# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 26 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023-mg/df8d577e-4b21-4004-88b3-f2daa31ad43a
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023-mg/df8d577e-4b21-4004-88b3-f2daa31ad43a)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023/822370e6-e2fb-4dac-8e27-7c4d2aaa6033) — QP · 2023 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                 PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                             2023

                                 KAEDI YA GO TSHWAYA

                                                                           MADUO: 80

                        Kaedi e ya go tshwaya, e na le ditsebe di le 26.

Kwalololo e ileditswe                                                          Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 2                                  DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA A: POKO
MELODI YA POKO – RM Ramagoshi
POTSO 1: POTSO YA TLHAMO
 'SEMPE A LEŠOBORO' – MOM Seboni
ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
     Leboko la ga Sempe a Lešoboro le bua ka botshelo jwa ga Sempe jwa majako.
      Le na le mo le tshwanang le mo le farologanang gona le se re itemogelang sona
      mo matshelong a rona a gompieno.
     Sempe ga a ka a lebelela mofuta wa tiro e a neng a e thapetswe, mme a e
      amogela ka diatla tsoopedi ka motlhophantsi e le yo o kgorang. E ne ya re go
      gorogeng ga gagwe a fitlha a direla mosadinyana mo gaising. Mo malatsing a
      gompieno borre ba dira ditiro tse di dirwang ke bomme tsa go apaya le go
      phepafatsa, fela jaaka Sempe a ne a dira.
     Sempe o ne a nyatsiwa ka ntlha ya fa a ne a sa ya sekolong sa setso gammogo
      le mofuta wa tiro e a neng a e dira, ke ka moo a neng a bidiwa Sempe a
      lešoboro. Mo malatsing a gompieno ga go nyatsiwe ope yo a sa yang kwa
      sekolong sa setso, gape motho ga a nyatsiwe ka ntlha ya mofuta wa tiro e a
      dirang.
     Mo lebokong, go bonala fa Sempe a ne a direla mothomosweu jaaka fa re
      itemogela mo lebokong le. O ne a mo tabogisa a ntse a mo raya a re gou-gou go
      kaya gore tiro e direlwe ka bonako. Sempe ka ntlha ya go tshoga, a dire ka
      bojotlhe, boineelo le botswapelo. A tshematsheme motshegare otlhe go leka go
      kgotsofatsa mong wa gagwe gammogo le go leka go somarela tiro ya gagwe.
     Mo malatsing a gompieno, go santse go na le ba ba direlang basweu, fela
      bathapiwa ba na le ditshwanelo tse Sempe a neng a se na tsona. Batho ga ba
      tlhole ba tabogisiwa ke bathapi jaaka go ne go dirwa ka Sempe gonne a ne a se
      na ditshwanelo. Badiri ba na le tetla ya go tlhagisa dingongora, tshotlo le
      kgatelelo ya bathapi mo bathapiweng. Ba ka tlalea bathapi kwa makgotleng a
      bona a a ba emelang gore ba dire ka fa tlase ga maemo a a amogelesegang a
      tiro. Mo mabakeng mangwe, ba kgona go ipuelela ka bobona mo bathapiweng.
      Ga ba fekediwe ke letshogo jaaka re bona Sempe mo lebokong.
     Go tlhoka thutego ga ga Sempe, go ne go mo tshedisetsa mo letshogong fa go
      buiwa le ena, a ithaya gore fa go twe gou-gou go tewa ena fela. Gompieno badiri
      ba rutegile, ba itse dipuo tse di farologaneng, ga ba tshoge sepe gonne ba utlwa
      se se buiwang, e bile tiro ya bona ba e dira ba phuthologile.
     Mo lebokong le, Sempe o ne a dira ka thata a batla madi jaaka fa a ne a re o
      bolawa ke ditšhentšhabanna le kgomo ya pereko. Gompieno le gona re bona
      batho ba dira ka thata ba tsaya ditšhono tse di farologaneng ba batla madi.
     Mo malatsing a gompieno badiredi ba a ungwelwa, bogolo jang fa ba wetsa tiro
      ya bona. Sempe le ena o ne a ya gae a gapa kgomo e le ditlamorago tse di
      itumedisang tsa diatla tsa gagwe.
     Diteng tsa leboko le, di tshwana le se re itemogelang sona mo matshelong a rona
      gompieno. Batsadi mo matlhakoreng otlhe ba itumelela katlego ya bana ba bona.
      Re lemoga se fa Mmaselemela a ne a itumela e bile a letsa mogolokwane fa
      Sempe a tlhaga a gapa kgomo ya pereko mme le gompieno batsadi ba itumelela
      katlego ya bana ba bona.                                                              [10]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  3                                   DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'LEREBANA WA LETLALEANYA' – FS Khunou

2.1       Diphetogo/Mathata a a tliswang ke loso lwa ga mme/a a tliswang ke go
          tlhokofalelwa ke mmaago.                                                              (2)

2.2       O se dirisitse go tlhalosa fa batho ba mo gakaletse/ba le kgatlhanong nae.            (2)

2.3       Ba mmolelela fa e se Mokgatla/ngwana wa Kgatleng mme kwa gaabo e le
          kwa Botswana kwa Kgalagadi.                                                           (2)

2.4       Poeletsomafoko - e gatelela bokao go bontsha fa a ne a ngwega a sa
          lemogiwe/bonwe ka go boeletsa lefoko 'sutlha'.                                        (2)

2.5       Ke se latlhe bana ba ga mme ka ntlha ya mathata/Go itshoka ke sa tshabele
          mathata/Go bua se se ntshwenyang/Go efoga go boloka matshwenyego mo
          pelong.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [10]

POTSO 3: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'SEGO SA METSI' – G Setlalekgosi

3.1       Mathata a dingwetsi di rakanang le ona mo manyalong.                                  (2)

3.2       Mmatsale o baakanyeditse Nkele/ngwetsi ya gagwe ntlo fa a tlaa dulang teng.           (2)

3.3       Poeletsomodumo go tlisa molodi o o utlwatsang gore lefelo le ga se la gaabo
          Nkele ka go boeletsa tumammogo 'g'.                                                   (2)

3.4       Go kgopisa/go tlhokofatsa ngwetsi ka go e kgoba ka dipopego tsa yona.                 (2)

3.5       Ya gore ga ke a tshwanela go ikanya motho/Ke se bone thola borethe teng ga
          yona go a baba/Ke itse gore batho ba a fetoga.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [10]

POTSO 4: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'BOTSOFE' – LD Raditladi

4.1       Diphetogo tse bagolo ba itemogelang tsona ka ntlha ya bogodi.                         (2)

4.2       Tlogelo – go tlisa go kibakibela ka bonako ga mola/go oketsa lebelo la moribo
          le moretheto wa molatheto ka go tlogela tlhogo ya leina 'le' go tswa mo go
          'lekoko' go nna 'koko'.                                                               (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   4                                DBE/2023
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

