# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2018, 21 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018-final-memo/ab2c53a9-f67e-4859-8bfc-2933f9ca0d7a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 21

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018-final-memo/ab2c53a9-f67e-4859-8bfc-2933f9ca0d7a)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · setswana. Memorandum, 21 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018/e62d8be1-d4a9-41ce-8580-041698a57666) — QP · 2018 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                       MOPHATO 12

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                 PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                   NGWANAITSEELE 2018

                                      MEMORANTAMO

MADUO: 80

                        Kaedi ena ya go tshwaya e na le ditsebe di le 21.

Kwalololo e ileditswe                                                       Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  2                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: POKO

MABOKO A SETSWANA – MK Mothoagae

POTSO 1: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

'SEGO SA METSI' – G Setlalekgosi

     Mmoki o tlhalosa fa mmatsale a amogela ngwetsi ya gagwe fa lapeng ka
      boitumelo.
     O ne a kopa balalediwa ba ba neng ba le gona fa ngwetsi e goroga gore ba se ka
      ba mo neela tiro e ntsi.
     Mmatsalaagwe o ne a re fa a neelwa tiro e lekanyediwe.
     O tlhagisa ntlha ya gore selepe sa monna wa gagwe se batlile go ntsha ngwetsi
      ya gagwe kotsi, ba mo ele tlhoko, ba se ka ba mo gobatsa.
     O ne a bile a phepafaditse/kgaphile kamotshana e ngwetsi ya gagwe e tlileng go
      gorogela mo go yona.
     Mmatsale o ne a e supetsa dilwana tse di dirisiwang jaaka mafeelo, dipitsa e le fa
      gongwe a ka tsoga thari letsatsi le le latelang.
     A mo rotloetsa go ikhutsa fa a ketefalelwa ke tiro le go kopa thuso fa a e tlhoka.
     Mmatsale o simolola go tenegela ngwetsi ya gagwe e bile o simolola go mo sotla
      ka dipopego tsa gagwe le maina a tshotlo.
     O mo tshwantshanya le lemina le le latlhilweng e bile le ferosa dibete.
     O bolelela ngwetsi gore ga e na ntlo, fa e teng, ke fa ga gagwe.
     O laela ngwetsi ya gagwe go tsoga nako e sa le gona, e nne la bofelo letsatsi le
      tlhaba a ntse a robetse.
     A se tlhole a bona sepe se se lešwe mo ntlong, le dijana di se lale ka makgome.
     O tlhalosa gore ga a batle ngwetsi e e botswa, o rata ngwetsi ya senatla e seng e
      e tlholang e dutse fela.                                                                [10]

POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'THULAMOTSE' – JSS Shole

2.1       Maikutlo a kutlobotlhoko ka ntlha ya tshenyo ya dikago le dithoto e e dirwang
          ke Thulamotse.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

2.2       Tlogelo – ya di mo go 'diphuphu' go nna 'phuphu' go tlisa go kibakibela ka
          bonako ga mola wa leboko/go oketsa lebelo la moribo le moretheto wa
          molatheto.                                                                          (2)

2.3       Tshwantshiso – gore mmuisi a tlhaloganye bonolo ka go tshwantshanya dilo
          tse pedi, letlhafula le toro, go kaya gore kwa ba yang gona ga ba na go bona
          letlhafula kgotsa botshelo bo bo botoka, ba a lora.                                 (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  3                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

2.4       O kaya gore ga ba ye go kgona go bona sebi sa go apaya le dijo tota, gonne
          dikgomo ga di kitla di nyela boloko, ka gobo go se na tlhaga e di ka e fulang.
          Seo se leng teng ke motshikiri fela wa go itaya e seng wa go jewa.                     (2)

2.5       Bosetlhogo bo bo neng bo tlisiwa ke Thulamotse/Bantsho ba ne ba
          fudusetswa kwa mafelong a a neng a se na botshelo bo bo botoka.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)
                                                                                                 [10]

POTSO 3: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'MADUBADUBE A 1939' – JM Lekgetho le ba bangwe

3.1       Maikutlo a kutlobotlhoko ka ntlha ya tlhakatlhakano le bosetlhogo ba ntwa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

3.2       Tshekagano - Karolo ya ntlha ya mola wa ntlha 'Ga twe go thata' e
          tsamaelana ka bokao le karolo ya bobedi ya mola wa bobedi 'Ga twe go
          dubegile' go kaya gore go senyegile, mme karolo ya bobedi ya mola wa ntlha
          'Kgomo e tsentse tlhako kgamelong' e tsamaelana ka bokao le karolo ya ntlha
          ya mola wa bobedi 'Thamo ya phala e khibidu' go kaya gore ntwa e e fagileng
          e tsholola madi.                                                                       (2)

3.3       Pheteletso – go gatelela ka go feteletsa bontsi jwa marumo a a dirisitsweng
          mo ntweng gore a ne a le mantsi e kete ke sefako.                                      (2)

3.4       Mmoki o kaya gore dikgomo ga di thuse mo ntweng mo ngwageng o gonne
          go lowa ka difofane.                                                                   (2)

3.5       Ntwa ga e siamise sepe, mme e tlisa tshenyo le tlhakatlhakano.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)
                                                                                                 [10]

POTSO 4: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'TLHAOLELE' – OH Segano

4.1       Maikutlo a kutlobotlhoko ka kgaogano le tshenyo e e tlisiwang ke tlhaolele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

4.2       Neeletsano ya mela - go tsweletsa kakanyo mo moleng o o latelang go supa
          go tla ga tlhaolele ka bosetlhogo jwa yona.                                            (2)

4.3       Tlogelo – ya le mo go 'leina' go nna 'ina' go tlisa go kibakibela ka bonako ga
          mola wa leboko/go oketsa lebelo la moribo le moretheto wa molatheto.                   (2)

4.4       Dinaga tsa kwa ntle di ne tsa gana go amogela tlhaolele, mme tsa otlhaya
          Aforikaborwa ka dikiletso le go mo ikgatholosa.                                        (2)

4.5       Tlhaolele ga e a siama, e a senya le go sotla batho.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)
                                                                                                 [10]

                                            LE
Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  4                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 5: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'MAHUTSANA A MODIRI' – NCD Mogotsi

5.1       Maikutlo a kutlobotlhoko – ka ntlha ya gore modiri o dirile ka thata, mme kwa
          bofelong ga a bona maungo a matsapa a tiro ya gagwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

5.2       Modiri o ne a bontsha maikaelelo mo go lemeng, mme a se na sepe le gore o
          tshwerwe ke tlala/modiri o ngakaletse o tsentse maatla otlhe mo tirong e e
          thata e bile ga a tshwenngwe ke tlala.                                              (2)

5.3       Kaediso - tiriso ya puo e e rileng go emela selo se go buiwang ka ga sona –
          'mala a lela' go kaya gore o ne a tshwerwe ke tlala, go se na mala a a lelang.      (2)

