlha ya fa a ne a re ke ngwana yo a mo filweng ke Modimo/Monna yo
          a mmeteletseng o mo file ngwana le fa a sa tla ka tsela e e matshwanedi.             (2)
9.9       Bonolo/Lerato le a neng a rata mogatse ka lona le dira gore a tshegetse
          Motlalepule mo patlong ya ngwana, mme ditiragalo di tswelele pele.                   (2)
9.10      Ee – gonne thuto ke lesedi/bokamoso jwa mongwe le mongwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

9.11      Ee - o ne a tshwanetse go mo felegetsa go netefatsa gore ngwana o fitlhile
          mo lefelong le le bolokesegileng.
          Nnyaya - o ne a tshwanetse go gakolola Motlalepule gore ngwana o ikgolela
          fela/ngwana ga a latlhiwe gonne o ka kgaogana sengwe le sengwe le ena.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

9.12      Ee - ke ne ke tlaa mo itumelela gonne e le rre, mme a ntlisitse mo lefatsheng.
          Nnyaya - ke ne ke se kitla ke mo itumelela gonne borre ba nnete ba sa
          betelele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

9.13      Ke ithutile gore ngwana ke wa setšhaba ka jalo ke tshwanetse go tshegetsa
          ngwana mongwe le mongwe ke sa lebelele gore ga se wa me wa madi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      10                                   DBE/2021
                                     SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 10 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

MASEGO – G Mokae

   Tlhagiso e e reng o tshwanetse go rata batho botlhe, mme o se tshepe ope gonne
    motho a sa itsiwe e se naga, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope
    jaaka re itemogela mo pading ya Masego.
   Ke dumelana le tlhagiso e ya go se tshepe ope gonne motho a sa itsiwe e se
    naga. Motho ga a tshwane le naga ka yona e sa fetoge, mme ena a fetoga bonolo
    fela jaaka leobu.
   Masego o ne a tshwanetse go rata Sannah ka e ne e le ditsala, mme a se ke a mo
    tshepa gonne motho a sa itsiwe e se naga. Go supa fa se, e le boammaaruri jo bo
    ka se ganediweng ka gope, Sannah o logela Masego leano le le popota la go mo
    nosa nnotagi fa ba ne ba tsere leeto go ya kwa dikgaisanong tsa mmino wa dikolo,
    mme Ntsime a mmetelela.
   Go bisa go itse motho, Masego a tsena mo seraing ka a ne a nwa bojalwa ka
    maikaelelo a go kgotsofatsa Sannah ka ntlha ya kemonokeng ya gagwe ya
    dilwana tse a neng a di tlhoka tsa sekolo.
   Rre Selamolela o ne a sa tshwanela go tshepa Masego le fa a ne a le botlhale jwa
    tlholego. Masego fela jaaka bana ba botlhe, a raelesega bonolo. Go supa fa motho
    a sa itsiwe e se naga, maikaelelo a ga Rre Selamolela a go mo naya isago e e
    phatsimang a feleletsa a foloditse ka ntlha ya go palelwa ke go emelela kgatelelo
    ya ditsala ga ga Masego. Se, se netefatsa fa motho a se na letlhakore le a
    robalang ka lona.
   Ke boammaaruri gore o se tshepe ope gonne Masego o ne a sa solofela gore
    Ntsime a ka mmetelela ka maikaelelo a go ipusolosetsa, bogolo jang ka a ne a
    ratwa ke makgarebe otlhe a mo sekolong.
   Kgang e e reng rata batho botlhe, mme o se tshepe ope ke boammaaruri jo bo se
    nang bana ba phefo. Masego o ne a tshepa Goabaona jaaka mmaagwe fela ena a
    palelwa ke go tsereganya le go lemosa mogatse fa a direla ngwana phoso jaaka a
    boetse gae gonne a ne a imile. Masego le morwae ba batlile go di tsena gonne
    mmaagwe a paletswe ke go mo sireletsa mo go rraagwe. Ruriruri go tota go sa
    belaetse gore ba rate botlhe, mme o se ka wa tshepa ope gonne motho a sa itsiwe
    e se naga.
   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore o tshwanetse go rata batho
    botlhe, mme o se tshepe ope. Rre Tsawe o ne a tshwanetse go rata mongwagwe
    e bong base Schalk, mme a sa tshwanela go mo tshepa jaaka fa a feleleditse a mo
    tlhanogetse. Base o ne a imisa Lizbeth, mme morago a solofetsa fa a tlaa tlamela
    lesea, mme a mo fudusa mo polaseng ka a ne a batla go fitlha sephiri.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  11                                 DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