4.3       Batsofe fa ba tsoga ba lela ka ditlhabi.                                          (2)

4.4       Go tshwantshanya meriri ya batsofe le mašwi ka ntlha ya mokgwa o e
          sweufetseng ka gona.                                                              (2)

4.5       Ya gore ke itse fa se se sa feleng se a bo se tlhola./Ke itse gore bogodi bo
          tlisa diphetogo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [10]

                                              LE

POKO E E SA TLHAOLWANG

POTSO 5: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'MORUTABANA' – SS Mokua

5.1       Diphetogo tsa go se tlotle morutabana tse di bonwang mo baneng ba
          gompieno/Tlotlo e e nyeletseng ya barutwana mo barutabaneng.                      (2)

5.2       Maloba fale ke sa le ngwanyana,
          Maloba fale ke sa bula matlho,
          Tlhatlagano ya bokao

          Maloba fale ke sa le ngwanyana,
          Maloba fale ke sa bula matlho,
          Tlhatlagano ya mafoko/popego                                                      (2)

5.3       Pheteletso - go bontsha mokgwa o barutwana ba neng ba tlotla le go boifa
          barutabana ka teng ka ba ne ba sa batle gore ba ba bone gope.                     (2)

5.4       Boitumelo bo nne bogolo/bo tlale ka moo bo ka se lekanngweng le sepe.             (2)

5.5       Batho ba tshwanetse go thusana/Morutabana o tshwanetse go tlotliwa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:             30

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 5                                    DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA B: PADI
POTSO 6: POTSO YA TLHAMO

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

ELA TLHOKO:        Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                   tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                   tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.
   Go tlhoka go utlwana ga malapa, ditsala, bakapelo, badirimmogo le setšhaba go
    tlhola mathata mo matshelong a ba bangwe jaaka re itemogela mo ditiragalong tsa
    padi ya Leba Seipone.
   Gokatweng o tlhokile go tshwaragana le mmaagwe. O ne a tshola ngwana mme a
    mo romela kwa go mmaagwe jaaka sephuthelwana kwa ntle ga go dira
    dithulaganyo dipe nae. Ngwana yo o tlholela batsadi mathata gonne a ne a sotlwa
    ka ntlha ya tshobotsi ya gagwe.
   Mosala le ena o tlhokile tirisano le setlogolo sa gagwe. Monnamogolo Puso o ne a
    setse a abetse Motswagauteng boswa jo e neng e le jwa ga Mosala, ka ena a
    jelwe ke naga. Mosala o palelwa ke go dirisana le Motswagauteng, mme o rekisa
    boswa jotlhe jo bo neng bo abetswe Motswagauteng. O sotla le go kgerisa
    Motswagauteng, moo o bileng a ngwega mo lelapeng. Motsing a lwalang o palelwa
    ke go ikalafa ka a tshamekile ka leruo le le ka bong le mo oka, le go tlhoka motho
    yo o mo tlhokomelang ka a kobile Motswagauteng. Ano ke mathata a a tlholwang
    ke go tlhoka go tshwaragana jaaka lelapa.
   Mosala o tlhaela go bofagana le setlogolo sa gagwe mme a se sireletse mo
    tshotlong e a neng a itemogela yona mo setšhabeng. O palelwa ke go mo
    tshegetsa, mme le ena o mmitsa lekutwana le le sa itseng rraalona. Go sa
    tshwaraganeng jaaka lelapa, go tlholela Motswagauteng bothata jwa go tshaba mo
    gae. O ne a babaletswe ke setlhako sa ga malomaagwe se se neng sa mo gata
    mo molaleng gammogo le kubu e e neng ya mo itaya mo go botlhoko ka ntlha ya
    fa a ne a timeditse podi. Seno ke kgwetlo e Motswagauteng a itemogelang yona ka
    ntlha ya lelapa le le palelwang ke go utlwana.
   Ditsala tsa ga Motswagauteng e bong Moleko le Teko di ne tsa palelwa ke go
    kitlana, mme tsa mo kgetholola ka ntlha ya dipopego tsa gagwe. Ka metlha fa ba
    ne ba tshameka mmogo ba ne ba mo kgoba le go mmitsa ka maina a tshotlo. Go
    tlhoka go bofagana ga ditsala go lebisa kwa ntweng ya ga Motswagauteng le
    Moleko. Moleko o ne a kgoromeletsa Motswagauteng mo molelong fa a ne a re o a
    ikomosa, mme a ya go thula Pule, ba bo ba sala ba tlhatlagane. Ano ke mathata a
    Motswagauteng a itemogelang ona ka ntlha ya go sotlwa ke ditsala tse di tlhaelang
    go tshwaragana le ena.
   Bapagami ba tekisi e e neng e ya Foreiborogo ba ne ba tlhaela go tshwaragana le
    Motswagauteng jaaka bana ba thari e ntsho. Ba ne ba bitsa Motswagauteng tsela
    yotlhe ka maina a tshotlo. Go tlhoka go dirisana jaaka batho go ne ga ledisa
    Motswagauteng. Motswagauteng o feleletsa a ba arabile ka mafoko a a neng a ba
    kgoba marapo a gore molato ga se wa gagwe. Ano ke mathata a Motswagauteng
    a itemogelang ona ka ntlha ya go sotlwa ke setšhaba gonne se tlhoka go bofagana
    le ena.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  6                                   DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

     Re le batho re tshwanelwa ke go bofagana ntle le go tlhaolana ka mmala.
      Mosadimogolo wa mosweu e bong Kobbie o ne a phamolelwa sekgwama ke
      mosimane wa legodu. Motswagauteng o ne a thusa mapodisi go fitlhelela legodu
      leo. Ka ntlha ya go tlhoka go nna mowa o le mongwe, seno se ne sa lebisa kwa
      ntweng ya semorafe. Ano ke mathata a setšhaba se itemogelang ona ka go
      tlhoka go nna ngatana, mme se tlhaolane go ya ka mmala.
     Morago ga gore mosadimogolo Kobbie a kopane le Motswagauteng, o ne a
      mmatlela sekolo kwa Foreiborogo. Mo sekolong se, go sa ntse go fitlhelwa
      kgethololo ya mmala. Koot o ne a kgoromeletsa Motswagauteng mo go Sarkie.
      Tiragalo e, e ne ya tlhola ntwa magareng ga bantsho le basweu.
     Jankie o tlhokile go bofagana le mogatse mo lelapeng la bona. Ke rre wa lelapa
      fela ga a ikanyege mo mosading wa gagwe. O ne a ratana mo sephiring le
      modiredi wa bona e bong Gokatweng. O ne a boulela, mme a sa batle go bona
      monna ope wa montsho mo legoreng la gagwe. Gokatweng o ne a thusa
      Mokwepa le banna ba gagwe go mo gapa ka dikgoka. Ba ne ba mmolaya le go
      rekisa mmele wa gagwe kwa mosading mongwe wa mosankoma kwa Soweto.
      Ano ke matlhotlhapelo a Jankie a itlholetseng ona ka ntlha ya go tlhoka go kitlana
      le go nna le boikanyego mo mosading wa gagwe.
     Go tlhaela go nna ngatana ga ga Jankie le mogatse mo lelapeng jaaka banyalani,
      go boetse gape ga tlholela mogatse loso lwa pelo ka ntlha ya go nyelela ga
      gagwe. Ano ke matlhotlhapelo a a tlholwang ke go tlhoka go tshwaragana mo
      lenyalong.
     Gokatweng o tlhaela go dirisana le lelapa le setšhaba ka go ikamanya le lekoko
      la ga Mokwepa. Seno se mo tlholela go tshela botshelo jwa gagwe jotlhe kwa
      kgolegelong gammogo le go sa kgone go itse morwae botoka.
     Tswelelopele, boitumelo le katlego di tlisiwa ke go nna ngatana ga batho botlhe.       [25]

POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

7.1       Ke bontsala/Borraabona ke bana ba motho.                                           (1)

7.2       Sa gore Gokatweng ke mmaagwe/motsadi wa gagwe.                                     (1)

7.3       Kwa kgotlatshekelo.                                                                (1)

7.4       O kopile gore ba mo tlhokomelele ngwana wa gagwe.
          O ne a batla le go itse gore ba tlile go busa Motswagauteng leng.                  (2)

7.5       Ke fa Motswagauteng a sena go tsewa ke mapodisi go ya go mmotsolotsa
          mabapi le ditiro tsa ga Mokwepa.                                                   (2)

7.6       E tiisitse Motswagauteng moko, ya mo ratisa botshelo, ka jalo a palelwa ke go
          ipolaya le fa a ne a le mo mathateng mme se, sa tsweletsa ditiragalo pele.         (2)

7.7       Go ne go sa siama gonne go fisa dithoto e le tlolomolao/Ntwakgolo ke ya
          molomo/O ne a dira tiro ya gagwe go gomotsa Sarkie jaaka morutabana wa
          gagwe a sa supe tlhaolele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 7                                   DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

7.8       Tshedimosetso ka ditiro tsa borukutlhi tsa ga Mokwepa le lekoko la gagwe.            (1)

7.9       O ne a sala a tlhatlagane le Motswagauteng.
          Mesesenyana ya ga gagwe e le kwa tlhogong.
          A setse ka pitimaotwana fela kwa tlase.                                              (3)

7.10      Ke ithutile gore mo botshelong o tshwanetse go ikamogela le go ithata gore
          batho ba bangwe le bona ba kgone go go rata le go go amogela/Ke ithutile go
          amogela dilo tse nka se kgoneng go di fetola/Go kgotlelela dikgwetlho go
          fitlhela ke bona maikaelelo a me.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.11      O buseditse Motswagauteng kwa sekolong/O mo neile legae le e leng kgale a
          le tlhoka.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.12      O ne a se na maitseo – gonne fa morutabana Peo a leka go mo gomotsa o
          ikgophola mo go ena a bo a tsamaya.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.13      Nnyaya/ga go a siama gonne kgethololo go ya ka mmala e sa siama/e
          ileditswe/e le tlolomolao/Bana botlhe ba na le tshwanelo ya go amogela thuto
          kwa ba batlang go tsena sekolo gona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.14      Ke ne ke ka leka ka gotlhe go mo falosa ka mmangwana a tshwara thipa ka
          fa bogaleng.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  8                                   DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 8: POTSO YA TLHAMO

OMPHILE UMPHI MODISE–DPS Monyaise

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

     Go tlhoka kutlwano ga malapa, ditsala, bakapelo, badirammogo le setšhaba go
      tlhola mathata mo matshelong a ba bangwe jaaka re itemogela mo ditiragalong
      tsa padi ya Omphile Umphi Modise.
     Basetsana ba ba neng ba dira kwa femeng ya mesese kwa Doornfontein ba ne
      ba sa tshwaragana jaaka ngatana. Ba ne ba se ka ba nna mowa o le mongwe le
      Motlalepule mme ba letlelela lefufa go laola maikutlo a bona ka ntlha ya fa a ne a
      ba gaisa ka bontle. Ba ne ba mo logela leano, mme mongwe a mo loma tsebe.
      Motlalepule o nna le bothata jwa go simolola go ebela gape le lefelo le a sa le
      itseng la gauta a batlana le bonno ntswa a ne a na nabo. Ano ke matsapa a a
      tlholwang ke go palelwa ke go nna ngatana le go ratana ga badirammogo.
     Motlalepule o ya go batla tiro kwa matlong a maleele a makgowa kwa a
      kopanang le lerwa le fuduga gona ka ntlha ya go tlhoka go bofagana ga bana ba
      mmala wa sebilo. Thandi yo e ntseng e le montlenyana wa difolete ga a ka a
      utlwana le Motlalepule, a mo fufegela mme bontsi jwa basetsana jwa simolola go
      mo katoga. Go sireletsa sekgele sa gagwe, o rulaganyetsa Motlalepule
      mosimane wa tedu tsa katse. Seno ke bosetlhogo jo Thandi a bo tlholetseng
      Motlalepule ka ntlha ya go tlhoka tirisano ya baagisani.
     Mosimane wa tedu tsa katse o tlhokile go nna le tirisano le Motlalepule. O bona
      fa lefufa la ga Thandi le mo fa tetla ya go betelela Motlalepule morago ga go mo
      tshelela botlhole mo teyeng. O ne a betelela Motlalepule, mme seno sa tlholela
      mathata a a seng kana ka sepe a go ima. Ano ke matlhotlhapelo a go amogwa
      bokamoso jo bontle ka ntlha ya go tlhoka go kitlana ga setšhaba.
     MmaMosidi o kopana le lekau la kwa Thaba Ntsho mme la mo tsenya
      palamonwana. MmaMosidi o tlhaela go nna ngatana le mogatse ka go sa mo
      utololele sephiri sa ga morwae wa dikgora. Ba ne ba tshegofaditswe ka morwadi
      a le esi e bong Mosidi, mme a se ka a tswala phatlha e e mo pelong ya gagwe ka
      ga morwae. MmaMosidi a tlhoka phuthologo le boiketlo mo lenyalong ka go
      tlhoka go bofagana le mogatse.
     MmaMosidi o tlhokile go nna mowa o le mongwe mo lenyalong la gagwe gonne
      ka metlha fa a ne a tshwanetse go begela mogatse ka ga morwae, o ne a nna
      pelopedi. O itlholetse mathata ka go tlhoka botshepegi mo monneng wa gagwe.
      O ne a kopa mogatse gore ba ye go ithuela ngwana wa mosimane kwa legaeng
      la bana mme bothata bo etegela fa a tlhabega morago ga go sa fitlhelele
      morwae. O ne a tsene diphaposi tsotlhe, mme a sekaseka basimane ka fa
      morago ga ditsebe pele a ka ba leba mo matlhong go netefatsa fa e le morwae.
      MmaMosidi o paletswe ke go bofagana le mogatse mo lenyalong la bona, mme a
      bona go le botoka go swa ka lehunelo. Ano ke matlhotlhapelo a MmaMosidi a
      rakanang nao ka ntlha ya go tlhoka therisano ya mo lelapeng le mogatse.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  9                                       DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