5.4       Tlogelo- ya le mo go 'lesakeng' go nna 'sakeng' go tlisa go kibakibela ka
          bonako ga mola wa leboko/go oketsa lebelo la moribo le moretheto wa
          molatheto.                                                                          (2)

5.5       Re ka welwa ke kutlobotlhoko ka nako e nngwe le e nngwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [10]

                                                   PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                 30

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                5                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                   NSC – Memorantamo

KAROLO YA B: PADI

POTSO 6: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

   Thuto e e fitlhelwang mo pading e na le mo e tshwanang le mo e farologanang
    teng le e re itemogelang yona mo dikolong tsa rona gompieno.
   Mosadimogolo Ijelele o ne a ruta Motswagauteng go ikamogela ka mo a leng ka
    gona fa a ikobonya kgotsa a ngongorega ka ditebego tsa gagwe tse di sa
    tshwaneng le tsa bana ba bangwe mo motseng.
   Ijelele o ne a mo ruta go iteba mo seiponeng, a bue le sona, a rate motho yo a
    mmonang mo go sona, a mo tlotle, a mo tshepe gonne go se motho ope yo o
    mosola go feta ena mo botshelong jwa gagwe.
   Thuto ya mo pading e farologana le ya gompieno gonne tlhaolele ga e sa tlhole e
    le teng mo thutong, Bantsho le Basweu ba a lekana.
   Gompieno Bantsho ba tshola bana le Basweu, mme ga go thuto epe e bana ba e
    fiwang jaaka go ne ga dirwa ka Motswagauteng. Bana ba ikamogela jaaka ba ntse
    gonne e se moila jaaka go ne go dirwa mo pusong ya tlhaolele.
   Mo pading ya Leba Seipone, go na le dikolo tsa bosigo jaaka fa re utlwa gore
    Sepoko o goletse mo mebileng ya toropo ya Rodipoto, mme Motswagauteng o ne
    a kgatlhega fa a utlwa gore Sepoko o kgonne go falola lokwalo lwa Materiki a ntse
    a se na legae jalo.
   Sepoko o ne a tlhotlheletsa maloko a mokgatlho wa gagwe go tsena sekolo, mme
    Motswagauteng o ne a ikwadisa go tsena sekolo sa bosigo, mme motshegare a ye
    go kgoromeletsa batho dithoto.
   Fa ngwaga o ya bokhutlong, Motswagauteng a falola lokwalo lwa borobedi ka
    dinaledi. Ga utlwala gaufi le kgakala gore go na le mosimane yo o dirang diaba
    kwa sekolong sa Mooketsi. Mogokgo a kopa gore a direlwe moletlo wa kakgolo
    gonne a gaisitse bana ba ba nang le magae.
   Le mo malatsing a gompieno, go na le dikolo tsa bosigo tse di tsenwang ke
    bagolo, bana ba ba dikobo di magetleng, bana ba ba tokafatsang maduo a bona
    go akaretsa le bona ba mebila ka ba eletsa go ipona ba rutegile. Mo motshegareng
    ba a dira, maikaelelo e le go ikokoanyetsa madi, mme bosigo ba ye sekolong. Kwa
    bokhutlong ba atlege e nne bathosetšhabeng ntswa ba ne ba le dikobo di
    magetleng.
   Mo pading Bantsho ba ne ba kgethololwa mo dikolong tsa Basweu. Kwa sekolong
    se segolo sa Foreiborogo, Motswagauteng o lwa le Koot ka ntlha ya fa Koot a
    kgoromeleditse Sarkie mo go ena.
   Boemong jwa go seka kgetse ya ga Koot le Motswagauteng, go sekwa mmala.
    Go kaiwa gape gore Bantsho ba tseye bana ba bona ba ba ise kwa lekeišeneng.
   Kgetse fa e tla go sekwa go a gobelelwa, moo Koot, rraagwe Sarkie ba tsenang
    kopano pele le mogokgo, pele go ka bidiwa Mmasepanapodi, Motswagauteng ena
    a tlogetswe kwa ntle.
   Motswagauteng o tsentswe mo kantorong go newa katlholo ya gagwe ya go
    bonwa molato le go kobiwa mo sekolong ntle le go bodiwa dipotso dipe.

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  6                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

     Mo thutong ya gompieno, Bantsho le Basweu ba tsena sekolo mmogo, mme e bile
      ga go na kgobelelo epe e e dirwang. Basweu ba amogetse Bantsho gonne go se
      sepe se ba ka se dirang ka thuto gompieno e le e e sa tlhaoleng.
     Fa go na le kgetse e e rileng ya bana, e nnelwa fa fatshe, e sekwe, mme go
      fitlhelelwe tharabololo e e maleba kwa ntle ga go bipa mpa ka mabele. Kgetse ga e
      ka ke ya sekwa ngwana a sa tsaya karolo mo go yona, mme ga tsewa tshwetso ya
      katlholo ntle le bopaki jwa gagwe gonne bana ba Bantsho le Basweu ba na le
      ditshwanelo tse di lekanang.                                                           [25]

POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

7.1        Janie, ke ntsalae Motswagauteng/ngwana wa ga rraagwemogolo.                       (2)

7.2        Kwa mebileng ya Johaneseborogo.                                                   (1)

7.3        Motswagauteng o ne a letse a bone Salamina a neela mosadi wa
           mosankoma moriri wa gagwe, mme ena a mo neela madi a pampiri a
           menagantswe, mme a tshoga a lemoga fa a tlile go dirwa leswalo go ise go
           ye gope.
           Ka moso fa Alberto le Salamina ba sena go mo sadisa sentle a sala a
           swapola madi ale a pampiri a moriri wa gagwe, mme a inaya naga.                   (4)

7.4        Maikutlo a letshogo/poifo - fa a bona Motswagauteng a tshotse aterese ya ga
           rangwaneagwe, mme a sa itse gore o batla go dira eng ka yona.                     (2)

7.5        O ne a setse a lemogile gore bonokwane ga bo thuse, ka e bile ngwana wa
           gagwe a batlile go nna motswasetlhabelo, e bile a ikotlhaela dintsho tse a
           nang le seabe mo go tsona jaaka tsa ga Jankie le mogatse.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

7.6        Motho yo o setlhogo/mmolai/yo o se nang bopelotlhomogi ka ntlha ya fa a ne
           a retla batho.
           Legodu – gonne o ne a thopa batho ka dikgoka go ya go rekisa dirwe tsa
           bona.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

7.7        Go tlhodilwe ke lotso le mmala wa gagwe, mme tsa dira gore Koot a
           kgoromeletse Sarkie mo go ena.                                                    (2)

7.8        O bolaetswe mo polaseng ke dinokwane fa di mo dika a ipaakanyetsa go ya
           kerekeng.                                                                         (2)

7.9        Go neela Motswagauteng tshedimosetso ya se se neng sa sala se diragala fa
           a sena go tswa kwa Motsitlane/go rotloetsa Motswagauteng go ya gae go
           tlhola matlotla.                                                                  (2)