   Go supa fa motho a fetoga bonolo, base ga a ka a tlhola a dira ditsholofetso tsa
    gagwe, mme fa a lemoga gore Rre Kgabo Motsepe o tlhaba Rre Tsawe botlhale ka
    ga se, o simolola go mo itaya ka sebepi kwa ntle ga lebaka lepe le le bonalang.
   Base Schalk le ena o ne a sa solofela fa Rre Kgabo a ka itwela ka a ne a tlwaetse
    go mo itaya, mme a sa ipusolosetse. Ruriruri go tota go sa belaetse gore motho ga
    a itsiwe e se naga.
   E le ruri o tshwanetse go rata batho botlhe, mme o se tshepe ope. Vuzi Mgoma o
    ne a nyala Nomhle. Nomhle ga a ka a nna le botshepegi mo lenyalong la gagwe ka
    ntlha ya fa a ne a simolola boaka, go ya menateng le makau a gagwe. O ne a
    tlhatlhela kgetsi ya tlhalo gonne mogatse a ne a tshela ka go tlhola a ileditswe ka
    jalo a mo lomeletsa go iketla jaaka a ne a batla.
   Go supa fa motho a sa itsiwe e se naga, Nomhle o iletsa mogatse go bona bana
    ba gagwe ka a ne a ba tshela mowa o o maswe. Vuzi Mgoma o feleletsa a tshela
    ka pelo e e botlhoko ya go lomelediwa barwae le go tlhoka kgolagano nabo.
   Go netefatsa fa motho a fetoga bonolo jaaka leobu, Nomhle o lwela setopo sa ga
    Vusi le Masego mogatsa moswi ka ntlha ya mahumo a lefatshe, ntswa e le ena a
    mo tlhadileng.
   Re tshwanetse go ratana, mme re se tshepe ope gonne motho a sa itsiwe e se
    naga, a fetoga bonolo.                                                                   [25]

POTSO 11 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

MASEGO – G Mokae

11.1      Jeremiah le July                                                                   (2)

11.2      Kwa sekolong sa Sedimosang                                                         (1)

11.3      O ne a mmitsa ka go tlhoka tlotlo.
          O mmitsa ka molodi jaaka o ka re ke ntšwa.                                         (2)

11.4      Ke ka ntlha ya gore o ne a se ke a ganwa ke basetsana/O ne a tlwaetse gore
          o roromelelwa ke basetsana.                                                        (2)

11.5      Barutwana ba bangwe ba ne ba tshwerwe ke kgakge
          Melomo e atlhame
          Matlho a rotogile
          (Di le PEDI fela)                                                                  (2)

11.6       O ne a le mokhutshwane
           O ne a na le mmele
           O ne a na le tlhogo e e phatsimang/letwadi
           (Di le PEDI fela)                                                                 (2)

11.7      Kemonokeng/Go nna le nnete ga ga Vusi mo go Masego go dirile gore a
          feleletse a fetotse mokgwa o a neng a leba banna ka ona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

11.8      Maemo a pholo a ga Masego morago ga go teketiwa ke rraagwe ka a ne a
          imile a ne a sa itumedise/Gore a nne gaufi le bookelo/Ba ne ba se na bonno
          ka polase ya bona e ne e jelwe ka molelo.                                          (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      12                                   DBE/2021
                                     SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

11.9      Go rulaganyetsa Masego go tsena sekolo kwa Sedimosang go dira gore a
          kopane le Sannah yo a mo nosang bojalwa, a betelelwa le go iphitlhela a
          imile, mme se, se tsweletsa ditiragalo pele.                                             (2)

11.10     Nnyaya - go ne go sa siama ka Nomhle a sa tlhole a na le kamano epe le
          Vusi ka a ne a setse a nyetse mosadi yo mongwe.
          Ee - go ne go siame gonne Vusi o ne a na le bana le Nomhle, ka jalo ba
          tshwanetse go ungwa sengwe go tswa mo mading a ga rraabona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.11     Nnyaya - e ne e sa siama gonne ba ne ba tshwanetse go feleletsa se ba se
          simolotseng e leng go lwela ditshwanelo tsa botho/Ba ne ba tshwanetse go
          ema le Vusi go ya go ile jaanong e kete ke magatlapa.
          Ee - go ne go siame gonne gaabo boi ga go lelwe ka jalo ba ne ba sireletsa
          matshelo a bona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.12     Ee – ke ne ke tlaa mo itumelela gonne e le rre, mme a ntlisitse mo lefatsheng.
          Nnyaya - ke ne ke se kitla ke mo itumelela ka a ne a nteketa kwa ntle ga go
          nthekegela fa ke ne ke imile.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.13     Ditsala di na le go sa ikanyege/Motho ga a itsiwe e se naga.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)
                                                                                                   [25]

