# Setswana HL Grade 12 P2 NSC November 2019 Question Paper

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2019, 24 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2019-memp/ae06148e-8862-4f58-955f-d3a49182ba2b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 P2 NSC November 2019 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2019-memp/ae06148e-8862-4f58-955f-d3a49182ba2b)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2019 · setswana. Question paper, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                       MOPHATO 12

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                 PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                  NGWANAITSEELE 2019

                                  KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 80

                         Kaedi e ya go tshwaya e na le ditsebe di le 24.

Kwalololo e ileditswe                                                      Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  2                     DBE/Ngwanaitseele 2019
                                 NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA A: POKO

MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

POTSO 1: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

'MENOMASWEU POLAYA E TSHEGA' – FS Khunou

     Mmoki o tlhagisa maikutlo a letlhoo/kutlobotlhoko tebang le bolwetse jo a bo
      teileng leina a re ke tshetlhana ya Bataung.
     Mmoki ga a beye bolwetse jo sebete le e seng, gonne a re fa go ka twe a tsee
      tšhaka a bolae selo se a sa se batleng a ka itumela jaaka tshwenyana e tle e
      dire, a ka fofela godimo jaaka leebarope, mme a dumaduma jaaka tau go supa
      boitumelo jwa go sutisa sera sa gagwe mo tseleng.
     Mmoki o itela mo dikgosing go mo letla go fetsa ka tshetlhana e ya Bataung
      gonne a sa e rate.
     O utlwile botlhoko jo bo seng kana ka sepe gonne bolwetse jo bo mo tseetse
      motho yo a neng a mo rata sa o ka swa nka go ja.
     Bolwetse jo ga a bo beye sebete gonne bo go bolaya bo tshega nao, mme ka
      ntlha ya se, o kopa gore batho ba se tsiediwe ke bomenomasweu jwa jona.
     Mmoki o tsibosa batho gore ba ikele tlhoko gonne menomasweu a bolwetse jo bo
      a tlhagisang, e se meno, mme e le marumo a a tlhabang e bile a segaka.
     O tsibosa bašwa gore ba se itlhokise ditsebe, ba utlwe fa ba elediwa gore bogale
      jwa meno a bolwetse jo, bo tshwana le digai tsa Matebele.
     Mmoki o tsibosa batho go iphapha mo bolwetseng jo, go tila dintsho tse di bo
      tlholang jaaka fa a lebile matšhwititšhwiti a batho a a apereng mmala o montsho
      ba ya go fitlha ntsalae yo o komeditsweng ke bona bolwetse jo a santse a
      itebetse ka bo ne bo itirile lekgarebe le lentle.
     Mmoki o botlhoko gonne a kaya fa ntsalae a bolailwe ke noga ya Bataung e e
      bolaileng bontsi jwa ditšhaba gonne di ne di sa e lemoge.
     Keletso ya mmoki ke gore batho ba iphaphe mo bolwetseng jo gonne bo le kotsi
      mo go maswe ka e le nta ya selomelakobong.
     Mmoki o bo bitsa molotsana ka bo go ngokela ka go go tlhaletsa e kete o lesea.
      O bo tlhoile tota e bile o bo bitsa sera.
      (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       [10]

POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEREBANA WA LETLALEANYA – FS Khunou

2.1       Diphetogo tse di tlisiwang ke go swelwa ke mmaago/kutlobotlhoko e e
          tlholwang ke go tlhokofalelwa ke mmaago.                                          (2)

2.2       Tshwantshanyo – go tshwantshanya mokgwa o a tlhagisang dingongora tsa
          gagwe ka teng le go duma ga pula ya dikgadima ka e dira leratla.                  (2)

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                            3                               DBE/Ngwanaitseele 2019
                                           NSC – Kaedi ya go tshwaya

2.3       Tlogelo - ya le mo go 'lapeng' boemong jwa 'lelapeng' go tlisa go kibakibela
          ka bonako ga mola wa leboko/Go oketsa lebelo la moribo le moretheto wa
          molatheto.                                                                                                     (2)

2.4       Fa nka tlogela legae, a ke tlaa bo ke dirile selo se se siameng/se se
          matshwanedi.                                                                                                   (2)

2.5       Ke ithutile gore mosekaphofu ya gaabo ga a swe lentswe/O tshwanetse go
          lwela se e leng sa gago/Fa o se na mmaago o ketefalelwa ke botshelo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                                                (2)
                                                                                                                         [10]

POTSO 3: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

AFORIKABORWA YO MOŠWA – MO Molamu

3.1       Keletso/Tlhologelelo ya go nna le Aforikaborwa yo mošwa yo o nang le
          kagiso, boitumelo le poelelano.                                                                                (2)

3.2       Tlhatlagano ya popego – go gatelela bokao jwa go supa fa Aforikaborwa yo
          mošwa a se na kgethololo/ go gatelela bokao jwa go supa gore fa go le ntwa
          rotlhe re tlile go utlwa botlhoko.

           Fa           'rumo   le              tlhaba        bontsho       madi    a               thepologa
           Fa           'rumo   le              phunyeletsa   bosweu        madi    a               tshologa
           popi ya      leina   thuanyisediri   lediri        leinaletswa   leina   thuanyisediri   lediri
           tlhalosi
           ya nako

          Tlogelo - ya le mo go 'rumo' boemong jwa 'lerumo'go tlisa go kibakibela ka
          bonako ga mola wa leboko/Go oketsa lebelo la moribo le moretheto wa
          molatheto.                                                                                                     (2)

3.3       Mmoki o eletsa fa go ka nna le kagiso, boitumelo le poelano mo Aforikaborwa
          yo mošwa.                                                                                                      (2)

3.4       Mothofatso – Lejweleputswa le filwe maikutlo a setho ka go dirisa leemeditho
          'wena' go kaya fa e le lona le upololang bontlentle jo lefatshe le ka ipelang ka
          jona.                                                                                                          (2)

3.5       Ke ithutile gore ntwakgolo ke ya molomo/Ntwa ga e age motse/Re
          tshwanetse go nna le botho, mme re dirisane sentle/re rerisane.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                                                (2)
                                                                                                                         [10]

Kwalololo e ileditswe                                                                                           Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                   4                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 4: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