      Go palelwa ke go nna ngatana go dira gore MmaMosidi a rakane le mathata a go
       tshajwa ke bana. Batsadi le bona ba ne ba mo fapogela. Ba ne ba setse ba
       tshosa bana ka ena gonne a ne a bidiwa Dinalana. O ne a fetoga
       mmalethantshane ntswa e ne e le motho wa mmele. MmaMosidi o fetoga
       tshobotsi jaana ka ntlha ya go swa ka lehunelo le go tlhoka tirisano le mogatse.
      Go tlhoka go kitlana ga banyalani go tlholela MmaMosidi matsapa a go tlhola a
       ebela le naga a go fitlhelela bonnete jwa kgang ya ga mosadimogolo Malebela.
       Mogatse a ka bo a ne a mo eme nokeng go batlana le morwae ka e bile a ne a
       dumelana nae gore ba ithuele ngwana wa mosimane. Seno ke matlhotlhapelo a
       MmaMosidi a itlholetseng ona mo moweng ka ntlha ya go tlhoka botshepegi
       gammogo le go bofagana le mogatse.
      Tswelelopele, boitumelo le katlego di tlisiwa ke go nna ngatana ga batho botlhe.          [25]

POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

9.1       Lakasanta.                                                                             (1)

9.2       E ne e le go gasa sedi la bokapi jwa moseja kwa ntle ga go latlha setso.               (1)

9.3       Ke badirammogo.                                                                        (1)

9.4       E ne e re fa a bua a rage ka tlhako.
          O ne o ka re loleme ga lo buele ka bonako jaaka a batla.
          O ne a tswa ditete.
          (Di le PEDI fela.)                                                                     (2)

9.5       Ke leeto la ga Malebo go tswa kwa lekgotleng la Baitiredi la kwa Lakasanta.            (2)

9.6       Go tshelela Motlalepule more mo teyeng ga ga Thandi le go betelelwa ga
          gagwe go re thankgololela ditiragalo ka go tlisa tsalo ya moanelwamogolo wa
          bobedi e leng Omphile.                                                                 (2)

9.7       Go ne go siame gonne a ne a leka go ba dira bathosetšhabeng ka go itirela
          ka mabogo a bona/O ba rutile maikarabelo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

9.8       Ke ithutile gore mosekaphofu ya gaabo ga a tshabe go swa lentswe/Ke
          ithutile gore thuto ke lesedi/Ngwana le fa e se wa gago o mo ratela botshelo
          jo bontle jaaka e kete o mo tshotse.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

9.9       Ke go bona ngwana wa mosimane a ka nna dingwaga di le supa a tshameka
          ka kolotsana.                                                                          (1)

9.10      O ne a mo šeba ka lorato
          O ne a mo šeba ka kutlwelobotlhoko
          O ne a mo šeba ka bopelonomi.                                                          (3)

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                10                                   DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

9.11      O rotloeditse Modise go tsena sekolo/O neile Modise legae le le
          bolokesegileng/O mo neile lerato le a neng a le tlhoka la botsadi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

9.12      O ne a le lefufa – o fufegela bontle jwa ga Motlalepule.
          O setlhogo/o pelomaswe – O rulaganyetsa Motlalepule lekau la tedu tsa katse
          gore le mmetelele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

9.13      Nnyaya – go ne go sa siama gonne e le mogolo yo o neng a tshwanetse go
          kganela Motlalepule go dira jalo/O ne a ka nna a thusa Motlalepule go godisa
          ngwana wa gagwe.
          Ee – O ne a tshwanetse go netefatsa gore ngwana o a sireletsega.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

9.14      Ke ne ke ka dula le ena fatshe gore a mpolelele modi wa mathata a gagwe/se
          se mo jang/Ke ne ke ka mo isa kwa ngakeng ya malwetse a kgatelelo ya
          maikutlo gore gongwe a ka ba bolelela sengwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      11                                   DBE/2023
                                     SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 10: POTSO YA TLHAMO

MASEGO – G Mokae

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

     Go tlhoka go utlwana ga malapa, ditsala, bakapelo, badirammogo le setšhaba go
      tlhola mathata mo matshelong a ba bangwe jaaka re itemogela mo ditiragalong
      tsa padi ya Masego.
     Sannah ka ntlha ya go palelwa ke go nna mowa o le mongwe le Masego, o mo
      logela leano la go mo pateletsa go nwa nnotagi. Masego o itemogela mathata a
      go batla go kgotsofatsa tsala. Ka bomadimabe, isago ya gagwe e e neng e
      tsabakela ya kgaolwa ke go tlhoka go kitlana ga ditsala ka ntlha ya lefufa.
     Ntsime o tlhokile go nna le tirisano le Masego jaaka morutwana mmogo nae. O
      ne a bona fa go itshiela go go feteletseng ga ga Masego go mo naya tšhono ya
      go ipusolosetsa mo go ena. O ne a betelela Masego, mme seno sa mo tlholela
      mathata a a seng kana ka sepe a go ima. Ano ke matlhotlhapelo a go amogwa
      bokamoso jo bontle ka ntlha ya go tlhoka go kitlana ga baithutimmogo.
     Bothata jwa ga Masego bo etegediwa ke go teketiwa mo go maswe ke rraagwe
      ka ntlha ya go tlhoka go bofagana le go itshwarelana ga lelapa. Rre Motsepe o
      batlile go latlhegelwa ke morwadie gammogo le lesea ka ntlha ya go tlhoka go
      amogela mo le go nna ngatana e le nngwe le ena.
     Base Schalk o tlhokile go nna seoposengwe le modiredi wa gagwe e bong Rre
      Tsawe mabapi le kgodiso ya ngwana wa ga Lisbeth. O ne a imisa morwadie
      Tsawe, mme a tshepisa gore o tlaa tlamela lesea. O ne a se ka a diragatsa
      ditsholofetso tsa gagwe mme a koba Lizbeth mo polaseng.
     Base Schalk o ne a tlhoka go kitlana le badiredi ba gagwe gonne o ne a itaya Rre
      Kgabo ka sebepi morago ga phosonyana e nnye. Go tlhoka go dirisana go, go ne
      ga tlhola ntwa e e matlhomahibidu magareng ga bona. Kgabo o ne a tshwara
      Base ka kgokgotso ka mabogo a a mesifa. Badiri ba ne ba dika mosadinyana mo
      phaposing ya boapeelo morago ga go mmofelela mo setilong. Bangwe ba
      badiredi ba tla ka leokwane ba le tshela mo ntlong pele ba e ja ka molelo.
     Nomhle o ne a tlhoka go utlwana le mogatse ka go mo tshegetsa fa a ne a
      ilediwa kgapetsakgapetsa. O ne a sa golagana le mogatse gonne o ne a simolola
      boaka le makau a a neng a kgona go mo isa kwa menateng e a neng a sa kgone
      go mo isa kwa go yona. Go tlhoka tirisano ga lelapa go tlhola mathata a tlhalano
      le go iletsa Vusi go bona barwae. Ano ke masula a lelapa le itemogelang ona ka
      ntlha ya go tlhoka tshwaragano mo kgoleng ya lenyalo.
     Setšhaba ka bosona, se tlhokile go tshwaragana. Se, se tlhodile gore go lebiwe
      mmala boemong jwa bokgoni jwa motho. Kgatelelo ya bosemorafe e itsa bokwadi
      jo bo bokgabale jwa ga Vusi, jwa maboko le diterama go phasalatswa.
     Mapodisi a tlhokile go tshwaragana le setšhaba. A ne a tlholela Vusi loso lo lo
      setlhogo lwa go thunngwa kwa kopanong ya baeteledipele ya bana ba dikolo kwa
      Alexandra.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  12                                      DBE/2023
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