POTSO 12 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

   Tlhagiso e e reng o tshwanetse go rata batho botlhe, mme o se tshepe ope gonne
    motho a sa itsiwe e se naga, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope
    jaaka re itemogela mo pading ya Ntlhomole Mmutlwa.
   Ke dumelana le tlhagiso e ya go se tshepe ope gonne motho a sa itsiwe e se
    naga. Motho ga a tshwane le naga ka yona e sa fetoge, mme ena a fetoga bonolo
    fela jaaka leobu.
   Kgosi Kgololo o ne a rata banna ba lekgotla jaaka e le bagakolodi ba gagwe, mme
    o ne a sa tshwanela go ba tshepa gonne motho a sa itsiwe e se naga. Go supa fa
    se, e le boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope, banna ba lekgotla ba ne ba
    busa Phiritshweu jaaka e kete ke bona dikgosi ntswa e le bagakolodi. Ba ne ba
    patika morafe gonne ba ne ba o atlhola le go o otlhaya, ntswa kgosi e se na kitso
    ka ga se, mme a ba tshepa.
   Go supa fa motho a sa tshwanela go ikanngwa, Kelogile boemong jwa go tomola
    morwae mmutlwa jaaka a ne a mo ikantse, e nna ena yo o o sosometsang go mo
    tlhaba go feta ka ntlha ya go tshaba mogatse.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 13                                  DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

   Matsetseleko o inaya naga gonne go se kwa a tshabelang gona ka mmaagwe a
    mo tlhapela diatla.
   Matsetseleko o dumelana le kgang ya go rata botlhe, mme o se tshepe ope. O ne
    a swa ka lehunelo gore o itshubile kae, a bo a lobela le Palesa tota.
   Mmathapelo o tsaya maikutlo otlhe a gagwe a a akgela mo magetleng a ga
    Baagileng, a mo tshepa le go mo rata ka pelo ya gagwe yotlhe. Mmathapelo o ne a
    tshwanetse go ratana le Baagileng, fela a se ka a mo tshepa le go baya ditoro tsa
    gagwe tsotlhe tsa bokamoso mo go ena, gonne Baagileng o bile a palelwa ke go
    laola maikutlo a gagwe mo go Palesa, mme a utlwisa Mmathapelo botlhoko.
   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore o tshwanetse go rata batho
    botlhe, mme o se tshepe ope. Kopano ya go kampelela legora la kgosi e ne e
    thulana le moletlo wa boPalesa wa kwa Tshwane, mme kgosi a ikanya Baagileng
    Bothobokae le go mo tshepa, a bo a mo kopa go ya go mo emela kwa moletlong
    wa dikgaisano tsa boPalesa ka e bile a na le kitso e ntsi ka ga setso. Ka motho a
    sa itsiwe e se naga, fa a fitlha kwa Tshwane, Baagileng a gatšwa maikutlo ke
    sewagodimo e bong Palesa, mme a se ka a mo amela ka ga kgolagano ya gagwe
    le Mmathapelo.
   Baagileng o tlogile mo gae ka maikaelelo a sele a go fitlha a ratana le Palesa, go
    supa fa motho a fetoga fela go sa twe sepe. Se se totobatsa gore kgosi e ne e
    tshwanetse go rata motlhatlheledi Baagileng, mme e seng go mo tshepa le go
    ithaya a re o na le phisego mo go boneng bana ba atlegile mo isagong ka e le tiro
    ya gagwe.
   Palesa, mo letlhakoreng le lengwe, o ne a tshwanetse go rata Baagileng, mme e
    seng go mo tshepa le fa a ne a ka tswa a romilwe ke batsadi ba gagwe. Palesa o
    ineela go tshepa Baagileng ka go nwa go feta selekano ntekwane ena o na le
    maikaelelo a a bofitlha gore a tle a itirela boithatelo ka ena.
   Baagileng o tsietsa Palesa, mme Mmathapelo o ba tshwara mmogo. Baagileng,
    boemong jwa go tsweletsa botsalano jwa ditsala tse pedi, a batla go ba fetola dira.
    Seno ke sekai sa gore re le batho, re tshwanetse go ratana, mme re se tshepe ope
    gonne motho a sa itsiwe e se naga.
   Re tshwanetse go ratana, mme re se tshepe ope gonne motho a sa itsiwe e se
    naga, a fetoga bonolo.                                                                   [25]
POTSO 13 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