KGOLEGELO – MTM Seate

4.1       Tlotlomatso ya kgolegelo ka e kgopolola dinokwane.                                  (2)

4.2       Tshwantshanyo – go tshwantshanya bontle jwa motho fa a tswa kgolegelong
          le bojang jwa naga.                                                                 (2)

4.3       Neeletsano – go tsweletsa kakanyo e e mo moleng wa ntlha mo moleng o o
          latelang/go golaganya mela e mebedi ntle le go dirisa lekopanyi.                    (2)

4.4       Fa motho a dirile phoso kgotsa dilo tse di seng ka fa molaong, o a golegwa go
          sa kgathalesege gore ke wa maemo afe/kgolegelo ga e tlhaole e phutha
          dinokwane tsotlhe.                                                                  (2)

4.5       Ke ithutile gore kgolegelo e kgopolola batho ba ba tlolang molao/kgolegelo ga
          se lefelo le le monate.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [10]

                                            LE

POTSO 5: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

PELO – SS Mokua

5.1       Botlhokwa jwa pelo mo botshelong jwa motho.                                         (2)

5.2       Loso lefifi le lentsho - Poeletsomodumo – ya tumammogo 'l' – re e bone ka go
          boeleditswe tumammogo 'l'.                                                          (2)

5.3       Mothofatso – O kaya gore go na le dithwe tse dingwe tse di ikaegileng ka
          yona jaaka batho ba o tsholwang nabo.                                               (2)

5.4       Le fa o se na leoto kgotsa nko, o kgona go tshela/ga o tlhokafale.                  (2)

5.5       Ke ithutile gore pelo ke yona e e tshwereng botshelo jwa motho/pelo e
          botlhokwa mo botshelong jwa motho,
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [10]

                                                   PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                 30

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  5                   DBE/Ngwanaitseele 2019
                                 NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA B: PADI

POTSO 6: POTSO YA TLHAMO

LEBA SEIPONE – K Kgatea

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

     Tlhagiso e e reng lemorago le Motswagauteng a iphitlhelang mo go lona ga le a
      ka la mo kgoreletsa mo tswelelopeleng ya botshelo jwa gagwe, ke boammaaruri
      jo bo ka se ganediweng ka gope jaaka re itemogela mo ditiragalong tsa padi ya
      'Leba Seipone'.
     Motswagauteng o ne a latlhwa ke mmaagwe, mme se sa mo tlhokisa lerato le
      bothito jwa kgodiso ya gagwe, fela se ga se a ka sa mo kgoreletsa ka gope mo
      katlegong ya botshelo.
     Motswagauteng o nnile le dikgwetlho tse di ka se lekanyediweng ka gope mo
      tsamaong ya gagwe ya botshelo, mme le fa go ntse jalo ga di a ka tsa mo ema
      pele mo go atlegeng ga gagwe kwa bokhutlong.
     O gola jaana a sa itse mmaagwe ka a ne a mo utlwela ka batho ba ba neng ba
      mo kaya a le ntlheng ya Gauteng. Rraagwe le ena go ne go se ope mo batsading
      ba gagwe ba ba mo godisitseng yo a neng a mo itse. Gokatweng, mmaagwe
      Motswagauteng o ne a mo romela jaaka sephuthelwana kwa go nkokoagwe, e
      bong Mosadimogolo Ijelele gonne a ne a tshaba go thubela mongwaagwe lelapa
      ka ngwana a ne a tshwana le rraagwe mo phatleng.
     Go supa fa maemo a a iphitlhelang a le mo go ona a se kitla a mo kgoreletsa mo
      go atlegeng ga gagwe mo botshelong, Motswagauteng o feleletsa a itse batsadi
      ba gagwe ba madi. O ne a bona mmaagwe mo nakong e khutshwanyane fa a ne
      a neelana ka bopaki kwa kgotlatshekelo, gonne a ne a atlholelwa botshelo jwa
      gagwe jotlhe gona. Se se salang ke gore, le fa a bone mmaagwe metsotswana e
      se kae fela, o ne a atlega ka mmatlasagagwe a se bone, mme pelotshwaana e
      boetse mannong, a bo a tswa foo a itse gore mmaagwe ke mang le gore lesika la
      gagwe ke lefe.
     Temana ya go batla go itse batsadi ba gagwe e ne ya wediwa gonne dipotso tse
      a sa bolong go nna natso di arabilwe, ka ngwana mongwe le mongwe a na le
      tshwanelo ya go batla go itse batsadi ba gagwe ba madi.
     Motswagauteng o ne a rakana le dikgobo le ditshotlo tsatsi lengwe le lengwe, e
      ka ne e le tsa ditsala, setšhaba gammogo le balosika ka ntlha ya tshobotsi ya
      gagwe.
     Motswagauteng o sotlwa jaana ke batho ba a tsholwang nabo gonne mo setsong
      sa bantsho, go tshola ngwana le mosweu e le moila, ke ka moo re bonang
      setšhaba se sa mo amogele jaaka a ntse.
     Motswagauteng ga a ka a ineela mo tshotlegong ya gagwe, mme a gwalalela mo
      thutong e a neng a e newa ke Mosadimogolo Ijelele ya gore a itebe mo
      seiponeng, mme a rate motho yo a mmonang. Ke ka ntlha e, re mmonang
      gompieno a atlegile mo botshelong.

Kwalololo e ileditswe                                                            Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                   6                     DBE/Ngwanaitseele 2019
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