    7.10   Go nna le maikarabelo ga gagwe go kgontshitse Motswagauteng go tswelela
           mo botshelong jaaka a ne a mo duelela kwa sekolong.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 7                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                    NSC – Memorantamo
7.11      Ke ne ke ka ikgatholosa melao ya go gatelela Bantsho, mme ka tlamela
          ngwana yoo, ka a sa tshwanela go sotlega ka ntlha ya diphoso tsa batsadi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

7.12      O re ruta gore mo botshelong, re se ka ra ikobonya ka ntlha ya mmala kgotsa
          sebopego sa rona, mme re ithate, re itlotle le go ikamogela gonne go se ope
          yo o re gaisang.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 8                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                    NSC – Memorantamo

POTSO 8: POTSO YA TLHAMO

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Thuto ya mo pading e na le mo e tshwanang le mo e farologanang teng le e re
    itemogelang yona mo matshelong a rona gompieno.
   Monnamogolo Ofentse o file Modise thuto ya mo gae le ya kwa sekolong. O mo
    rutile ka ga naga, go disa gammogo le gore mosimane fa pula e na a le kwa
    madisong, ga a sianele gae, mme o iphutha ka motlhotlho.
   Thuto ya mo pading e farologana le ya segompieno gonne gompieno go
    ikamanngwa le tlhabologo. Bana ka bontsi ba setse ba romelwa kwa dikolong, ka
    jalo ga ba bone thuto e ntsi ya go disa le go ithuta ka tsa naga. Bana le fa ba
    rutiwa ka ga setso, ga ba tseye batsadi tsiya gonne metlha ya gompieno e fetogile
    go sa kgathalesege gore ke kwa magaeng kgotsa mo metsesetoropong.
   Kwa Matile go ne go agilwe sekolo se go neng go solofetswe fa se tlaa fatlhosa ba
    bantsi mo motseng.
   Dingwaga di le pedi di fetile ba ise ba bone maungo a matsapa a bona gonne e ne
    e re temo e tla, basimane ba ye go lema, basetsana ba ye go apeela balemi, mme
    sekolo se sale se le lolea.
   Batho ba kwa Matile ba ne ba sa rate lesedi ka batsadi ba bana ba ise ba lemoge
    molemo wa thuto. Batsadi ba ne ba se na maikaelelo a go rutela pele bana ba
    bona.
   Modise ke ena fela a le esi yo o neng a tla sekolong ‘tsatsi lengwe le lengwe, mme
    bana ba mo motseng bona ba tla motlhang batsadi ba ratang.
   Gompieno batsadi ba itse molemo wa thuto, mme ba romela bana kwa dikolong ka
    ba itse gore thuto ke seikokotlelo sa botshelo. Tota le kwa metseselegaeng, bontsi
    jwa batsadi ba romela bana kwa sekolong ka go le mo nakong ya tlhabologo.
   Modise o ya go ithutela borutisi kwa Natala, mme ba dira phoso ya go tlhola ba
    thuma kwa nageng. Fa ba boela kwa sekolong, ba ne ba fitlha ba newa kotlhao e e
    bokete ya go nosetsa mo tshingwaneng ba beile dikgamelo mo maruding.
   Gompieno kotlhao e e bokete e mogokgo Madolo a e neileng boModise e
    kgatlhanong le ditshwanelo tsa baithuti. Gompieno baithuti ga ba tlhole ba itewa le
    go dirisiwa ditiro tse di bokete jaaka go nosetsa tshingwana ba beile dikgamelo mo
    maruding. Go na le kgonagalo ya gore ba ka ya kwa sepodising go ya go tlhatlhela
    kgetsi mabapi le dikgobalo tse ba di boneng fa ba ne ba rorisiwa metsi.
   Kwa sekolong sa ga mogokgo Madolo, moithuti mongwe le mongwe o ne a na le
    tshingwana ya gagwe e a e tlhokomelang. Mogokgo Madolo o ne a sa amogele
    madi a sekolo go tswa kwa batsading. Baithuti ba ne ba tshwanetse go dira
    bonnete jwa gore ba tlhokomela ditshingwana tsa bona, gore di ba ungwele go ba
    kgontsha go duelela dithuto tsa bona.
   Gompieno batsadi ke bona ba duelelang baithuti madi a sekolo, mme ga se
    maikarabelo a baithuti go kgobokanya madi a go tsweletsa dithuto tsa bona gonne
    go sa tshwane le kwa sekolong sa ga Mogokgo Madolo kwa ba neng ba rutiwa go
    tsaya maikarabelo pele ba ka dira.                                                      [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 9                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                    NSC – Memorantamo

POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

9.1       RraModise, ke rraagwe Modise.                                                      (2)

9.2       Kwa Matile/Kwa ga monnamogolo Ofentse.                                             (1)

9.3       RraMosidi o lomeleditse Motlalepule ka go palelwa ke go lemoga gore o mo
          letsholong la go batla morwae.                                                     (2)

9.4       Maikutlo a go tenega/tšhakgalo ka fa a sa itse botshelo jwa selegae, mme
          basimane ba bangwe ba mo tshega, ba mo sotla le go mo kgoba boemong
          jwa go mo ruta.                                                                    (2)

9.5       Ke gore go agilwe sekolo, mme ga se ba ungwele ka sepe ka batsadi ba sa
          lemoge molemo wa thuto.
          Basimane ba ne ba ya go lema, basetsana bona ba ya go apeela balemi,
          mme sekolo se sale se le lolea, fa temo e tla.
          Modise ke ena fela a le esi yo o neng a tla sekolong letsatsi lengwe le
          lengwe, mme bana ba mo motseng bona ba tla motlhang batsadi ba ratang.
          (Di le PEDI fela)                                                                  (4)

9.6       Motho yo o lerato - o godisitse Modise jaaka e kete ke ngwana wa gagwe.
          O rata thuto le tswelelopele - o ne a ratela bana ba gagwe thuto.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

9.7       Ke ka ntlha ya fa RraModise a ne a jewa ke letswalo la go itse gore Modise
          ke morwae thoothoo/ke ka ntlha ya gore batho ba ne ba re o tshwana le
          ena tota.                                                                          (2)

9.8       Monnamogolo Ofentse o ne a lela ka ditlhabi mo maleng, mme batho ba
          ithaya ba re bojalwa jwa ga MmaLesego ga bo utlwane nae, fa le phirima
          ditlhabi di bo di mo totela, fa le tlhaba, ke fa a laela.                          (2)

9.9       Ba dira gore Motlalepule a tswe kwa Doornfontein, mme a ye go wela mo
          seraing sa ga Thandi gore ditiragalo tsa padi di tswelele pele.                    (2)

9.10      Ee - ga go itse ope gore a gongwe e ka tswa e ne e le ngwana wa go tshega
          le go tlhonama wa gagwe fela.
          Nnyaya - e ne e se maleba ka gore o ne a beteletswe, mme molaotheo o mo
          letla go lemolola ka ntlha ya maemo a.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