13.1      Bonolo le Baipedi.                                                                 (2)

13.2      Kgaladi/Kwa ga Segonyamatlho.                                                      (1)
13.3      O ne a tshaba gore kgosi a ka mo leleka mo morafeng wa gagwe.
          O ne a nagana gore kgosi a ka mo jela leruo lotlhe la gagwe.                       (2)
13.4      Ke ka ntlha ya gore o ne a batla go bona tlhabololo, mme a rata tlhabologo le
          kgololosego mo morafeng wa gagwe.                                                  (2)
13.5      Go atlholwa/Go jelwa kgomo kwa ntle ga lebaka lepe.
          Banna ba lekgotla ba ne ba patika le go nyatsa boesengmang mo motseng.
          Go kgwathisiwa a sa botsolotswa pele.
          Bana ba ne ba sa reediwe gotlhelele.
          O ne a tshaba rraagwe
          (Di le PEDI fela)                                                                  (2)
Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  14                                  DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

13.6      O ne a le montle.
          O ne a godile fela a sa tshwanele dingwaga tsa gagwe.
          O ne a le mosweu/sefatlhego o ka re perekisi e na le beke e budule.
          Sefatlhego se na le monyenyo/se na le boitumelo.
          Meno a le maswaana.
          O ne a goletse kwa godimo/a katogile monyo.
          Mmele o o tletseng/o ne a nonne go le gonnye.
          Moriri wa gagwe o na le bontsho le bosweu.
          (Di le PEDI fela.)                                                                  (2)

13.7      Bogale jwa gagwe/go sa ingwaelwe matsetse ga gagwe go ketefaleditse
          Baagileng go nna mo Phiritshweu, mme a pateletsega go tsamaya ka a ne a
          sa batle go mo itshwarela.                                                          (2)

13.8      Ba le teile jalo ka ba ne ba sa solofela gore Mmopi o tlaa ba abela bana
          morago ga go fetelwa ke bana ba bararo ba ba tlileng fa pele ga mawelana a
          bona.                                                                               (2)

13.9      Bopelontle jwa gagwe bo dira gore a tshegetse monna wa gagwe e bong
          Segonyamatlho mo go amogeleng Matsetseleko le go mo naya madulo, mme
          se, se ketefatsa patlo ya gagwe, mme ditiragalo di tswelele pele.                   (2)

13.10     Nnyaya - go ne go sa siama gonne Kukama a na le kwa gaabo kwa Matile.
          Ee - ka ntlha ya fa Kukama e ne e setse e le moagi wa Phiritshweu/a ne a
          nyala mosetsana wa Phiritshweu.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

13.11     Nnyaya – go dirile gore Matsetseleko a nne lobaka kwa Kgaladi a ba a
          palelwe ke go tla go fitlha rraagwe/Go dirile gore banna ba lekgotla ba
          tswelele pele ka go patika morafe ka kgosi e ne e sa itse ka ga sona.
          Ee – gonne e kgontshitse Matsetseleko go fitlhelela ditoro tsa gagwe ka ba sa
          kgona go mmona ka nako.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

13.12     Ee – ke ne ke tlaa mo itumelela gonne e le rre, mme a ntlisitse mo lefatsheng.
          Nnyaya – ke ne ke se kitla ke mo itumelela gonne ke itse gore o sotla le go
          tseela batho ditsabona mo motseng.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

13.13     Ke ithutile gore mabogo dinku a a thebana/batho ke go thusana/go se
          inaganele ke le esi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 15                                   DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

DITLHANGWA TSA SETSO

POTSO 14 (POTSO YA TLHAMO)