     Balekane ba gagwe ba ne ba mo sotla ba mmitsa ka maina a tshotlo jaaka
      Rooijan, Lekutwane le ga se morwa ke Morolong gonne a ne a farologane le
      bana ba bangwe ka tshobotsi (moriri le mmala). Motswagauteng o atlega mo
      botshelong ka ena a sa bee ope molato, a sa nyatse batho e bile a sa
      ipusolosetse bosula le fa batho ba mo sotla le go sa mo amogele ka ntlha ya
      tshobotsi ya gagwe.
     Mosala, malomaagwe Motswagauteng, o mo sotla le go mo amoga lotlhe leruo le
      a le tshwaetsweng, ka gore Puso le Mosadimogolo Ijelele ba sa mo tlogelela
      sepe. Motswagauteng o tsaya tshweetso ya go sa boele gae ka a ne a itse gore
      Mosala o ya go mo lobela dintsi fa a sa bone podi e a e timeditseng.
     Go ngweega ga gagwe mo gae go mo tswela mosola gonne kwa a neng a tshela
      gona mo mebileng, o kopana le Sepoko yo le ena a neng a nna kwa mebileng,
      mme a mo rotloetsa go tsena sekolo. O feleleditse a falotse mophato wa
      borobedi go supa fa lemorago la go nna mo mebileng le sa mo kgoreletsa go
      atlega.
     Kobbie Swanepoel o feleletsa a batlana le Motswagauteng morago ga loso lwa
      ga nkokoagwe, maikaelelo e le go mo ema nokeng ka ntlha ya boineelo le
      botshepegi jo mmaagwemogolo a mo diretseng ka jona mo nakong e telele e a
      neng a mo direla ka yona. Morago ga go mmona, o boela nae kwa Foreiborogo
      jaaka fa a mo tsaya jaaka morwae, a bo a mo romela kwa sekolong sa basweu
      go tsweletsa dithuto tsa gagwe, go supa fa lemorago la gagwe le se na seabe mo
      go atlegeng ga gagwe gonne khutsanyana e e sa sweng e a bo e letile monono
      le go tshela ka mašwi a merakana.
     Jan Smook, lefatlha la ga rraagwe, o ne a feleletsa a ithaopa go thusa
      mmaSwanepoel ka dithuto tsa ga Motswagauteng ka e le ngwana wa ga
      mogoloe, mme se ke sesupo sa gore, lemorago le o iphitlhelang mo go lona ga le
      ka ke la go ema pele mo go atlegeng ga gago mo botshelong.
     Gona mo seemong sa gagwe sa kwa sekolong sa kwa Foreiborogo, jaaka e ne e
      le moithuti yo o neng a tlhaolwa gonne e ne e se mosweu kgotsa wa lotso lwa
      bona, kwa bokhutlong o tlisa kagiso magareng ga Basweu le Bantsho. O ne a
      tshwara Koot ka seatla, mme a tlhabeletsa pina ya bosetšhaba, botlhe ba
      tshwarana ka diatla go supa fa a kopantse merafe e e neng e itaana ka noga e
      tshela.
     Motswagauteng o ne a fenya ditshotlo le dikgobo tse a neng a iphitlhela mo go          [25]
      tsona ka ntlha ya go sa amogelwe mo setšhabeng sa ga rantsho gonne a ne a
      farologana naso ka dipopego.

POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEBA SEIPONE – K Kgatea

7.1       Jankie Smook                                                                       (1)

7.2       O ne a tshaba batho ba ba kileng ba mo teketa gonne Kabo a ne a mo lomile
          tsebe a boifa gore ba tlile go mo tlhasela/O tshaba lepodisi le le neng le mo
          disitse kwa bookelong ka gore a ne a le bone kwa ga Mokwepa.                       (2)

7.3       O kopane le Motswagauteng yo a sa bolong go mmatla e bile a setse a tswa
          go boa kwa Motsitlane.                                                             (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                   7                     DBE/Ngwanaitseele 2019
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

7.4       Motswagauteng o ne a se dirisa go ikgakologelwa fa a lebagane le dikgwetlho
          tsa botshelo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

7.5       Ba ne ba gapa ka dikgoka.
          Ba ne ba bolaya batho.
          Ba ne ba rekisa dithwe tsa mmele.
          (Di le PEDI fela.)                                                                 (2)

7.6       Motho yo o bosula/ga a na bopelotlhomogi gonne o itaya Motswagauteng
          gore a bo a ineye naga./
          O lefufa - o fufegela leruo le monnamogolo Puso a le tshwaetseng
          Motswagauteng, mme se se dira gore a mo iteye a bo a ineye naga./
          Ga a na maikarabelo - o tlhokile go naya Motswagauteng lerato le Ijelele le
          Puso ba ka bong ba le mo file.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

7.7       Go ya Gauteng ga ga Motswagauteng go tsweletsa morero wa tlhaolele jaaka
          a ne a sa amogelesege mo bathong ba ba bantsho le ba ba basweu.                    (2)

7.8       Go dirile gore Motswagauteng a rate thuto le go kgatlhegela go ya sekolong,
          mme se sa dira gore ditiragalo di tswelele pele.                                   (2)

7.9       O ne a thusa mmaSwanepoel mo dithutong tsa ga Motswagauteng gonne a
          lemogile fa e le ngwana wa lefatlha la gagwe e leng Jankie Smook.                  (2)

7.10      Nnyaya – Go ne go sa siama gonne le ena ke motho fela jaaka bona le fa a
          farologane le bona ka ditebego.                                                    (2)

7.11      Ee - Ke ena a itsentseng bomadimabe gonne o ne a latlha legae, mme dipelo
          tse di botlhoko tsa batsadi tsa dira gore a se robalelwe ke ditlhokwa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

7.12      Ke ne ke tlaa buisana le mogokgo le batsadi ba me ka ba tlhalosetsa tsotlhe
          tse di diragetseng le gore Motswagauteng ga a molato./Ke ne ke tlaa kopa
          gore go phatlaladiwe komiti ya sekolo ka e le ya batsadi ba basweu fela, mme
          go tlhophiwe komiti ya temokerasi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

7.13      Ke ithutile gore mo botshelong, o se nyatse sebopego le botho jwa gago./Ga
          o a tshwanela go itlhoboga fa o sotlega./Mabogo dinku a a thebana/Fa motho
          a kile a go thusa, le wena o tshwanelwa ke go mo thusa ka letsatsi le lengwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                   8                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 8: POTSO YA TLHAMO