9.11      Ee – Ke ne ke ka mo itumelela, gonne a thusitse Motlalepule go bonela
          ngwana legae.
          Nnyaya - Ke ne ke se kitla ke mo itumelela, gonne a fapositse Motlalepule, a
          ka bo a ne a mo naya kgakololo e e maleba ya go se neelane ka ngwana.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

9.12      Ngwana o ikgolela fela, le fa a se na batsadi/ngwana sejo o a tlhakanelwa/
          Ngwana o godisiwa ke setšhaba.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]
Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                     10                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                         NSC – Memorantamo

POTSO 10: POTSO YA TLHAMO
ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
MASEGO – G Mokae
   Thuto ya mo pading e ne e na le mo e tshwanang le mo e farologanang teng le e
    re itemogelang yona mo matshelong a rona gompieno.
   Mo pading, maburu a dipolase a ne a letlelela badiredi ba bona go tla le bana ba
    bona kwa tirong go ba thusa. Ka nako ya boMasego go ne go tokafetse ka gore
    maburu a ne a agela bana ba badiredi dikolo mo dipolaseng.
   Gompieno batsadi ga ba ka ke ba tsamaya le bana ba bona kwa tirong go ya go
    ba thusa gonne ba ka gana nnang ya banyana ka ba re ba na le ditshwanelo, mme
    fa ba ka dirwa jalo go raya gore ditshwanelo tsa bona di a gatakiwa. Ba lebeletse
    go direlwa ke batsadi, gonne ba re ke maikarabelo a bona go ba direla ka e le
    bona ba ba tlisitseng mo lefatsheng.
   Mo pading ya Masego, rre Knox Selamolela le rre Kgotle ba ikgolaganya le rre
    Kgabo Motsepe, maikaelelo e le go betlela Masego isago e e tsabakelang ka ntlha
    ya fa a ne a le tlhogo e boleta.
   Rre Kgotle o ne a sa ikakanyetse a le esi gore Masego a mo direle tlotlo mo
    dingwageng tse pedi tse di tlang jaaka morutwana yo o tlaa bong a gaisitse
    barutwana botlhe naga ka bophara. O ipotsa gore morago ga foo o tlaa bo a ya
    kae. O lemoga fa bokamoso jwa ga Masego bo ka bulega le go sedimoga le go
    feta, fa a ka ya kwa Kgomokgomo ka fa tlase ga rre Knox Selamolela.
   Ka ntlha ya dipholo tsa sekolo sa gagwe tse di itumedisang tsa ngwaga le ngwaga,
    o kgonne go itsalanya le balaodi ba mananeo a a thusang bana ba ba ithutang
    kwa diyunibesithing ka madi. Kwa Sedimosang, Masego o tlaa bo a le gaufi le
    ditšhono tse di jalo, ka ba ne ba sa batle go mo kgaola diphuka tsa go fofa.
   Gompieno ditšhono tse di tshwanang le tse Masego a di neilweng di teng, mme
    fela dikolo ga di ananye barutwana. Barutabana ba dikolo ka go farologana ba
    ikgolaganya le mananeo a a thusang bana ba ba maboko a a bonolo jaaka a ga
    Masego go ba bonela madi a go ithuta kwa diyunibesithing, go ba kgontsha go nna
    le isago e e phatsimang.
   Masego o ne a sa palelwe ke potso epe e e neng e bodiwa ke mogokgo
    Selamolela, mme a araba tsotlhe tse di neng di palela barutwana ba bangwe.
    Seno se ne sa dira gore mogokgo a bitse barutwana ba bangwe dieleele.
   Gompieno barutabana ba ela tlhoko puo ya bona fa ba bua le barutwana ka ntlha
    ya ditshwanelo tsa bana gonne ba ka ba tseela dikgato, mme ka lebaka le,
    morutabana a ka iphitlhela a senyegetswe ke tiro. Fa morutwana a le botlhale
    jaaka Masego, o tswakanngwa le ba ba bokoa mo setlhopheng go leka go ba
    thusa.
   Mo pading, fa morutabana a sa kgobe bana ka mafoko, o ne a ba palama ka
    moretlwa fa a ne a ba laetse go ya go buisa thuto e e rileng.
   Gompieno thupa e ileditswe, mme fa go ka fitlhelwa mongwe wa barutabana a e
    dirisa, morutwana a ka mo ela kwa mapodising, mme fa a ka bonwa phoso a ka
    latlhegelwa ke tiro.
   Mo pading, Masego o ne a senyegelwa ke isago e e phatsimang ka go busediwa
    kwa gae ka ntlha ya go ima morago ga go raelwa ke Sannah, ka e ne e le moila go
    tsena sekolo o le moimana.
   Gompieno barutwana ga ba busediwe gae fa ba imile gonne ba na le ditshwanelo
    tsa go tsweletsa dithuto tsa bona ba ntse ba le baimana.                                       [25]
Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                11                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                    NSC – Memorantamo

POTSO 11 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

MASEGO – G Mokae

11.1      Masego le Cathy Lazar.                                                             (2)

11.2      Kwa Lontone.                                                                       (1)

11.3      Sol le Cathy Lazar ba ne ba setse ba dirile tiro e ba neng ba e tletse mo
          Aforika ya go golola Bantsho mo kgatelelong. Ba ne ba setse ba godile, mme
          ba batla go boela gae kwa baneng ba bona/ba ne ba utlwaletswe ke
          matshosetsi a puso ya tlhaolele.                                                   (2)

11.4      Maikutlo a boitumelo - O atlegile e bile o fiwa sekgele se batho botlhe ba se
          eletsang, mme se sa fitlhelelwe ke mongwe le mongwe.                               (2)

11.5       Ke lefufa gonne Masego o ne a ba gaisa botlhe mo phaposiborutelong, mme
           barutwana ba kgobiwa ka ntlha ya gagwe.
           Ba ne ba itewa ka metlha gonne ba palelwa ke go araba dipotso tse di neng
           di ba palela, mme Masego a di kgona.                                              (4)

11.6      MmaSontaga o ne a le lerato gonne o ne a tshegetsa Masego fa a ne a imile.
          O kutlwelobotlhoko gonne o ne a utlwela Masego le mmaagwe botlhoko ka go
          ba naya bodulo.
          (E le NNGWE fela)                                                                  (2)

11.7      Go tlhodilwe ke loso lwa ga Vuzi Mgoma.                                            (2)

11.8      Base Schalk o kgamilwe ke Kgabo Motsepe, fa badiri bangwe ba polase ba
          ne ba bofelela mosadi mo ntlong, mme ba ba lakaila ka molelo le ntlo ya
          bona.                                                                              (2)

11.9      Ke ne ke se kitla ke dira sepe, mme ka amogela leseanyana le, go le godisa
          go fitlha mmaalona a ya go batla tiro, gonne e le madi a a se nang molato.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