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

Kilano ya boPekwa le boKgogo – SJ Malao
Mogaka Sol Plaatje – PC Mooa

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

●     Leboko la ga 'Mogaka Sol Plaatje', naane ya 'Kilano ya boPekwa le boKgogo' le
      seane sa 'letlhaku le lešwa le agelelwa mo go le legologolo' di ka nthusa thata mo
      go bopeng se ke batlang go nna sona mo isagong le mo botshelong jwa me jwa
      loago.
●     Mo naaneng ya Kilano ya boPekwa le boKgogo jaaka ba mothofaditswe, ba ka
      nthusa go nna moeteledipele yo o siameng, yo o nang le thotloetso mo
      balateding ba gagwe, ke bone se go tswa mo go Ntsu yo a neng e le
      modulasetulo wa kopano. Fa a simolola kopano o rotloeditse balatedi ba gagwe
      ka go ba akgola ka ditiro tse dintle tse ba di dirang le go ba rotloeletsa go nna
      ngatana e le nngwe ka a re 'kopano ke maatla'. Ga a tshwane le baetapele ba ba
      ipitsang baeteledipele ba ba fitlhelwang mo metseng ya rona gompieno. A re
      boeleng kwa ga Lowe ka re le letlhaku le lešwa, kwa re neng re reetsana teng, go
      se na yo o nyatsang yo mongwe gona.
●     Ke batla go nna moeteledipele yo o thusang batho go rarabolola mathata mo
      loagong fela jaaka Ntsu a ne a rarabolola mathata a boKgogo. Semelo se, sa ga
      Ntsu, se dira gore ke eletse go ka nna moeteledipele yo o tshwanang le ena mo
      isagong le mo loagong ka bophara, yo o kgonang go kopanya setšhaba se se
      arogantsweng ke dipolotiki le go senya madi a puso. Nka gatelela seane sa gore
      'kopano ke maatla'. Ke dumela mo goreng 'letlhaku le lešwa le agelelwa mo go le
      legologolo' ke ka moo ke ratang go gata fela mo boNtsu ba neng ba gata teng.
●     Bogologolo go ne go na le tirisanommogo mo loagong e e seyong gompieno ka
      ntlha ya dikgogakgogano tsa dipolotiki. Nka dira ka natla go busetsa serodumo
      sa bogologolo ka go tlisa kagiso le tirisanommogo mo loagong. Se, nka se kgona
      ka go gatelela seane se se reng 'kgetsi ya tsie e kgonwa ka go tshwaraganelwa.'
●     Jaaka Ntsu, ke batla go nna tsebe ntlha, ke reetse dilelo tsa baagi mo loagong
      fela jaaka a ne a reetsa selelo sa boKgogo'. Fa mathata a tlisiwa mo go nna, ke
      se tseye tshwetso ka go reetsa letlhakore le le lengwe. Ke utlwelele matlhakore a
      botlhe ba ba amegang.
●     Ke rata go tshwana le boPekwa ka ba ne ba bua nnete e e se nang bana ba
      phefo. Ba ne ba dumela gore nnete ke nnete le fa e tena. Ba bolelela Ntsu gore
      ba tshela ka go ja boKgogo. Se, ke boeteledipele jo bo siameng, e seng
      borramaaka ba re kopanang le bona gompieno. Fa re ka agelela mo letlhakung la
      bogologolo, ra bua nnete le fa e ka re tsenya mo mathateng, go ka nna botoka ka
      re tlaa bo re na le baeteledipele ba ba tshepagalang.
●     Mokoko o dumela gore bona le boPekwa ke bana ba madi ba ba sa tlhokeng
      gore ba tsogelane kgatlhanong.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 16                                   DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

●     Mokoko fa o tlhagisa mathata a a itemogelwang ke dikgogo o ne a re 'Ngwana yo
      o sa leleng o swela tharing.' Seno se kaya gore motho o tshwanetse go bua ka
      mathata a gagwe a se a tshware mo go ena kgotsa gona go a tlhagisa ka
      mokgwa wa ntwa jaaka re bona gompieno. A re ageleleng letlhaku la rona le
      lešwa mo go la bogologolo.
●     Mo lebokong la ga Sol Plaatje fela jaaka Ntsu a ne a dira, mmoki o bontsha
      sentle fa kopano e le maatla, tiro e tshwaraganelwa. Fela jaaka kwakwabile e, ke
      rata go nna mokwaledi mo mekgatlhong e e mo loagong gore ke kgone go ba
      thusa go tsaya metsotso le go buelela setšhaba sa ga rantsho. Tse, ke tse di
      neng di dirwa ke boSol Plaatje bogologolo, a re ageleleng mo go tsona go
      tsosolosa kitso.
●     Ke rata fa nka nna le botho e bile ke kgone le go dibela puo ya me ya Setswana.
      Sol Plaatje o kaiwa jaaka modibela botho le segaabo, puo a e antse mo
      letseleng. Se, se bontsha gore o ne a ikemelela a sa tshabe go bua, mme o
      lwetse segaabo go lekanngwa le dipuo dingwe tsa Bantsho. Se, ke se ke batlang
      go itepatepanya le sona, ka go agelela mo letlhakung le legologolo.
●     Ke rata go nna mokwadi wa dibuka, ke nne le letseno, bogolo jang ka go se na
      ditiro mo nageng ya rona. Ka bokwadi jwa me, ke kgone go tlisa tlhabologo mo
      botshelong jwa me le mo loagong ka bophara. Ke simolole mekgatlho mo
      motseng e e ka tlisang ditlhabologo mo loagong jaaka Sol Plaatje a dirile.
●     Ke rata go ithuta dipuo tse di farologaneng, mme ke sa lebale e ke e antseng mo
      letseleng. Ke lwele gore puo ya me e lekalekanngwe le tse dingwe tse di
      tlhagisitseng magetla. Se, ke se se simolotsweng ke bagaka boSol Plaatje.
●     Ke ithute go fetolela dipuo tse dingwe mo puong ya me ka re se na dikwalo tse
      dintsi mo puong ya rona. Ke ithute le go tšhomolola fa go buiwa Seesimane,
      mme bagaetsho ba sa tlhaloganye.
●     Modibela dipuo tsa seAforika Sol Plaatje o re segetse motlhala o re
      tshwanetseng go o sala morago. Jaaka mokwadi wa dibuka, mofetoledi,
      motšhomolodi, mokwaledi, modibela setso le puo ya gagwe o nthuta gore ke se
      ineele, mme ke itirele letseno. Ka go dira se, ke tlaa bo ke agelela mo letlhakung
      la bogologolo.
●     Sol Plaatje le Ntsu e tota e le matlhaku a bogologolo a re tshwanetseng go
      agelela mo go ona ka ba re bontshitse tsela ya boeteledipele.                          [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  17                                DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 15: POTSO YA TLHAMO