      Nomhle o tlhaela go nna mowa o le mongwe le Masego mosadi wa bobedi wa ga
       Vusi. O ne a setse a tlhalane le Vusi, mme o palelwa ke go sutela Masego mo
       materaseng go ilela mogatse. Mosadi wa ga Vusi o lwela setopo nae ntswa ba ne
       ba tlhalane.
      Go tshabela moseja ga ba ga Lazar go supa go tlhoka go kitlana ga setšhaba le
       mapodisi. Go tlhoka kitlano go, go ba baketse kgatelelo le go leka go ba isa ga
       maotwanahunyela ka go ba fisetsa ntlo. Ba patelesega go fuduga mo nageng ka
       ntlha ya go tlhoka go dirisana ga setšhaba.
      Tswelelopele, boitumelo le katlego di tlisiwa ke go nna seoposengwe ga batho
       botlhe.                                                                                    [25]

POTSO 11: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MASEGO – G Mokae

11.1      Ke monna le mosadi/Banyalani.                                                           (1)

11.2      Sa gore o tlogetse tiro ka ntlha ya dikiletso kgatlhanong le ena/go ilediwa.            (1)

11.3      Kwa ga Vusi.                                                                            (1)

11.4      O mo rotloeditse go tswelela pele ka go kwala.
          O ne a mo ema nokeng ka dithuso di le dintsi.                                           (2)

11.5      Ke fa Masego a ne a ile go bolelela Vusi gore a se ba jele nala ka mapodisi a
          ba beile leitlho.                                                                       (2)

11.6      Le tshegeditse Masego ka madi a go godisa le go tsenya Sello sekolo mme
          se, sa tsweletsa ditiragalo tsa padi.                                                   (2)

11.7      Se siame gonne ngwana e le mpho e e tswang kwa Modimong/Ngwana
          mongwe le mongwe o na le tshwanelo ya go tshela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

11.8      Ke ithutile gore fa o dira dilo tse di seng ka fa molaong o ka iphitlhela o le mo
          mathateng.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

11.9      Gobo a timilwe tšhono ya go boloka molekane wa gagwe.
          Go sa dule mo materaseng jaaka batlholagadi ba bangwe.
          Gobo a sa roulela Vusi ka diaparo tse dintsho.                                          (3)

11.10     Go supa botebo jwa lerato la gagwe mo go Vusi/Go mo fa poloko e e
          tshwanetseng moratiwa wa gagwe wa ntlha le wa bofelo.                                   (1)

11.11     O ne a tshegetsa Masego fa a ne a imile ka go mo neela bonno/O ne a
          rotloetsa Masego le Goabaona gore ba se bontshe batho gore ba utlwisitswe
          botlhoko ke go atlholelwa loso ga ga Kgabo Motsepe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                13                                  DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

11.12     Ga a na lerato la nnete – gonne o ne a ganela Vusi ka bana ba gagwe.
          O megabaru – o batla dithoto tsa ga Vusi ntswa e le kgale a kgaogane le
          ena/Ga a na tirisano – Ga a batle Vusi a kopana le bana ba gagwe/ga a batle
          go dirisana le Masego. (E le NNGWE fela.)
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

11.13     Nnyaya– rre mongwe le mongwe o na le tshiamelo ya go godisa bana ba
          gagwe le fa go le tlhalano/Batsadi ga ba a tshwanela go tsenya bana mo
          ntweng ya bona/dikgogakgoganong tsa bona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

11.14     Ke ne ke ka ikopa maitshwarelo ka se ke se dirileng mmaagwe/Ke ne ke ka
          rulaganya kopano gore re tle go bua ka ntlha e.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)
                                                                                           [25]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 14                                    DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 12: POTSO YA TLHAMO