11.10     Nnyaya e ne e se maleba ka Rre Motsepe a ne a itshireletsa mo go Base
          Schalk yo o neng a mo setla ka seme.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

11.11     Ee - ke ne ke ka mo itumelela ka e le mme, mme ka mo amogela ka diphoso
          tsa gagwe le go mo itshwarela.
          Nnyaya - Ke ne ke se kitla ke mo itumelela gonne o dira dilo tse di maswe,
          tse di tswileng mo tseleng tsa go taboga le banna ba bangwe a ntse a
          nyetswe/o ne a leka ka bojotlhe go fetola bana ba ga Vusi dikhutsana batsadi
          ba bona ba ntse ba tshela ka go tsenya letlhoo fa gare ga rraabona le
          Masego.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

11.12     Khutsana e e sa sweng e letile monono/kgakakgolo ga ke na mebala, mebala
          e dikgakaneng/boitshoko le go dira ka natla di a duela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                     12                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                         NSC – Memorantamo

POTSO 12 (POTSO YA TLHAMO)
ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo
   Thuto ya mo pading e ne e na le mo e tshwanang le mo e farologanang teng le e
    re itemogelang yona mo matshelong a rona gompieno.
   Mo pading bagolo ba ne ba godisa bana gore ba tsene mo ditlhakong tsa bona fa
    ba setse ba godile. Rre Kgori o ne a tsamaya le Matsetseleko kwa tirong ya
    gagwe, a mo ruta ditiro tsotlhe tse a neng a di dira jaaka go gotsa molelo le
    maikarabelo a gagwe jaaka monna wa lekgotla gore a kgone go e tsweletsa.
   Matsetseleko o ne a setse a nole mowa wa tlhabologo, mme a batla go latela
    ditoro tsa gagwe. O ngweega mo gae ka ntlha ya go palelwa ke go bolelela
    rraagwe maikaelelo a gagwe, gonne mo pading ngwana o ne a tsaya fela se a se
    bolelelwang ntle le go botsa dipotso kgotsa go tlhagisa maikaelelo a gagwe.
   Gompieno ditiro di aname, ka jalo go nna bonolo gore bana ba itlhophele se ba
    batlang go se dira boemong jwa go latela ditiro tse di neng di dirwa ke batsadi,
    mme e bile batsadi ga ba na kakanyo epe ya gore bana ba ka dira ditiro tse ba
    neng ba di dira ka ba latela ditoro tsa bona.
   Mo pading go ne go na le metshameko ya mabelo e re bonang bana ba sekolo sa
    boPalesa ba tsena mo go yona, morago ga metshameko e, ba itshiamisetsa
    dikgaisano tsa dikopelo tsa mmino tse di tlaa tshwarelwang kwa motseng wa
    Dikhudung.
   Mo dikolong tsa mo pading le tsa gompieno go a tshwana ka gonne go sa ntse go
    na le metshameko ya mabelo kwa tshimologong ya ngwaga, mme morago ga yona
    go latele dikgaisano tsa mmino tse di tshwarelwang kwa mafelong a a
    farologaneng.
   Mo pading ya Ntlhomole Mmutlwa, Palesa o ne a tlhoatlhoega le go fuduega
    maikutlo, a simolola go nna le mekgwanyana e mengwe e e sa tlwaelegang ya go
    felafela pelo go sa twe sepe, go itlhaola gotlhelele mo barutwaneng ba bangwe le
    go sa reetse ka botlalo kwa gae le mo dithutong tsa gagwe, morago ga gore
    Matsetseleko a ngweege mo gae.
   Gompieno barutwana ba na le yona mekgwa ya ga Palesa ya go fuduega maikutlo
    ka ntlha ya go kgarakgatshiwa ke lerato.
   Morago ga go falola marematlou, Palesa le Mmathapelo ba ne ba tsweletsa dithuto
    tsa bona kwa ditheong tse di farologaneng tsa thuto.
   Gompieno go sa ntse go tshwana le maloba, barutwana ba tsweletsa dithuto tsa
    bona kwa diyunibesithing kgotsa kwa dikholetšheng morago ga go digela mophato
    wa marematlou.
   Ngaka Tilodi Aphane o ne a naya Palesa le Mmathapelo thuto ya go efoga
    bolwetse jwa Lebolelateng morago ga gore motlhatlheledi Baagileng a batle go ba
    thulanya ka ditlhogo, fa a ne a ile go emela batsadi ba ga Palesa kwa moletlong.
   Le gompieno letsatsi lengwe le lengwe barutwana ba rutiwa ka thobalano e e sa
    sireletsegang ka maikaelelo a go ba fapha mo kotsing e e ka bong e wetse Palesa
    le Mmathapelo ka ntlha ya go ratana le mokapelo a le mongwe. Gompieno go sa
    ntse go tshwana le maloba, barutwana ba tsweletsa dithuto tsa bona kwa
    diyunibesithing kgotsa kwa dikholetšheng morago ga go digela mophato wa
    marematlou.                                                                                    [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 13                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo
13.1      Kgaladi, kwa ga Segonyamatlho.                                                       (2)
13.2      Kwa Mmaeneng wa Matikiring.                                                          (1)
13.3      O ne a bona motho a bula lebati a sa kokota, a bo a tshela Matsetseleko ka
          leokwane.
          O ne a ntsha molelo a mo tshubela foo.
          Motho o ne a sa bonale mo sefatlhegong gore ke mang.
          Matsetseleko o ne a kgaratlha fa a neng a robetse gona a leka go tshaba,
          mme molelo wa mo lakaila maoto, matsogo le tlhogo.
          (Di le PEDI fela).                                                                   (2)
13.4      Maikutlo a kutlobotlhoko - o ne a sa itse gore tota toro e a e lorileng e
          kaya eng.                                                                            (2)
13.5       Segonyamatlho o lemogile fa go se sepe se se tsamaelang Matsetseleko
           sentle ka ntlha ya bomadimabe jo bo mo welang/dipelo tse di lefufa tsa
           batsadi.
           Segonyamatlho o ne a batla gore batsadi ba ga Matsetseleko ba nne teng
           kwa tshekong.                                                                       (2)
13.6      Ke monna yo o maikarabelo, yo o dirang tiro ya gagwe ka boineelo le
          botshepegi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
13.7      Kukama o lemogile fa Matsetseleko a na le bokgoni mo tirong ya gagwe,
          mme a ikamanya nae ka maikaelelo a go itseela go le gontsi mo go ena.                (2)
13.8      Kgori o ithobaletse fela fa a ntse fa setilong fa maruding a ntlo fa a lemogiwa
          ke Kelogile ka go bona dipotsane di mo mona menwana.                                 (2)
13.9      O nnile le seabe se segolo mo botshelong ba ga Palesa le Mmathapelo ka go
          ba sedimosetsa ka ga bolwetse jwa Lebolelamading le gore ba lemose
          baithuti ba bangwe ka ga bona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
13.10     Ee - ke ne ke se kitla ke nna le sebete sa go lebelela Kgosi gonne a nthomile
          ka botshepegi, mme nna ke mo leofetse.
          Nnyaya - ke ne ke se kitla ke rola tiro gonne di ne di tlaa feta dikgang tseo,
          mme botshelo bo tswelele pele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
13.11     Ee – Ke ne ke tlaa mo itumelela gonne mmaago ke mmaago, ga go se o ka
          se dirang gonne a rwele maikarabelo a go go tlisa mo lefatsheng.
          Nnyaya – Ke ne ke se kitla ke mo itumelela gonne go nna bonolo ga gagwe
          go dirile gore rre a dire diphoso tse a sa kgoneng go mo kgala kgotsa go mo
          lemosa tsona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
13.12     Dipelo tse di sa itumelang tsa batsadi di tlisa bomadimabe/nakonngwe o ka
          thusiwa le go rotloediwa mo botshelong ke motho yo o sa mo itseng/batsadi
          ga ba a tshwanela go tlhaba bana ba bona ka mmutlwa ka go ba pateletsa go
          sala motlhala wa bona morago go na le go diragatsa dikeletso tsa bona.               (2)
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko).                      [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2               14                     DBE/Ngwanaitseele 2018
                                   NSC – Memorantamo