NAANE: MMAPULE' – BP Lekome

LEBOKO: KGOSI MOLEFI K PILANE - MOM Seboni le EP Lekhela

15.1      Dianelabatho/Naane ya batho

15.2      A tlhatswe dijana.
          A phepafatse ntlo.
          A thuse bana ba ga mmaagwe yo e seng wa madi gore ba nne bantle.
          (Di le PEDI fela.)                                                               (2)

15.3      Kwa moletlong o morwa kgosi a neng a ya go tlhopha mosadi kwa go ona.            (1)

15.4      Se sa feleng se a bo se tlhola.                                                  (1)

15.5      O ne a le pelomaswe a itsa Mmapula go ya moletlong/a tletse letlhoo gonne o
          ne a tlhoile Mmapule sa ntšwa le katse.                                          (2)

15.6      O ne a dira gore Mmapule a nne montle, mme a kgona go ya kwa moletlong,
          mme a latlha setlhako se se dirileng gore go batliwe mong wa sona, ka jalo
          ditiragalo tsa tswelela pele.                                                    (2)

15.7      E ne e le gopane wa moikapari/O ne a le dikobo dimagetleng.                      (2)

15.8      Ee, e khutlile sentle gonne Mmapule o feleleditse a nyetswe ke morwa kgosi,
          mme mmaagwe Mmapule mmogo le bana ba gagwe ba sotlega.                           (2)

15.9      Nnyaya – gonne ngwana mongwe le mongwe o tlhoka go tlhokomelwa le go
          tshwarwa sentle.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

15.10     Ke la segologolo/thoriso gonne le boka Kgosi Molefi Pilane.                      (2)

15.11     Le bua ka morafe wa ga Kgosi Pilane o o phatlhaletseng.                          (2)

15.12     A dirise telekerafa.                                                             (1)

15.13     Go tlisa molodi/moutlwalo o o rileng mo lebokong ka go boeletsa modumo 'b'.      (1)

15.14     Ga ba na diaparo/Ga ba a tswala.                                                 (2)

15.15     Kgosi thothobolo e olela matlakala/Kgosi ke yona e rwalang mathata a morafe
          wa yona.                                                                         (2)
                                                                                           [25]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:             25

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                18                                  DBE/2021
                               SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA C: TERAMA