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

     Go tlhoka kutlwano ga malapa, ditsala, bakapelo, badirammogo le setšhaba go
      tlhola mathata jaaka re itemogela mo ditiragalong tsa padi ya Ntlhomole
      Mmutlwa.
     Rre Kgori o ne a se ngatana e le nngwe le mogatse Kelogile gammogo le
      morwae Matsetseleko tebang le ditshwetso tsotlhe tse di tsewang mo lelapeng. O
      ne a sa tshwaragana le balelapa, a sa bone dilo ka leitlho le le lengwe le bona, ka
      a ne a itseela ditshwetso ntle le go rekegela maikutlo kgotsa ditshwaelo tsa bona.
     O ne a sa tshwenyegele go utlwa letlhakore la ga mogatse tebang le tshwetso ya
      gore Matsetseleko a tsene mo ditlhakong tsa gagwe fa a rola tiro. Le fa rre e le
      tlhogo ya lelapa fela go tlhokega gore batho ba bone dilo ka leitlho le le lengwe,
      go efoga bothata jo Kelogile a iphitlhelang a mekamekane nabo. Kelogile o
      tshwanelwa ke go tsaya sengwe le sengwe se mogatse a se tshikinyang, gonne
      monna a le mo nneteng ka dinako tsotlhe.
     Go sa utlwane ga ga Rre Kgori le Matsetseleko go dira gore a tlhoke go
      akantshana nae tebang le bokamoso jwa gagwe. Ga a buisane nae go utlwa
      maikutlo a ga morwae tebang le tiro ya go nna mogotsamolelo. Ga a rerisane le
      morwae, mme o mmolelela fa a sa tshosiwe ke matiriki e bile a sa utlwe ka
      ngwana.
     Go sa tshwaraganeng jaaka lelapa, go tlholela Matsetseleko bothata jwa go
      tshaba go lebagana le kgosi mo matlhong, go tlhalosa gore ke ka ntlha ya eng fa
      a sa batle go nna mogotsamolelo. Tiragalo e, e tlholela Matsetseleko bothata jo
      bo ka bong bo efogilwe jwa go tsena ka lenga la seloko gonne mmaagwe le ena
      o ne a palelwa ke go mo sireletsa mo go rraagwe. Boemong jwa gore mmaagwe
      a mo sireletse o ne a mo utlwisa botlhoko gonne a se na botshabelo. Ano ke
      matsapa a a tlholwang ke go tlhoka go kitlana ga lelapa.
     Go tlhoka go nna ngatana mo lelapeng go tlhola gore go nne le dikgogakgogano
      tsa go batlana le Matsetseleko. Morago ga gore Matsetseleko a ineye naga,
      Kelogile o ne a eletsa fa morwae a ka batliwa ke mapodisi gonne a tlaa nna
      bofefo. Rre Kgori mo letlhakoreng le lengwe o ne a sa tshepe mapodisi gonne a
      re ke matsipa, mme e bile Matsetseleko a tlaa a reka ka madi. Tseno ke
      dikgogakgogano tse di fitlhelwang mo lelapeng ka ntlha ya go tlhoka tirisano mo
      go rarabololeng bothata ka ngwana wa bona.
     Matsetseleko mo letlhakoreng le lengwe o tlhokile go nna mowa o le mongwe le
      Palesa mokapelo wa gagwe. O ne a ngwega mo gae a sa itsise mokapelo wa
      gagwe ka se se mo kobang mo gae. Seno se tlholela Palesa mathata a go sala a
      tlhorega. O ne a itlhaola mo barutwaneng ba bangwe, mme a simolola go sa dire
      tiro ya sekolo gammogo le ya kwa gae. Tseno ke ditlamorago tse di lerweng ke
      go tlhoka go bofagana ga bakapelo.

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  15                                   DBE/2023
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

      Kgori le banna ba lekgotla ba ne ba sa kitlana le kgosi jaaka e ne e le bagakolodi
       ba yona. Ba ne ba le setlhogo thata mo morafeng gonne ba ne ba o patika. Ba ne
       ba atlholela morafe mo sephiring kgosi e sa itse. Ba ne ba se mowa o le mongwe
       le kgosi gonne ba ne ba dira tse, ntle le kitso ya gagwe. Fa ba ne ba lemoga gore
       mongwe o itse ditshwanelo tsa gagwe, ba ne ba mo kgwathisa fa pele ga bana le
       basadi. Morago ga moo ba ne ba mo jela leruo lotlhe gammogo le masimo. Ano
       ke matlhoko a a tlisiwang ke go tlhoka go bofagana le go dirisana sentle le kgosi
       ga bagakolodi ba yona.
      Banna ba lekgotla ba ne ba se ngatana e le nngwe le kgosi Kgololo gonne ba ne
       ba sa mo eletse go ikamanya le manaane a puso a kagosešwa le tlhabololo mo
       motseng wa Phiritshweu. Ba ne ba dira jaana gonne ba itse fa dijo di ba tswile
       mo ganong fa ba ka dumelela manaane a. Ba ne ba batla gore setlhako go lele
       sa bona mo motseng. Ba tlhola mathata a go tlhotlheletsa morafe go sa
       dumelane le gore manaane a tlhabololo a tsene mo tirisong. Ba ne ba kgoreletsa
       ditlhabololo ka go senya didiriswa tsa diporojeke gammogo le go tshosetsa beng
       ba tsona. Ano ke masula a a tlholwang ke go tlhoka go tshwaragana ga
       baeteledipele ba morafe.
      Motlhatlheledi Baagileng o tlhokile go nna mowa o le mongwe le mokapelo wa
       gagwe Mmathapelo ka boikanyego mme a palelwa ke go bofa maikutlo a gagwe,
       a gatšwa pelo ke sewagodimo Palesa tsala ya mokapelo wa gagwe. Go tlhaela
       go itshwara ga ga motlhatlheledi Baagileng go ne ga tlhola ntwa magareng ga
       ditsala. Ano ruri ke matlhoko a a tlisiwang ke go tlhoka go bofagana ga bakapelo.
      Tswelelopele, boitumelo le katlego di tlisiwa ke go nna ngatana ga batho botlhe.       [25]

POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM LOBELO

13.1      Ke ditsala.                                                                         (1)

13.2      Sa gore ena le Matsetseleko ba a ratana.                                            (1)

13.3      Kwa sekolong/sekolo se segolo sa Obakeng.                                           (1)

13.4      Ba ne ba le bantle.
          Ba ne ba goletse kwa godimo/ba katogile monyo/ba le baleele.
          Meriri ya bona e ne e le mekhutshwane.
          (Di le PEDI fela)                                                                   (2)

13.5      Ke fa Mmathapelo a lemoga diphetogo tsa boitshwaro jwa ga Palesa morago
          ga go ngwega ga ga Matsetseleko.                                                    (2)

13.6      Batho ba ba neng ba ile dikgaisanong ba ne ba gasa dikgang tsa gore ba
          bone Matsetseleko kwa Dikhudung, se sa dira gore Kgosi Kgololo a rwale
          ditlhako go ya go rotloetsa boorraKebapetse go batla ngwana/sa dira gore
          letsholo la patlo le tswelele pele/Palesa o ne a sa bolelela rraagwe ka ditiro
          tsa banna ba lekgotla tse a di boleletsweng ke Matsetseleko mme kgosi ya
          galefa, ya ipona phoso a bo a tsweletsa letsholo go batla Matsetseleko.             (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 16                                  DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

13.7      Ga se a siama gonne ga o a tshwanela go baya botshelo jwa gago mo
          mosimaneng/Ga o a tshwanela go letla kutlobotlhoko go go fetola semelo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

13.8      Ke ithutile gore bopelotelele bo a duela/Fa o neetswe tiro o e dire ka
          botswapelo le boineelo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

13.9      Boitumelo.
          Kutlobotlhoko.
          Letlhologelelo.                                                                   (3)

13.10     Ba ne ba bua ka dikgang tsotlhe tsa kwa gae le loso lwa ga rraagwe.               (1)

13.11     Go ema monna wa gagwe nokeng ka nako tsotlhe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

13.12     O ne a le botlhale – o ne a letlelela diphetogo/ditlhabololo go diragala mo
          motseng wa gagwe.
          O ne a reetsa – O ne a reetsa fa Palesa a mo naya dikgakololo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

13.13     Ee - gonne go ya ka semelo sa gagwe, o ne a sa batle go palelwa/O ne a
          direla setšhaba ka botswapelo mme a batla go thusa boorraKebapetse.
          Nnyaya – ga go a siama gonne Matsetseleko e ne e se legodu le le neng le
          tlhoka go salwa morago jaana ka a ne a feditse matiriki/Matsetseleko o ne a
          sa dira borukhutli/tshenyo epe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