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

   Tlhagiso e e reng lemorago le Omphile a iphitlhelang mo go lona ga le a ka la mo
    kgoreletsa mo tswelelopeleng ya botshelo jwa gagwe, ke boammaaruri jo bo ka se
    ganediweng ka gope jaaka re itemogela mo ditiragalong tsa padi ya 'Omphile
    Umphi Modise.'
   Modise o ne a latlhwa ke mmaagwe, mme se sa mo tlhokisa lerato le bothito jwa
    motsadi, fela se ga se a ka sa mo kgoreletsa ka gope mo katlegong ya botshelo
    jwa gagwe.
   Motlalepule o iphitlhela mo mathateng a a seng kana ka sepe ka ntlha ya lefufa la
    ga Thandi yo o mo rulaganyetsang lekau la tedu tsa katse, mme la itirela boithatelo
    ka ena. Motlalepule o feleletsa a imile ka mokgwa o o sa tlhaloganyegeng morago
    ga tiragalo ya letsatsi leo. Motlalepule o belega ngwana wa mosimane, mme o mo
    naya leina la Omphile.
   Ka ntlha ya go tlhoka le go boifa go ya go tlhabisa batsadi ditlhong ka lesea le a le
    tshotseng, o tsaya tshweetso ya go isa Omphile kwa Olanti, kwa kgodisetsong.
    Maikaelelo e le go boa a tla go tsaya Omphile fa dilo tsotlhe di siame.
   Omphile ka a se na go ka itlhophela, o iphitlhela mo maemong a botshelo jwa
    ngwana yo o tlileng ka ntlha ya petelelo, fela seo ga se a ka sa mo kgoreletsa go
    atlega mo botshelong jwa gagwe.
   Omphile fa a le kwa legaeng la bana, o ne a bona tlhokomelo e e kgodisang go
    gaisa e mmaagwe a ka bong a mo file yona. O gola ka bonako go gaisa bana ba
    bangwe ka Setswana se re, o tlaa tsholwa leng, e seng o tlaa gola leng gonne
    bana ba ikgolela fela. Se se supa fa ngwana e le sejo a tlhakanelwa, gonne
    Omphile e ne e se ngwana wa ga Motlalepule a le esi, mme e le wa setšhaba se
    se tlaa mo kgontshang gore a fitlhelele maitlhomo a gagwe go sa kgathalesege
    maemo a botshelo a a iphitlhelang a le mo go ona.
   Monnamogolo Ofentse yo o neng a setse a godile, o tlhoka modisa, mme o kopa
    ngwana wa gagwe wa mosetsana go mmatlela modisa.
   Omphile fa a setse a godile, o ithuelwa ke morwadie monnamogolo Ofentse, mme
    a bo a ya go nna le rraagwe kwa motseng wa Matile kwa a neng a bidiwa Modise.
   Monnamogolo o ne a naya Modise thuto ya mo gae le ya kwa sekolong. O mo
    rutile ka ga naga, go disa gammogo le gore mosimane fa pula e na a le kwa
    madisong ga a sianele gae, mme o iphutha ka motlhotlho.
   Mo nakong eo, batsadi ba ne ba se na maikaelelo a go rutela bana ba bone kwa
    pele. Mosimane wa ga monnamogolo Ofentse ke ena fela a le esi yo o neng a tla
    sekolong 'tsatsi lengwe le lengwe, mme bana ba mo motseng bona ba tla
    motlhang batsadi ba ratang.
   Monnamogolo Ofentse ga a ka a tlhaola Modise le fa e ne e se ngwana wa gagwe
    wa madi, mme a mo direla jaaka a diretse bana ba gagwe botlhe, go supa fa
    tswelelopele ya ga Modise e sa kgorelediwe ke sepe gore a atlege mo botshelong.
   Morago ga go falola kwa sekolong se segolwane, monnamogolo o ne a mo romela
    kwa Natala kwa a neng a ya go ithutela borutintshi gona.

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                    9                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

     Modise o feleletsa a nna mothosetšhabeng, go sa kgathalesege lemorago le a
      tswang kwa go lona. O feleletsa a ya go dira le rraagwe kwa lekgotleng la Baitiredi.
      Se ke katlego gonne o simolotse a se na legae, mme ga e a ka ya nna modisa go
      ya go ile, o feleletsa a atlegile e bile a rutegile.
     Tiro e nngwe ya lekgotla le, e ne e le go lekola balwetse. E ne ya re tsatsi lengwe
      a ile go lekola molwetse, ntekwane o ya go tlhola MmaMosidi yo a neng a sa itse
      fa e le motsadi yo a neng a mo tlisitse mo lefatsheng, mme a feleletsa a kopane
      nae. Se ke katlego gonne a godile a sa itse mmaagwe.
     Le fa lemorago la ga Modise le ne le sa jese diwelang, o ne a bona katlego ya
      lenyalo e e sa fitlhelelweng ke mongwe le mongwe bogolo jang fa re lebile
      lemorago la gagwe, o nna le lelapa le a tlhokileng go nna le lona mo kgolong ya
      gagwe.
     Se ke sesupo sa diphitlhelelo tse Omphile a di fitlheletseng go sa kgathalesege
      lemorago le a iphitlhetseng a le mo go lona go supa fa le se na seabe mo                 [25]
      katlegong ya gagwe.

POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

9.1        E diragalela kwa ga MmaMosidi/RraMosidi.                                            (1)

9.2        O ne a le mo diphateng tse di bolelo ka ntlha ya bolwetse jo bo tlhodilweng ke
           go sa bone ngwana wa gagwe kwa kgodisetsong.                                        (2)

9.3        O mo lemogile ka letshwao le a neng a mmeile lona ka fa morago ga tsebe
           /tlhogo.                                                                            (2)

9.4        Modimo, o intshwarele.
           Batho thusang ngwanake o kwa Olanti.
           Ke mmeile letshwao ka fa morago ga tlhogo/tsebe.
           (Di le PEDI fela).                                                                  (2)

9.5        Ditiro tsa Lekgotla la Baitiredi e ne e le go gasa thuto.
           Go gasa bokapi/lesedi la bokapi jwa Moseja ntle le go latlha setso.
           Go lekola balwetse.
           (Di le PEDI fela.)                                                                  (2)

9.6        Ke motho yo o tletseng thotloetso e bile o maikarabelo - ka jalo re bona
           Modise e nna mothosetšhabeng yo botho jwa gagwe bo betlilweng ke
           Madolo, o feleletsa a dira mo Lekgotleng la Baitiredi.                              (2)

9.7        Go ne ga tsweletsa morero fa monnamogolo Ofentse a ne a mmatlela tiro ya
           go disa, mme se se tsweletsa morero wa go ya makgoeng.                              (2)

9.8        Ponelopele ya ga Malebela e neela Motlalepule tsholofelo ya gore tsatsi
           lengwe o tlaa bona ngwana wa gagwe, ka jalo se, se dira gore poloto e
           tswelele pele ka Motlalepule a sa lape go batla morwae.                             (2)