POTSO 16 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

   Tlhagiso e e reng sephiri ga se fitlhegele ruri le gore maaka a maoto
    makhutshwane e ka se ganediwe ka gope.
   Mmaagwe Seponono o ne a mo roma kwa Naledi, mme ena a bona fa e le tšhono
    ya go ya go bonana le lekau la gagwe e bong Pule. Pule le ena mo letlhakoreng le
    lengwe, o ne a nesetsa kgopolo ya ga mmaagwe Seponono pula gonne e ne e mo
    naya monyetla wa go ya go iketla le mokapelo wa gagwe. Bobedi jo, bo ne bo ja
    monakaladi wa kobolela ka ba ne ba ithobaletse mo bojannyeng jwa ga
    Ramoopampa go se letsapa le ba fisang pelo. Ga ba a ka ba letlelela
    masarasarane a pula go ka kgoreletsa maitlhomo a bona.
   Go supa fa go se sepe se se ka direlwang mo sephiring, mme se sa upologe,
    ntšwa ya ga Rre Ramoopampa e ne ya loma Seponono mo maragong. Batsadi ba
    ga Seponono e bong Konti le Mauwane ba ne ba ya go bega molato o ntšwa ya ga
    Ramoopampa e o dirileng. Ke fa teng fa sephiri sa ga Seponono se neng sa
    senoga gona go supa gore le fa o ka e buela lengopeng magakabe a a go bona.
   Rre Ramoopampa o ne a begela batsadi ba ga Seponono gore mo maitsiboeng o
    bone morwadiabona a okangwe ke mosimane e bile ba ngaparelane jaaka
    borekhu mo bojannyeng jwa gagwe, ka jalo a palelwa ke go bofolola dintšwa tsa
    gagwe. E rile ka lotlatlana a sa tlhole a ba bona a ya go di bofolola.
   O ne a botsa Seponono fa se a se buang e se nnete, mme a tsenya tlhogo ka go
    palelwa ke go araba potso gonne sephiri se le mo pepeneneng gore o ne a
    romilwe, mme ena a ikela kwa boratapelo gonne maaka a le maoto
    makhutshwane.
   Rre Mkhonto ke rre wa lelapa, mme o tlhoka maikarabelo gonne a lala a sasanka
    masigo. Mpho e bong mogatse ga a bolo go mo kgalemelela metsamao ya gagwe
    fela ena a ikabile ditsebe. Rre Ramoopampa o ne a mo fitlhela mo segotlong sa
    gagwe a sa apara. O ne a mo adima terekesutu a bo a mo felegetsa go ya kwa
    gae.
   Go supa fa sephiri se sa nnele ruri, o bolelela mosadi tshupo ya kako e a e
    boleletseng Ramoopampa ya gore o ne a tlhasetswe ke dinokwane, mme tsa mo
    tseela madi le diaparo. Morago ga dibeke di le pedi sephiri sa ga Mkhonto se ne sa
    senoga gonne maaka a le maoto makhutshwane. Rre Ramoopampa o kopana nae
    mo Porotiya a tshwaragane le mosadi wa monna yo mongwe ka diatla.
   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope, sephiri ga se fitlhegele ruri
    gonne go le mo pontsheng gore Mkhonto o ne a sa bue nnete fa a re o
    kgothositswe gonne metsamao ya gagwe e itlhalosa. Go raya gore letsatsi le a
    fitlhetsweng a le lepona ka lona, o ne a ikutswitse mo ntlong ya motho, mme e rile
    go utlwa mong wa motse a goroga a tshwanelwa ke go tswa ka letlhabaphefo.
    Seno se kaya fa go se sepe se se fitlhegileng gonne kwa bokhutlong nnete e nna
    mo mpaananeng gonne maaka a le maoto makhutshwanyane.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 19                                DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

   Manaila o ikutswa le Mphodi ka jalo fa a batla go bonana nae ba iketla mo
    sejanageng fa pele ga ntlo ya ga Ramoopampa. Ramoopampa fa a botsa gore ke
    ka ntlha ya eng fa ba sa ye go iketla fa pela ga ntlo ya gaabo Mphodi ka e le ya
    bone go tswa fa ga gagwe o mmolelela gore o tlotla mmaagwe Mphodi ka a santse
    a tsena sekolo. Ramoopampa o a mo koba gonne go sa tlhokege gore a emise
    sejanaga fa pele ga ntlo ya gagwe ka a sa tla mo ngwaneng wa gagwe.
   Go supa fa go se sepe se se ka direlwang mo sephiring, mme se sa upologe,
    morago ga dibeke di le pedi sephiri sa ga Manaila sa senoga. Manaila o ne a ya go
    bolelela Ramoopampa fa e le monna yo o nyetseng ke ka moo a ka se keng a
    tsena ka dinao tsoopedi kwa gaabo Mphodi.
   Sephiri se tota se sa fitlhegele ruri, gonne kwa bokhutlong nnete e nna mo
    pontsheng.                                                                             [25]

POTSO 17 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

17.1      Kwa lelapeng la ga Tlhapi le Legae                                               (1)

17.2      Bogadi jwa ga Ntshidi jo bo tshwanetseng go tswela kwa Mmitolente/kwa
          gaabo Tlhapi.                                                                    (2)

17.3      Sajene Mponini
          Lepodisi Sebeka                                                                  (2)

17.4      'Ntho e e mo pelong ya me, e ntse e tutela motsotso le motsotso.
          Ga ke itse gore ngwaga o, ke tlaa bona bokhutlo ba ona'.                         (2)

17.5      Modiri ga se moji.
          Badiri bangwe ga ba a ka ba roba se ba se jetseng.
          Bangwe ba jetswe maungo ba lebile.
          Bangwe ba tlhokafetse, mme maungo a bona a senngwa ke batho fela ba sa
          a utlwele botlhoko.
          Mogoloe a amogele se se diragetseng ka e le botshelo.
          (Di le PEDI fela).                                                               (2)

17.6      O ne a sutela monnawe Malebye ka basadi ba ne ba se kitla ba nna lebaka le
          leele mmogo jaaka banna ba dira./E ne e le ena yo mogolo mo lapeng ka jalo
          o ne a sutela monnawe.                                                           (2)