13.14     Ke ne ke tlaa mo tlogela fela gore a ratane le ena ka ke itse gore pelo e ja
          serati/Ke ne ke tlaa mo kganela ka Matsetseleko e se wa madi a
          segosi/bogosi e le kupe bo ilelwa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  17                                     DBE/2023
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

     Merafe ya Batlhaping, e e fitlhelwang mo naaneng le mo lebokong, e bonagala e le
      morafe o le mongwe ka botlhe ba ana tlhapi, fela e na le dipharologano tse dintsi tse
      di tlhagelelang jaaka fa re itemogela mo naaneng ya Tlholego ya Batlhaping le mo
      lebokong la Batlhaping ba Kgotla yoorraMaidi.
     Pharologano mo naaneng ya 'Tlholego ya morafe wa Batlhaping' le mo lebokong la
      Batlhaping ba kgotla yoorraMaidi ke gore kwa tshimologong Batlhaping ba ba mo
      naaneng ba ne ba buswa ke kgosi Mamae yo o neng a tshwanetswe ke bogosi. Fa a
      tlogela, o ne a tshwanetse go longwa serota ke mongwe wa barwa ba gagwe e leng
      Phuduhudu, mme ka ntlha ya botshwakga jwa gagwe, Phuduhutswana a tsaya
      bogosi fa pele ga mogolowe. Seno se bontsha sentle gore bogosi mo naaneng ya
      'Tlholego ya morafe wa Batlhaping' bo tshotswe ke ngwana wa ga kgosi Mamae yo
      tota bo neng bo sa mo tshwanela. Mo lebokong la 'Batlhaping ba kgotla yoorraMaidi',
      Batlhaping ba ne ba buswa ke kgosi Maidi, yo bogosi bo neng bo mo itaya mo
      phatleng.
     Naane le leboko di farologana ka gore Batlhaping e ne e le morafe o le mongwe mo
      lebokong fa mo naaneng ba ne ba arogantswe ka ditlhotšhwana jaaka Barolong le
      Batlhaping.
     Batlhaping ba ne ba farologana ka gore ba ba mo naaneng ba ne ba farafarilwe ke
      dintwa, tse di neng di ba kgaoganya. Ditlhopha tse pedi tse, di ne tsa lwa, mme
      Batlhaping ba fenya Barolong, mme ba kgona go ntsha Barolong mo Taung fa mo
      lebokong go ne go se na dintwa tse di umakilweng mo merafeng ya Batlhaping.
     Pharologano ya Batlhaping e bonagala sentle ka ba ba mo naaneng ba ne ba tswa fa
      thoko ga Noka e Tshetlha, ba fudugela kwa Taung, mme ba ba mo lebokong ga ba
      bontshe fa ba kile ba fuduga.
     Batlhaping ba kgotla yoorraMaidi ba farologana le ba ba mo naaneng ya Tlholego ya
      morafe wa Batlhaping gonne ba tlogola mo kgotleng yoorraMankurwane ke sona se
      ba itsayang ba na le maemo a a kwa godimo go na le batho ba bangwe. Mo naaneng
      ga go buiwe sepe ka kgotla e ba tlogolang mo go yona.
     Batlhaping botlhe ba ba fitlhelwang mo naaneng le mo lebokong ba ana tlhapi, fela
      ba farologana ka gore ba ba mo naaneng ba ne ba tshela ka go ja ditlhapi fa ba ba
      mo lebokong ba ne ba sa je tlhapi ka ba ne ba ana tlhapi e bile ba re ba bua
      sejatlhapi.
     Batlhaping ba ba mo lebokong ba farologana le ba ba mo naaneng ka ba ikaya e le
      batho ba ba mabela, mme ga go buiwe sepe ka go ikaya ga Batlhaping ba ba mo
      naaneng.                                                                                  [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                18                                    DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

NAANE: 'MMAPULE' – BP Lekome

15.1      Kwa gaabo Mmapule.                                                                 (1)

15.2      Go tlhatswa dijana.
          Go phepafatsa ntlo.
          Go thusa bana ba ga mmaagwe yo e seng wa madi gore ba nne bantle.
          (Di le PEDI fela)                                                                  (2)

15.3      Ke moletlo wa ngwana wa kgosi wa go itlhophela lekgarebe o o neng o
          ipaakanyetswa.                                                                     (1)

15.4      Ee/e ne ya nna nnete gonne Mmapule o ne a feleletsa a ile moletlong.               (2)

15.5      Sesafeleng se a bo se tlhola/Khutsanyana e e sa sweng e a bo e letile              (1)
          monono./

15.6      O ne a thusa Mmapule go nna montle go gaisa makgarebe otlhe a a neng a
          tsenetse moletlo wa ngwana wa kgosi.                                               (2)

15.7      Go ne go sa siama gonne bana botlhe ba tshwana, mme ba sa tshwanelwa
          go kgethololwa le go sotliwa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

15.8      Ke ithutile gore ke se tshege yo mongwe fa a le mo mathateng gonne ka
          moso e ka tsoga e le nna/Ke ithutile gore lefufa le apeetswe le lentswe,
          lentswe la butswa, ga sala lefufa/O se tshege yo o weleng mareledi a sa le
          pele/Le aramele le sa go tlhabetse.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

                                          LE

LEBOKO: 'KGOSI MODISAKGOMO MOLELEKWA MABE' – FM Lesele

15.9      Ke go rorisa Kgosi Modisakgomo Molelekwa Mabe.                                     (2)

15.10     O bokelwa seriti sa gagwe ntswa a le monnye ka seemo/O bokelwa gore le fa
          a le monnye ka seemo, o a tshabega.                                                (2)

15.11     Tlhatlagano - ke go gatelela seemo se sennye sa ga kgosi Modisakgomo.              (2)

15.12     Pheteletso - ke go feteletsa bonnye jwa ga kgosi Modisakgomo ka go bo
          tshwantsha le boa ba kgomo garataro.                                               (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 19                                   DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

15.13     Kgosi e tshwantshanngwa le tau le nkwe ka di sa dire modumo ka ntlha ya
          maroo a tsona le ena fela jalo, ga se motho wa modumo (tau le nkwe di a
          nanara jaaka fa di nanabela phologolo e di e tlhaselang).                           (2)

15.14     Ke ithutile gore motho o kgona go tlotliwa fela a ntse a le bonolo/a le monnye
          ka seemo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.                      (2)
                                                                                              [25]

                                                   PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                 25

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                20                                    DBE/2023
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA C: TERAMA