DITLHANGWA TSA SETSO – G Leeuw le ba bangwe

POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

'MONNA WA MOGWEBI' – BP Lekome
'KGOSI MOLEFI K PILANE' – MOM Seboni le EP Lekhela

   Monna wa mogwebi o ne a botsa barwadi ba gagwe ba bararo gore a ba tlele eng
    mo leetong la kgwebo le a ikaelelang go le tsaya.
   Barwadi ba babedi ba kopa dilo tse di bonolo go bonwa, mme gofejane ena a kopa
    sethunya sa rosa, se monna wa mogwebi a neng a lemoga gore go ya go nna
    thata go se bona ka e ne e le mariga.
   Fela ga a kope gofejane go tlhopha sengwe se se ka bonwang bonolo, mme o
    ithwesa mathata a ntse a lemoga.
   Ga a kgone go bona sethunya sa rosa e bile batho ba mo ja ditshego gore a o
    ithaya a re sethunya sa rosa se tlhoga mariga.
   O tsenwa ke tsebetsebe ya gore o ya go bona sethunya sa rosa kae, fela mo
    tsielegong ya gagwe, o kopana le khasetlele e e nang le tshingwana ya dithunya e
    e kopantseng ditlha tsa mariga le selemo, karolo ya selemo e na le dithunya tse
    dintle.
   Monna ga a batlisise gore tshingwana ke ya ga mang, mme o kgetla sethunya se
    le sengwe le go wela tsela.
   Ka bonako monna o utlwa Dimo a tla a goeleditse gore a buse sethunya sa rosa
    sa gagwe, go sa nneng jalo o tlile go mo lobela dintsi.
   Monna o kopa Dimo gore a mo letlelele go tsaya sethunya ka a batla go se ela
    gofejane wa gagwe yo montle thata, yo a mo ratang thata.
   Monna o itsenya mo mathateng ka go dumelana le Dimo gore gofejane e nne
    mosadi wa ga Dimo, e le leano fela la go leka go mo ntsha mo go ena, a ithaya a
    re Dimo ga a kitla a mo latela.
   Dimo o mo goeletsa gore o tlaa tla go tsaya mosadi wa gagwe morago ga malatsi
    a le robedi.
   Morago ga malatsi a le robedi Dimo o tla go tsaya gofejane, mme monna wa
    mogwebi o utlwa botlhoko thata le go lwala ka ntlha ya go ikotlhaela tshwetso ya
    gagwe le Dimo.
   Dimo o supetsa gofejane seipone se se bontshang rraagwe a lwala thata, mme
    Dimo o mo letlelela go etela rraagwe, fela o mo goeletsa gore a se dule go feta
    malatsi a le robedi.
   Monna wa mogwebi o a tlhokafala ka ntlha ya kutlobotlhoko le go koafala thata.
   Gofejane ga a gopole sepe se Dimo a se mmoleletseng ka ntlha ya go utlwa
    botlhoko thata ka go tlhokafala ga ga rraagwe.
   Mo lebokong la Kgosi Molefi K Pilane, mmoki o senola mathata a a neng a lebane
    Kgosi Pilane yo o neng a tlogeletswe motse ke mogolowe, fela a se ka a o busa
    sentle.
   Morafe o ne o gasagasane le naga ka ntlha ya puso ya gagwe e e sa siamang.
   Mmoki o tlhagisa mathata a gore Kgosi e ne e sa buse morafe ka tekano, go na
    le ba ba patikiwang, le ba ba mpampediwang ke Kgosi.

Kwalololo e ileditswe                                                            Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                15                    DBE/Ngwanaitseele 2018
                                    NSC – Memorantamo

   Se, se ne sa phatlalatsa morafe le naga moo bangwe ba neng ba siya mo motseng
    ka ba ne ba tshaba go sekisiwa le go atlholwa ka mokgwa wa patiko.
   Mmoki o kaya gore ka ntlha ya go sa buse sentle ga ga Kgosi Pilane, bontsi bo
    tshabile mo motseng, bo tshabela puso ya kgatelelo ya gagwe.
   O tlhalosa gore ga go a tshaba banna fela mo motseng, le basadi ba tshabile.
    O kaya gore go sa buse sentle ga Kgosi go kgaogantse banna le basadi, go
    thubile malapa, go phatlaladitse manyalo a a neng a agiwa.
   Ka jalo, Kgosi o lebane le namane e tona ya tiro ya go batlana le morafe kwa
    Natala, Kapa, Tlhabane le Kiriisetoropo.                                              [25]

POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

   'SETLHARE SA METLHOLO LE MOSADI' – CLS Thobega le G Litheko
   'LEBOKO LA DIKGOMO' – MOM Seboni

15.1      O ne a itsege ka maaka a go tlhola a thuba malapa a batho ka go kopa dijo
          ka maina a bona.                                                                (1)

15.2      Leina lebe seromo.                                                              (2)

15.3      Maaka ga a thuse sepe/a tsenya mo kotsing.                                      (2)

15.4      Ke ne ke ka mo gakolola go ithuta go ikapeela dijo tse di ka mo ntshang mo
          go tlalatlaleng le motse a akga loleme ka maina a batho.                        (2)

15.5      O ne a itsapa.                                                                  (2)

15.6      Setlhare se ne se itse go bua.
          Se ne se tuka molelo fa go le bosigo.
          Se nyelela motshegare, mme se bonwe fela ke ba ba neng ba itse fa se gona.
          (Di le PEDI fela)                                                               (4)

15.7      Moepalemena o a le ikepela/moapayabodila o a bo ikapeela/maaka ga a age
          lelapa/motse.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko).                 (2)

15.8      Mmoki o kaya gore kgomo e tswa mašwi a a tshwantshanngwang le mafura,
          fela ga e kgone go a dirisa, ga e a tlole.                                      (2)