17.7       O mo tsere a mo godisa.
           O mo tsentse sekolo ka ditshenyegelo tsa gagwe.                                 (2)

17.8       Go nna megagaru ga gagwe go dira gore a lwele gore bogadi ba ga Ntshidi
           bo tswele kwa gaabo, mme se sa dira gore Legae a nne kgatlhanong, ka jalo
           ditiragalo di tswelele pele.                                                    (2)

17.9       Go dumelana le morwadie gore bogadi bo tswele kwa Mmitolente boemong
           jwa go tswela kwa ga Legae ka e le ena rraagwe, ke gona go godisitseng/
           kukeditseng kgotlhang ya teramakhutshwe e.                                      (2)

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      20                                   DBE/2021
                                     SC/NSC – Kaedi ya go tshwaya

17.10      Ke ne ke ka mo gakolola gore a tlogele bogadi ba ga Ntshidi go tswela kwa
           ga Legae ka e le rraagwe.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

17.11      Ee – go ne go siame gonne o ne a tshegetsa Legae ka tshwetso ya gagwe/
           ka ntlha ya gore thulaganyo ya bogadi e ne e sa ye ka tsela ka bo ne bo
           tshwanetse go tswela kwa gaabo Ntshidi/kwa ga Legae.                                    (2)

17.12     Ke ne ke tlaa mo eletsa gore a lemose Tlhapi phoso e a e direlang Legae
          gonne a mo tsere e le lesea a bo a mo godisa mmaagwe a sa dire.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

17.13      Ke ithutile gore go nna le ngwana go a rulaganyetswa gonne o tlaa go
           senyetsa bokamoso/fa o ile sekolong dira tsa sekolo o tlogele tsa bagolo.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)
                                                                                                   [25]

POTSO 18 (POTSO YA TLHAMO)

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

GA SE LORATO – MJ Magasa

   Tlhagiso e e reng sephiri ga se fitlhegele ruri le gore maaka a maoto
    makhutshwane e tota e le nnete e e se nang bana ba phefo.
   Motsamai ke rre wa lelapa gonne o nyetse Gadifele e bile o na le bana ba le
    babedi nae e bong Lesego le Emang.
   Motsamai o kopa go iphitlha le Angeline. Angeline o dumelana nae le go
    mmolelela fa a mmona gore ke rre wa segolwane e bile go bonala a na le motse.
    Motsamai o latola fa a na le motse, mme o mmolelela gore o ntse a kgobokanya
    jaanong ke gona a akanyang ka go aga motse. Angeline o mmotsa gore jaanong
    ke ka ntlha ya eng fa a ne a bua ka go iphitlha le gore o iphitlhela mang ka motho
    a iphitlhela yo a ipofileng nae. Motsamai o bolelela Angeline fa a iphitlhela
    badirimmogo nae, a itlhokomolosa fa maaka a le maoto makhutshwane.
   Ka sephiri se sa fitlhegele ruri, Motsamai o bolelela Angeline fa ba kwa lapeng la
    gagwe ba tlaa gakgamalela metsamao ya gagwe ya bosigo gonne a sa ba
    tlwaetsa jalo. Angeline o mmotsa gore fa a re kwa lapeng o raya lefe ka a rile ga a
    ise a tseye.
   Go supa fa maaka a le maoto makhutshwane sephiri sa ga Motsamai se senoga fa
    a raya Angeline a re kwa gaabo ba mo pateletsa go nyala ntsalae yo o nang le
    bana ba babedi. Angeline o ne a mmotsa gore a bana bao ga se ba gagwe ka a ne
    a setse a itse fa a na le bana.
   Morago ga ngwaga di le pedi sephiri sa ga Motsamai se ne sa nna mo
    pepeneneng. Angeline o ne a bolelela Motsamai gore o itse sentle gore fa a ntse a
    re ba kwa gae o raya lelapa la gagwe. O ne a mmolelela gore ntlo e lolea ka ntlha
    ya fa a tshaba mogatse ka e bile a sa tlhole a tla jaaka tlwaelo le madi a sa tlhole a
    bonala.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2021-mg/b6aa764b-82d4-4686-8a6a-06b1616ab457) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P3 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2021-mg/2468ef45-0676-4b5a-bdb7-6e579c130a5e) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2021-mg/052652b3-4741-45fc-902a-55b499241721) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023-mg/df8d577e-4b21-4004-88b3-f2daa31ad43a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018-memo/8cea3090-762e-404d-9cab-9f8f3764ec25) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2016-memo/c30385ee-517a-4860-8133-ddfdca7f9a75) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