9.9        O ne a mo rotloetsa go ya sekolong/go bona thuto.                                   (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                      10                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                       NSC – Kaedi ya go tshwaya

9.10      Go ne go sa siama gonne mongwe le mongwe o na le tshwanelo ya se a
          batlang go se dira/go betelela ke kgatelelo ya ditshwanelo tsa basadi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

9.11      Ee - o na le seabe gonne jaaka motho yo mogolo, a ka bo a gakolotse
          Motlalepule gore ngwana o ikgolela fela, ka Setswana se re, o tlaa tsholwa
          leng e seng o tlaa gola leng.
          Nnyaya - o ne a se na seabe sepe gonne a ne a lemogile gore Motlalepule o
          a itlhoka, ka jalo go godisa ngwana go tlaa mo ketefalela ka le ena a sa
          kgone go mo thusa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

9.12      Ke ne ke tlaa nna le rre fa fatshe go leka go bona gore bothata ke eng, mme
          re tle re bo rarabolole.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

9.13      Ke ithutile gore sephiri se a bolaya/le pelong ga le tshetse./
          Mosekaphofu ya gaabo ga a tshabe go swa lentswe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)
                                                                                                   [25]

POTSO 10: POTSO YA TLHAMO

MASEGO – G Mokae

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Tlhagiso e e reng lemorago le Masego a iphitlhelang mo go lona ga le a ka la mo
    kgoreletsa mo tswelelopeleng ya botshelo jwa gagwe, ke boammaaruri jo bo ka se
    ganediweng ka gope jaaka re itemogela mo ditiragalong tsa padi ya 'Masego'.
   Go golela ga ga Masego mo dipolaseng gammogo le go betelelwa ga gagwe ga go
    a ka ga mo kgoreletsa ka gope mo tswelelopeleng ya botshelo jwa gagwe.
   Ga a ka a nna le lesego gonne bomogolowe botlhe ba ne ba tlhokafala. Le fa go
    ntse jalo, tiragalo e, ga e a mo kgoreletsa ka gope mo go atlegeng ga gagwe mo
    botshelong.
   Rraagwe e bong Kgabo Motsepe o ne a itshokela tshotlo le kgatelelo ya ga base
    Schalk fa fela a ka mmona a tsweletse mo botshelong.
   Ka dinako dingwe o ne a sa ye sekolong ka a ne a patelesega go ya go thusa
    rraagwe kwa tirong ka ntlha ya molao o maburu a dipolase a neng a o beile wa go
    letlelela bana go ya tirong le batsadi ba bona.
   Go supa fa lemorago la motho le se na seabe sepe mo go mo kgoreletseng mo
    tswelelopeleng ya botshelo jwa gagwe, Rre Knox Selamolela le Rre Kgotle ba
    ikgolaganya le Rre Kgabo Motsepe, maikaelelo e le go betlela Masego isago e e
    tsabakelang ka ntlha ya fa a ne a le tlhogo e boleta, mme a se na dithata tsa go
    tsweletsa dithuto tsa gagwe ntle le go tshegediwa.
   Masego o ne a amogelwa kwa sekolong sa Sedimosang se go neng go sa tsewe
    mongwe le mongwe mo go sona, go sa kgathalesege lemorago le a neng a
    iphitlhela a le mo go lona.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                11                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                 NSC – Kaedi ya go tshwaya

   Mo botshelong, go le gantsi re atlega le go fitlhelela maitlhomo a rona ka ntlha ya
    kemonokeng ya batho ba ba re dikaganyeditseng, gonne mabogo dinku a a
    thebana.
   Rre Kgotle o ne a sa ikakanyetse a le esi gore Masego a mo direle tlotlo mo
    dingwageng tse pedi tse di tlang jaaka morutwana yo o tlaa bong a gaisitse
    barutwana botlhe, naga ka bophara.
   Rre Kgotle o lemoga fa bokamoso jwa ga Masego bo ka bulega le go sedimoga le
    go feta fa a ka ya kwa Kgomokgomo ka fa tlase ga Rre Knox Selamolela.
   Rre Selamolela ke mmana o o tswang kwa legodimong mo go Masego ka ntlha ya
    dipholo tsa gagwe tsa ngwaga le ngwaga tse di itumedisang. O kgona go itsalanya
    le balaodi ba mananeo a a thusang bana ba ba ithutang kwa diyunibesithing ka
    madi.
   Fa Masego a le kwa Sedimosang, o tlaa bo a le gaufi le ditšhono tse di jalo ka ba
    ne ba sa batle go mo kgaola diphuka tsa go fofa. Seno ke sesupo sa go bontsha fa
    go atlega ga motho go sa laolwe ke maemo a a iphitlhelang a le mo go ona, mme
    e le ka ntlha ya kemonokeng ya batho ba bangwe ba o tshelang nabo gonne
    ngwana e le sejo a tlhakanelwa.
   Masego o ne a senyegelwa ke isago e e phatsimang ka ntlha ya lefufa la tsala e
    bong Sannah, ka go mo naya bojalwa fa ba ne ba tsere leeto go ya dikgaisanong
    tsa mmino. O itharabologelwa a setse a beteletswe ke Ntsime ka ntlha ya fa a ne a
    gana go ratana nae.
   Masego o feleletsa a imile, mme a busediwa gae gonne e ne e le moila go tsena
    sekolo o le moimana. Rraagwe o ne a galefa thata ka ntlha ya seemo seo, mme
    morago ga gore mogokgo a tsamaye, o ne a teketa Masego mo go maswe.
   Le fa Masego a ne a kgaogelwa ke diphuka tsa go fofa, ga go a ka ga nna le sepe
    se se mo emang mo tseleng go fitlhelela maitlhomo a gagwe ka e ne e le ngwana
    yo o botlhale go fetisisa.
   O ne a sotlega gonne a tshwanetse go tsoga mo mosong go le tsididi, e bile a
    patelesega go tsamaya mo lefifing go tshwara setimela se se yang kwa tirong ka
    maitlhomo a go direla morwae, mme a ne a diragatsa kopo ya ga rraagwe ya go
    tsenya Sello morwae sekolo.
   Tshotlego e ya gagwe, e ne ya mo ungwela ka Sello o ne a rutega ya bo ya nna
    ngaka, mme a tsaya maikarabelo a go tlhokomela mmaagwe.
   E le ruri lemorago le Masego a iphitlhetseng mo go lona ga le a ka la mo
    kgoreletsa ka gope mo go atlegeng ga gagwe gonne o ne a fenya mathata
    gammogo le dikgwetlo tse a neng a rakana natso mo botshelong jwa gagwe.
   Katlego ya gagwe ya ntlha ke go sa lemolole tshimo, mme a godisa ngwana, ya              [25]
    nna mothosetšhabeng a atlega a bo a isa mmaagwe moseja. Ka dinako dingwe
    ditshweetso tse o di tsayang, di tswela ba bangwe mosola.