15.9      Botlhokwa jwa kgomo/mathata a go nna le kgomo kgotsa go sa nne le yona.         (2)

15.10     Modimo o o nko e metsi.                                                         (2)

15.11     Tlhatlagano ya mafoko – go gatelela bokao jwa gore fa o na le kgomo kgotsa
          o se na yona, o tlhoka boroko.                                                  (2)

15.12     Kgomo ke khumo ya Motswana/go nna le kgomo go tsenya dingalo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                 (2)
                                                                                          [25]

                                                 PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:               25

Kwalololo e ileditswe                                                            Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                     16                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                         NSC – Memorantamo

KAROLO YA C: TERAMA

POTSO 16: POTSO YA TLHAMO

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Ditiragalo tse di diragalang mabapi le go tlhokafala ga ga Kgabele ke
    matlhabisaditlhong a a nyenyefatsang seriti sa motho e le ruri.
   Kgabele morwadia Mmatšhatšhi o a tlhokafala, mme Monyana, e bong mogoloe, o
    lemosa mmaagwe gore monnawe o tshwanetse go fitlhelwa mo ga bona, mme a
    ntse a nyetswe, a na le motlaagana wa gagwe, matlhabisaditlhong tota.
   Lerato la madi la ga Mmatšhatšhi le Monyana le ba latlhisa botho, mme le ba dira
    gore ba loge maano a gore ba ungwelwe mo losong la ga Kgabele, go na le go
    gomotsa mogwe wa bona, matlhabisaditlhong e le ruri.
   Monyana o lemosa mmaagwe gore Kgabele o ne a na le inšorense, mme fa ba sa
    dire gore Kgabele a fitlhelwe mo gae, Nkele e bong matsalaagwe Kgabele, a ka
    tloga a sala ka madi otlhe, go tlhoka ditlhong e le ruri.
   Monyana le Mmatšhatšhi ba dumelana go ya go buisana le Nkele ka ga
    dithulaganyo tsa phitlho ya ga Kgabele, mme Monyana o rotloetsa mmaagwe gore
    a se ke a ineela bonolo, ga ba tlhabiwe ke ditlhong le fa nnete e ba rotoletse
    matlho.
   O mo lemosa gore a se letle Nkele go tshaba ka tlhogo ya gagwe jaaka e sa le a
    rile ba eme go le gonnye, o tlaa ba itsise ka ga tsa lenyalo la ga Kgabele.
   Mo kutlobotlhokong e Rraesebo le Nkele ba leng mo go yona, Monyana o ba
    lemosa fa ba sa direla Kgabele moletlo wa lenyalo. O ba lemosa gape gore
    monnawe a ka se tswele mo matikiring ntswa kwa ga bona go na le ntlo e kgolo.
   Mmatšhatšhi o itebaditse gore Rraesebo o ntshitse madi otlhe a bogadi, mme
    Motšhankane o lemosa Mmatšhatšhi le Monyana fa go se sepe se ba ka se dirang
    ka Kgabele a tswetswe ke bogadi e bile bo feletse.
   Mmatšhatšhi le Monyana ba dumelana go se ineele, mme ba ikaelela go senya
    madi a inšorense gore Nkele le Rraesebo ba se ke ba bona sepe.
   Mmatšhatšhi o lelela gore Rraesebo o tlaa fetoga mohumi ka madi a inšorense e
    bile o tlaa aga ntlo ka madi a ngwana wa gagwe.
   Ba itira e kete ba fetotse mogopolo, mme ba amogela gore Kgabele a fitlhelwe kwa
    ga gagwe gore fela ba kgone go nna le seabe mo dithulaganyong tsa phitlho.
   Monyana o dumela go tsamaya le Rraesebo go ya go tlhopha lekase.
   O tlhopha lekase la madi a a kwa godimo, R4 700, mme ga a tshwenyegele sepe
    gore Kgabele o na le bana le bona ba tshwanetse go sala ba ja. O lebile fela gore
    Nkele a se sale ka sepe, ruri batho ba, ba tlhabisa ditlhong.                                  [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 17                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 17: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

17.1      Nnaniki.                                                                           (1)

17.2      O phuaganya mmaagwe Moremi gore ditiragalo tsa teramakhutshwe di
          tswelele pele ka go batla motho yo o ka mo tlhokomelang.                           (2)

17.3      Ee - gonne Moremi o ne a tsaya Nomalanga jaaka ngwana wa mo lapeng, ga
          a ka a dira jaaka borre ba bangwe ba a tle ba dire ka go ikutswa nae.              (2)

17.4      Motho yo o lerato gonne o ne a thusa mosadi wa gagwe ka ditiro tsa fa gae.
          O ne a le kutlwelelo – o dumelane le mogatse go batlela mmaagwe mothusi.           (2)

17.5      Go isa kgotlhang kwa tharabololong ka gore go boela ga gagwe kwa gae go
          raya gore terama e a fela.                                                         (2)

17.6      Go dira gore MmaMoremi a tlhoke motho yo o ka nnang le ena, mme se se
          pateletsa Moremi go mmatlela motho gore poloto ya teramakhutshwe e
          tswelele pele.                                                                     (2)

17.7      Ditiragalo tsa teramakhutshwe di ne di ya go phutlhama ka gore go ne go sa
          ye go nna le ope yo o tlaa tlhokomelang mmaagwe Moremi go di tsweledisa
          pele go senola morero wa batho ga ba tshwane/Gongwe di ne di ka tsaya
          letlhakore le lengwe.                                                              (2)

17.8      Ee - go le gantsi borre ga ba thuse bomme mo malapeng jaaka Moremi a
          thusa Nnaniki go anega dikhai. Moremi o ne a na le bokgaitsadie, fela ke ena
          yo o neng a rwele maikarabelo a go batlela mmaagwe motlhokomedi ntswa
          mo matshelong a rona, se se dirwa ke bana ba basetsana.
          Nnyaya - Gompieno ga go na tiro ya monna kgotsa ya mosadi, botlhe ba a
          lekana. Ga go phoso gore Moremi a anege dikhai e bile go matshwanedi go
          batlela motsadi tlhokomelo e e mo lebaneng.                                        (4)

17.9       Ga se nnete jaaka mooki Matlhare a setse a kaile gore batho ga ba tshwane
           ka gore go na le baoki ba ba boulelang kgotsa ba dipelo tsa bona di salelang
           kwa morago fa ba dira bosigo, ka ntlha ya go tlhoka boikanyego ga banna ba
           bona, mme fela ga se bona botlhe.                                                 (2)

17.10      Ee - ke ne ke ka e gana gonne go le bokete go dira o sa phuthologa, e bile o
           ne o direla modiredi yo o neng a go tshotse sentle jaaka Moremi.
           Nnyaya - ke ne ke ka se e gane gonne ke tlhoka madi e bile go supa
           boikanyego mo bathaping ba me gore ba ntseela matsapa, ba a e mpatlela.           (2)