POTSO 16: POTSO YA TLHAMO

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

    Mongwe le mongwe mo botshelong o a ikaga e bile o a itiga fela jaaka go atlega le
     go sa atlege ga motho go le mo diatleng tsa gagwe. Se se netefatsa tlhagiso e e
     reng kgobokgobo o a ikgobokanyetsa fa phatlaphatla a iphatlalaletsa.
    Tlhapi o ne a nyetswe ke Legae ka letlaleanya e bong Ntshidi. Botshelo jwa lelapa
     la bona bo ne bo lebega, e bile bo tsamaya ka thelelo gonne Tlhapi e ne le monna
     yo o neng a rata mosadi wa gagwe. Ba ne ba ikgobokanyeditse gonne a ne a sa
     tlhoke sepe ka Legae a ne a direla lelapa la gagwe ka boineelo le botswapelo.
     Legae o ne a tlamela lelapa la bona, a godisa Ntshidi a bo a mo ruta go fitlha kwa
     yunibesithing.
    Lelapa le, le ne la simolola go senyega ka ntlha ya go tlhoka tlhokomelo ga ga
     Tlhapi. O phatlalatsa lelapa la gagwe gonne a palelwa ke go dira ditiro tsa sesadi
     mo lelapeng. O ne a ikamantse le phafana, mme ya mo phatlalaletsa lelapa.
     Phafana e ne e mo itsa go itse fa monna a tlhatswediwa le go sedilelwa dikhai.
     Bogolo go tsotlhe o ne a palelwa ke go beela mogatse ditlhatlheo go buga legaba
     fa a tswa tirong. O phatlaladitse lelapa la gagwe le a neng a ikgobokanyeditse
     lona ka ntlha ya go tlhoka tlhokomelo le go tshola monna. Legae o ne a tshela
     jaaka e kete ga a nyala. O ne a ne a tlhaga a jetse ruri fa a tswa tirong gonne go
     se nko epe e e tswang lemina kwa lelapeng la gagwe.
    Tlhapi o ne a palelwa ke go sireletsa lelapa la gagwe ka go se itseele malebela go
     tswa mo go Nkitseng tebang le tlhokomelo ya rre mo lelapeng. Ga a tlhokomele
     Legae gonne a ne a nwa mogodungwana fela fa Nkitseng a ne a tshelela Malebye
     go seng jalo o ne a se kitla a o bona ka gope. O ne a se na tlhokomelo mo
     monneng wa gagwe, mme ka jalo o ne a iphatlalaletsa se a neng a se
     ikgobokanyeditse.
    Boemong jwa go somarela se a setseng a se fitlheletse mo botshelong jwa gagwe
     jwa lenyalo, o tswelela go se phatlalatsa. O tsaya ditshwetso tsa botlhokwa ntle le
     go rerisa Legae mabapi le go nyalwa ga morwadiabona.
    Tlhapi o lobela monna wa gagwe ka ga go ima ga ga Ntshidi. O iphatlalaletsa
     lelapa ka ntlha ya go swa ka lehunelo le a ka bong a le senoletse mogatse. Tlhapi
     o phatlalatsa lenyalo le lelapa la gagwe ka go tsaya tshwetso ya go gatelela gore
     magadi a ga morwadie a tswele kwa gaabo kwa Mmitolente. O senyetsa pele ka
     go rulaganya gore a tlaa amogelwa ke rraagwe, boemong jwa bomalomaagwe
     Ntshidi.
   Tiragalo e, e utlwisa Legae botlhoko, mme se, ke sesupo sa go phatlalala ga
    lenyalo le lelapa la ga Tlhapi. Go nna le seabe ga ga Tlhapi mo go tlholeng loso
    lwa ga Legae, go totobatsa fa a iphatlalaleditse lelapa ka go mo itsa go ipela ka
    ngwana yo a mo godisitseng bokete. Kutlobotlhoko ya gagwe ke yona e mo
    tlholetseng loso lo lo setlhogo.
    Tlhapi o phatlalalelwa ke sengwe le sengwe ka ntlha ya maitsholo a gagwe. O
     latlhegelwa ke monna le ngwana mo nakong e le nngwe.                                    [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 21                                  DBE/2023
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 17: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

17.1      Porotiya – Kwa morago ga lobota lwa ntlo e e mo sekhutlhwaneng/Ka fa
          morago ga lobotana lwa kwa ga Ramoopampa.                                          (1)

17.2      O raya gore ga a batle gore fa a tlhokafala a bo a santse a ngongoregela dijo
          tse a sa kgonang go di ja mo nakong ya botshelo jwa gagwe.                         (2)

17.3      Ke monna le mosadi/Banyalani.                                                      (1)

17.4      Ke mosetsana yo o tlhokang maikarabelo – mmaagwe o mo romile kwa
          Naledi mme ena o ya go kopana le Pule.                                             (2)

17.5      O ne a sa apara ka ntlha ya fa a ne a fitlhetswe a robetse le mosadi wa
          monna yo mongwe mo Porotiya.                                                       (2)

17.6      Ga ba kgone go dira ditiro tsa bona ka phuthologo.
          Go tenwa ke digaretene tse di tsamayang mo lebotaneng.
          Baratani ba ikaega ka lobota lwa ntlo ya bona.
          (Di le PEDI fela).                                                                 (2)

17.7      Ramoopampa o ne a mo setla botlhoko ka fenebelete.                                 (2)

17.8      Ga go a siama ka monna wa mosadi yoo a ka go bolaya/o ka tsenya botshelo
          jwa molekane wa gago mo kotsing ka malwetse a thobalano/O ka tsena mo
          mathateng mmogo le motho yoo/O ka feleletsa o thubile lelapa la motho yoo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                     (2)

17.9      Ba itumeletse kgorogo ya ga Nomalanga ka a tlile go tlhokomela
          MmaMoremi.                                                                         (1)

17.10     Moremi o batla gore Nomalanga a ipone jaaka ngwana wa mo lelapeng.                 (2)

17.11     O ne a tlhokometse MmaMoremi sentle mme a nolofaletsa Moremi tiro ya go
          balabala ka pelo ka ntlha ya fa mmaagwe a se na motlhokomedi.                      (2)

17.12     Ba ne ba re bathapi ba ba tsosa bosigo.
          Baoki ba nagana gore badiri ba tlile go sala ba ba tseela banna.
          Baoki ga ba tsholo e e monate.
          (Di le PEDI fela.)                                                                 (2)

17.13     Ke ne ke ka mo gakolola go ya go ipatlela modiri yo mongwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

17.14     Ke ithutile gore motho o tshwanetse go emela ditshwetso tse a di tsayang/go
          emela se a se batlang.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2023-mg/ccea2147-f24f-4909-8005-bc6ba6f8285b) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2023-mg/7e898c80-05ee-4d5c-ba6e-2c2440de4005) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2021-mg/517e457e-c86d-4da4-9787-94a606cf4839) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018-memo/8cea3090-762e-404d-9cab-9f8f3764ec25) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2016-memo/c30385ee-517a-4860-8133-ddfdca7f9a75) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