POTSO 11: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MASEGO – G Mokae

11.1      Rre Kgabo Motsepe/rraagwe Masego.                                                  (1)

11.2      Go kaiwa gore katlholo ya gagwe e ne e tshwantshanngwa le ya ga Jeso mo
          sefapaanong ka a ne a setse a totilwe ke loso, mme go sa kgonagale gore lo
          ka busetswa kwa morago.                                                            (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  12                       DBE/Ngwanaitseele 2019
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

11.3      Ke ka ntlha ya fa a ne a bolaile base Schalk/fa a ne a tlhotlheleditse
          dikhuduego mo polaseng.                                                              (2)
11.4      Ke ka lebaka la gore le ena o ne a ipona phoso ka a rometswe kwa sekolong,
          mme a boa a imile./O ne a itse gore rraagwe o mo iteile ka gore a ne a utlwile
          botlhoko thata.                                                                      (2)

11.5       O ne a mo laetse gore pele a robala a ntshetse mpaola kwa ntle.
           A lotlele lebati pele a robala.
           A fitlhe mo gae pele ga ura ya borataro.
           A reke lookwane.
           (Di le PEDI fela)                                                                   (2)

11.6      Go nna lefufa/bosetlhogo ba ga Sannah mo go Masego, go tlhola gore a mo
          logele leano la go betelelwa ke Ntsime a bo a ima, mme morago a kobiwa mo
          sekolong.                                                                            (2)

11.7      Go tshwarwa ga gagwe go godisa morero wa letlhoo/tlhaolele magareng ga
          bantsho le basweu ka a ne a feleletsa a bolailwe, mme go sa itsiwe se se
          tlhodileng loso lwa gagwe.                                                           (2)

11.8      Ba ga Lazar ba mo naya tiro le go mo tlogelela madi go tsweletsa dithuto tsa
          ga Sello pele, mme se, se dira gore ditiragalo di tswelele pele ka re bona
          Sello a tswelela pele go ithuta go fitlhelela e nna ngaka./Kopano eo e mo
          golagantse le Vusi yo a ileng a nna le seabe mo tswelelong ya botshelo jwa
          ga Masego le Sello.                                                                  (2)

11.9      Seabe sa ga Kgotle e ne e le go betlela Masego isagwe e e phatsimang ka go
          mmuelela le Rre Knox Selamolela yo o neng a na le ditšhono tse dintsi tsa go
          thusa baithuti ka madi gore le ena a bone dithuso go tswa mo ditšhonong              (2)
          tseo.
11.10     Nnyaya - go ne go sa siama gonne petelelo e le tlolomolao kgotsa go gataka
          ditshwanelo tsa botho.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
11.11     Ee - o itlholetse mathata a go bolawa gonne o ne a teketa Kgabo Motsepe a
          sa emise, se sa dira gore Kgabo a tenege thata, mme a mmolaye.
          Nnyaya - le fa a ne a bogisa badiri, o ne a sa tshwanela go bolawa gonne a
          na le tshwanelo ya go tshela, e bile le bona badiri ba ne ba sa tshwanela go
          itseela molao mo matsogong.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
11.12     Ke ne ke tlaa thusa ngwanake ka ntlha ya fa ke itse fa botshelo jwa gagwe bo
          le mo kotsing gonne a imile./Ke ne ke tlaa thibela gore a se tekete ngwana ka
          mokgwa oo gonne o ne a tlaa mo tlhagisetsa kotsi kgotsa lona lesea le a
          neng a le imile.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
11.13     Ke ithutile gore go dira ka natla go a duela/fa o reetsa dikgakololo tsa batsadi
          o tlaa nna le isago e e itumedisang/khudu ga e ke e palelwa ke morwalo e le
          wa yona/Motsadi ga a ke a palelwa ke mathata e le a gagwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                      13                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                       NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 12: POTSO YA TLHAMO

NTLHOMOLE MMUTLWA – MO Lobelo

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

     Tlhagiso e e reng lemorago le Matsetseleko a iphitlhelang mo go lona ka ntlha ya
      kgatelelo ya setso gammogo le kutlobotlhoko ya batsadi ka go ngweega ga di a
      ka tsa kgoreletsa tswelelopele ya botshelo jwa gagwe ka gope, ke boammaaruri
      jo bo ka se ganediweng ka gope jaaka re itemogela mo ditiragalong tsa padi ya
      'Ntlhomole Mmutlwa'.
     Matsetseleko ke mosimane yo o goletseng kwa motseselegaeng wa Phiritshweu
      o o iseng o tlhabologe.
     Rraagwe e ne e le motho yo o dumelang thata mo setsong. Morago ga go digela
      mophato wa bolesomepedi, rraagwe o ne a rata fa tiro ya gagwe ya go gotsa
      molelo e ka newa ena.
     Sebe sa phiri ke gore Matsetseleko o ne a setse a nole mowa wa tlhabologo,
      mme a sa batle fa ditoro tsa gagwe di ka kgaolediwa ka gope.
     Lefoko la ga rraagwe la bofelo e ne ya nna gore ena ga a utlwe ka ngwana, e bile
      ga a tshosiwe ke materiki gonne Matsetseleko a rata kana a sa rate o ya go dira
      se ena Kgori a se mmolelelang.
     O ngweega jaana mo gae ka rraagwe a ne a mo laditse ka lefoko le le reng,
      moso o o latelang o mo isa kwa kgotleng go ya go tlhalosetsa kgosi gore ke eng
      a sa batle go nna mogotsamolelo wa kgotla ntswa a o tsaletswe.
     Matsetseleko o ne a tlhabisitse Kgori ditlhong thata ka go gana go tsweletsa tiro
      ya gagwe pele.
     Kgori o šakgala le go feta ka a ne a setse a kaile fa pele ga kgosi gore
      Matsetseleko ke ena yo o tlaa tsweletsang tiro fa ena a feletseng gona, jaanong a
      sa itse gore o ya go sala a leba kgosi jang mo matlhong.
     Matsetseleko o kaya gore boemong jwa gore mmaagwe a mo tlhomole mmutlwa
      o mo sega lenao, o tlhabiwa ke mmutlwa jaana, mme boemong jwa gore
      mmaagwe a o mo tlhomole o ne a mo sega lenao gonne a bona tse Kgori
      rraagwe a neng a di dira fela a retelelwa ke go thusa. Se, se bakilwe ke gore
      Kelogile o ne a lailwe gore monna ga a arabisiwe e bile o mo nneteng ka nako
      tsotlhe.
     Le fa Matsetseleko a ne a ngweega ka fa tlase ga maemo a a ngomolang batsadi
      dipelo, fela ga a ka a mo kgoreletsa gotlhelele mo go atlegeng mo botshelong jwa
      gagwe.
     O gorogela mo matsogong a a bothito a ga Rre Segonyamatlho yo a neng a
      mmetlela isago e e phatsimang, gonne ngwana e le wa setšhaba, mme a
      godisiwa ke matsogo a a farologaneng.
     Rre Segonyamatlho o mo ema nokeng ka nako tsotlhe, ka go mo naya legae le
      tiro mo lebenkeleng la gagwe, go fitlha a bona tiro e e neng ya fetola botshelo jwa
      gagwe jotlhe kwa meepong.
     Se ke sesupo sa gore, lemorago le o iphitlhelang mo go lona ga le na seabe sepe
      mo go go kgoreletseng go atlega.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  14                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