17.11      Ee - ke ne ke ka mo letlelela gonne o tlaa bo a ba thusa e bile motho yo a
           mmatlelang motho e le mmaagwe.
           Nnyaya - ke ne ke ka se mo letlelele gonne e le tiro ya bomme e bile Moremi
           a na le bokgaitsadie ba ba ka tsayang maikarabelo ao.                             (2)

17.12      Fa o dira tiro ka boineelo o a atlega/Direla batho se o batlang ba se go
           direla/Direla batho ba bangwe thuso gore le bona ba go tswe thuso ka moso.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                     18                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                         NSC – Memorantamo

POTSO 18: POTSO YA TLHAMO

GA SE LORATO – MJ Magasa

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Ditiragalo tse di diragalang mo lelapeng la ga Motsamai ke matlhabisaditlhong a a
    nyenyefatsang seriti sa motho, ka ntlha ya megagaru le go sa kgotsofaleng.
   Motsamai o ne a tsamaya a sasanka le basadi, a ikgatholositse bana le mosadi wa
    gagwe, ditsala tsa gagwe di ne di re di a mo gakolola, mme di itaya sefololetse.
   Lehuma, tlala le botlhoki di ne di rena mo lelapeng la gagwe, moo bana ba neng
    ba lalela ka sego le go wela mo isong, fela tse di ne di sa tshikinye Motsamai.
   Lesego o ne a le mantabola e bile a tshegwa kwa sekolong, fela o ne a sa
    tshwanela go raya rraagwe a re ba tlaa ipatlela rre yo o tlaa ba rekelang diaparo,
    matlhabisaditlhong e le ruri.
   Motsamai o raya Selapo a re a o batla mosadi wa bobedi – tota se ke
    matlhabisaditlhong gonne a sotla ka motho yo e leng gore ena o leka go thusa
    lelapa la gagwe fela.
   Motsamai a re Gadifele ke noga e tsala dinogana, se ke matlhabisaditlhong tota ka
    batsadi e le bona ba tshegofatsang bana, mme fela ena jaaka rraabona o a ba
    neelela.
   Maitsholo a ga Motsamai a tsenya Gadifele mowa wa ipusolosetso ka go raya
    monna wa gagwe a re o tlaa tshwana le ena ka go ratwa fela jaaka a ratwa ke
    makgarebe a gagwe, matlhabisaditlhong tota a go itepatepanya le monna.
   Ke matlhabisaditlhong go bona Emang le Lesego ba bolelela Motsamai gore ga ba
    sa tlhole ba mmatla ka a sa ba godisa sentle, go tsena dikgang tsa batsadi ga
    bana ke metlholo e le tota.
   Gadifele o kobela Motsamai kwa letlotleng la gagwe le go mo raya a re a ithekele
    dijo, matlhabisaditlhong tota.
   Gadifele o ipusolosetsa mo go Motsamai ka go tsamaya le Bra Dan mo
    pepeneneng, fa pele ga monna le bana, dilo tse di sa tlwaelegang e le ruri.
   Ke matlhabisaditlhong tota gore bana ba itse gore rraabona ke Motsamai, ba
    biletse mmaabona Bra Dan, e bile rraabona a ntse a le teng.
   Lesego le Emang ba tlhabisa ditlhong ka go ikgantshetsa rraabona gore ba
    rutegile, e bile ba kaya gore Lesego ke morutabana, fa Emang e le mooki.
   Go tlhabisa ditlhong gore bana ba ga Motsamai ba bolelele batho gore rraabona
    ke moipolai, le go mo ikgantshetsa gore ga ba na go mo pega sejanaga sa bona.
   Gadifele o bolelela Motsamai mo matlhong gore Dan o tlaa mo ruta go kgweetsa le
    gore banna ba mo setse morago e bile ba batla go mo reka ka madi,
    matlhabisaditlhong tota.                                                                       [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 19                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

POTSO 19: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

GA SE LORATO – MJ Magasa

19.1      Lesego le Emang.                                                                   (2)

19.2      Mawela Tavern.                                                                     (1)

19.3      Mosadi o a mo ikgatholosa e bile o ratana fa pele ga gagwe.                        (2)

19.4      O tlaa bo a ithutile seo go tswa mo go rraagwe/o tlaa bo a gotsitse Motsamai.      (2)

19.5      Mantsho o gakolola Gadifele gore a ba letle go buisana le Motsamai e bile o
          ema nokeng Selapo gore a leke go sokolola Motsamai gore ditiragalo tsa
          terama di tswelele pele.                                                           (2)

19.6      Motho yo o makgakga – o ne a tlhapatsa Selapo/O lenyatso -o ne a nyatsa
          Selapo/Gadifele/Yo o sa reetseng dikgakololo- ga a reetsa boLenkapere fa ba
          ne ba mo gakolola/Ga a ikotlhaele diphoso tsa gagwe- o dira diphoso di le
          dingwe gangwe le gape.
          (E le NNGWE fela)                                                                  (2)

19.7      Kwa toropong, fa Motsamai a ne a ikopela lerato mo go ena.                         (2)

19.8      Kefentse o dirisiwa jaaka seipato se se kobang Motsamai mo ga Gladys go
          tsweledisa pele morero wa terama gore ruri se, ga se lorato.                       (2)

19.9      O mo agetse lebenkele.
          O mo reketse bene.
          A mo direla kgwebo ya merogo.
          (Di le PEDI fela)                                                                  (2)

19.10      Morero wa terama wa gore se se diragalang ga se lorato, o ne o ya go
           phutlhama ka gore o tlaa bo o tlhoka Motsamai yo o ka o tsweledisang pele.        (2)

19.11      Ee – ka ntlha ya gore ke fa ga gagwe, mme ka jalo o bona fa Motsamai a mo
           nyaditse ka go itirela boithatelo mo lapeng la gagwe.
           Nnyaya- ka ntlha ya gore Kefentse le ena o ntse a ngadile lelapa la gagwe ka
           jalo ba a tshwana.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

19.12      Ke ne ke tlaa kopa thuso mo go bomalome go tla go buisana le ena/ke ne ke
           ka tlogela tsotlhe mo magetleng a ga mme ka e le dikgang tsa bagolo.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

19.13      Banna le basadi ga ba tshepagale/ka moo basadi bangwe ba ratana le borre
           ba malapa ka maikaelelo a go ba dirisa kgotsa go bona sengwe mo go bona.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                             [25]

                                                   PALOGOTLHE YA KAROLO YA C:                25
                                                   PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:                 80

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2018-final-memo/c5b8d438-a2da-481a-aaa7-247414d6c782) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2018-final-memo/da5453d5-0a7d-4657-bcce-fda7d10426de) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018-memo/8cea3090-762e-404d-9cab-9f8f3764ec25) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2018-memo/dbace9c6-ac58-4eb2-a6c1-2d018c41c737) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022-mg/59c64b0c-e80f-446a-b8cf-f24e6aa49a6f) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