      Fa a ne a utlweletse rraagwe, mme a nna mo Phiritshweu o ne a se kitla a bona
       tšhono ya go isiwa dithutong tsa mafaratlhatlha a motlakase ke ba meepo ka
       ntlha ya boineelo le botswapelo mo tirong ya gagwe, mme ka ntlha ya se, go
       ngala legae go mmuletse ditsela tsa go fitlhelela maitlhomo a gagwe.
      Ka ntlha ya tshedimosetso e kgosi e e boneng go Palesa fa ba boa kwa
       dikgaisanong tsa mmino le go lemoga phoso e e neng e dirwa ke banna ba
       lekgotla, o rotloetsa batsadi ba ga Matsetseleko go batlana nae ka botswapelo.
      Matsetseleko o boela gae go ya go tlhomolwa mmutlwa ka ntlha ya thotloetso ya
       ga Rre Segonyamatlho yo o lemogileng fa a na le difatlhi tse di ka neng di tlholwa
       ke pelo e e lefuto e rraagwe a tsamaileng ka yona, mme e dira gore a se ka a
       robalelwa ke ditlhokwa.
      Morago ga go tlhomolwa mmutlwa ke mmaagwe, o simolola go thusa mo
       Phiritshweu ka botlhale jwa gagwe le dithuto tse a di ithutetseng go tswa kwa
       meepong.
      O leboga tiro kwa meepong go tla go tsweletsa morafe wa Phiritshweu pele jaaka
       kgosi Kgololo a ne a rulagantse le ba puso.
      Ba meepo le bona ba ikaelela go thusa morafe wa Phiritshweu ka matlole ka
       ntlha ya se Matsetseleko a se ba diretseng. Matsetseleko o laletsa tsala ya
       gagwe Kukama go tla go dira nae kwa Phiritshweu.
      Matsetseleko o nyala Palesa moratiwa wa gagwe wa pelo. Kgosi Kgololo o neela
       Matsetseleko bogosi jwa Phiritshweu gonne a nyetse morwadie ka ena a se na
       ngwana wa mosimane.
      Matsetseleko o feleletsa a tlotlega mo Phiritshweu, mme se se supa fa go atlega
       ga motho mo botshelong go sa laolwe ke lemorago le a iphitlhelang mo go lona.            [25]

POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

NTLHOMOLE MMUTLWA – MO Lobelo

13.1      Bra Boots/Sebogodi Tlhapedi                                                          (1)

13.2      O ne a tlile go begela boorraKebapetse gore o leba kwa kgosing go ya go
          leka go batla tshedimosetso ka ga motlhala wa ga Matsetseleko kwa go
          Palesa./O ne a tlile go ba bolelela gore ga a itlhoboga ka go batla
          Matsetseleko ka a ntse a dirwa ke dithuto tse a ntseng a di tsamaya go ralala         (2)
          Aforikaborwa.

13.3      Kgori o ne a obile tlhogo ka a ne a setse a tlhokafetse.                              (2)

13.4      Ke ka ntlha ya kung/ditshikare tsa go tlhokafala ga ga mogatse.                       (2)

13.5      Ke go tsenya dipompo tsa metsi a a phepa.
          Tlhabololo ya ditsela.
          Mafaratlhatlha a motlakase le tlhaeletsano.
          Tlhabololo ya tsa thuto le dikolo.
          (Di le PEDI fela.)                                                                    (2)

13.6      Go nna boikobo/go ikanyega mo molaong ga ga Kelogile go dira gore a
          palelwe ke go emelela Matsetseleko fa rraagwe a ne a mo pateletsa go nna
          mogotsamolelo wa kwa kgosing, mme se, sa dira gore a ngweege.                         (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 15                       DBE/Ngwanaitseele 2019
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

13.7      Go e tsweleditse ka ntlha ya gore fa e ka bo e se ka Kalatšhane go mo pega
          mo sejanageng sa gagwe, a mo thusa mo go tshabeng ga gagwe,
          Matsetseleko a ka bo a tshwerwe a ise a ye gope.                                    (2)

13.8       Go ya ga ga Matsetseleko kwa Kgaladi go dira gore a kopane le
           Segonyamatlho, mme re bona go nna le tsweletso ya morero o e leng ntwa
           magareng ga setso le sešwa, moo re mmoneng a dira tsa sešwa tse di
           farologanang le tsa gaabo tsa setso.                                               (2)

13.9      Seabe sa ga Segonyamatlho ke go naya Matsetseleko lefelo la go nna le go
          mo naya tiro/go mo thusa ka go isa diforomo tsa gagwe tsa kopo ya tiro kwa
          mmaeneng/ke ena a mo kopantseng le mmaagwe gore a mo tlhomole
          mmutlwa.                                                                            (2)

13.10     Nnyaya - o ne a tshwanetse go tsaya maikarabelo a go ema le ena ka e le
          ena motlhodi wa tiragalo e.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

13.11     Ee - e siame gonne Matsetseleko o nyetse ngwana wa kgosi e leng Palesa/
          ka kgosi e ne e se na morwa.
          Nnyaya - ga e a siama gonne bogosi bo a tsalelwa e bile tota Matsetseleko
          ga se wa bogosi/Kgosi o ne a na le borrangwane le bomalome ba e ka bong e
          le bona ba ba tsereng setulo sa bogosi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

13.12     Ke ne ke tlaa buelela ngwana mo go rraagwe ke mmontshe gore nama ya
          kgapaletsa e thuba pitsa/ke ne ke tlaa emelela ngwanake gore a kgone go
          dira se a ratang go se dira.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

13.13     Ke ithutile gore lerato la nnete le a itshwarela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [25]
                                         KGOTSA

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2               16                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                NSC – Kaedi ya go tshwaya

DITLHANGWA TSA SETSO – G Leeuw le ba bangwe

POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

   'TLHOLEGO YA MORAFE WA BATLHAPING' – CLS Thobega
   'BATLHAPING BA KGOTLA YA OORRAMAIDI' – PC Mooa

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

   Merafe ya Batlhaping, e e fitlhelwang mo naaneng le mo lebokong, e na le
    dintlhatshwano le dintlhapharologano.
   Pharologano mo naaneng ya 'Tlholego ya morafe wa Batlhaping' le mo lebokong la
    'Batlhaping ba kgotla yoorraMaidi' ke gore kwa tshimologong Batlhaping ba ba mo
    naaneng ba ne ba buswa ke kgosi Mamae yo o neng a tshwanetswe ke bogosi. Fa
    a tlogela, o ne a tshwanetse go longwa serota ke mongwe wa barwa ba gagwe e
    leng Phuduhudu, mme ka ntlha ya botshwakga jwa gagwe, Phuduhutswana a
    tsaya bogosi fa pele ga gagwe. Seno se bontsha sentle gore bogosi mo naaneng
    ya 'Tlholego ya morafe wa Batlhaping' bo tshotswe ke ngwana wa ga kgosi Mamae
    yo tota bo neng bo sa mo tshwanela. Fa mo lebokong la 'Batlhaping ba kgotla
    yoorraMaidi' ba ne ba buswa ke kgosi Maidi, yo bogosi bo neng bo mo itaya mo
    phatleng.
   Naane le leboko di farologana ka gore Batlhaping e ne e le morafe o le mongwe
    mo lebokong fa mo naaneng ba ne ba arogantswe ka ditlhotšhwana jaaka
    Barolong le Batlhaping.
   Batlhaping ba ne ba farologana ka gore ba ba mo naaneng ba ne ba farafarilwe ke
    dintwa, tse di neng di ba kgaoganya. Ditlhopha tse pedi tse, di ne tsa lwa, mme
    Batlhaping ba fenya Barolong, mme ba kgona go ntsha Barolong mo Taung fa mo
    lebokong go ne go se na dintwa tse di umakilweng mo merafeng ya Batlhaping.
   Batlhaping mo ditlhangweng tse pedi tse, e leng 'Tlholego ya morafe wa
    Batlhaping' le 'Batlhaping ba kgotla yoorraMaidi', ba tshwana ka gonne ba ne ba
    nna gaufi le Noka e Tshetlha, e bile ba ne ba itsaya jaaka beng ba noka eo.
   Pharologano ya Batlhaping e bonagala sentle fa ba mo naaneng ba ne ba tswa fa
    thoko ga Noka e Tshetlha, ba fudugela kwa Taung, mme ba ba mo lebokong ga ba
    bontshe fa ba kile ba fuduga.
   'Batlhaping ba kgotla yoorraMaidi' ba farologana le ba ba mo naaneng ya 'Tlholego
    ya morafe wa Batlhaping' gonne ba tlogola mo kgotleng yoorraMankurwane ke
    sona se ba itsayang ba na le maemo a a kwa godimo go na le batho ba bangwe.
    Fa mo naaneng go sa buiwe sepe ka kgotla e ba tlogolang mo go yona.
   Batlhaping botlhe ba ba fitlhelwang mo naaneng le mo lebokong ba ana tlhapi, fela
    ba farologana ka gore ba ba mo naaneng ba ne ba tshela ka go ja ditlhapi fa ba ba
    mo lebokong ba ne ba sa je tlhapi ka ba ne ba ana tlhapi e bile ba re ba bua
    sejatlhapi.
   Batlhaping ba ba mo lebokong ba farologana le ba ba mo naaneng ka ba ikaya e
    le batho ba ba mabela, mme ga go buiwe sepe ka go ikaya ga Batlhaping ba ba
    mo naaneng.                                                                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  17                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MMUTLA LE THOLO CLS Thobega le ba bangwe

15.1      Leinane/Dianeladiphologolo ka ntlha ya fa di anela ka ga diphologolo, tse di
          mothofaditsweng.                                                                     (2)

15.2      Wa bogologolo.                                                                       (1)

15.3      Bolotsana/Tsietso ka ntlha ya gore Mmutla o tsieditse Tholo.                         (2)

15.4      O matlhajana - o tsieditse Tholo, mme a mo tsenya mo mathateng/O loleme
          lo borethe gonne o kgona go tsenya diphologolo tse dingwe mo mathateng
          bonolo/ke molotlhanyi gonne o lwantshitse Tholo le Dimo.
          (E le NNGWE fela)                                                                    (2)

15.5      Dinaka tsa ga Tholo di nna dileele ka tsela e e sa dumelesegeng.                     (1)
          Mmutla o tsaya kae Tholwana gonne a santse a bofilwe ke lonaka lwa ga
          Tholo?                                                                               (1)

15.6      Mosola wa pina ke go fetisa molaetsa.
          Go dira gore bareetsi ba se otsele.
          Go natefisa naane.
          Go dira gore naane e se lebalege.
          (E le NNGWE fela)                                                                    (2)

15.7      Motho ga a itsiwe e se naga/Menomasweu polaya e tshega.                              (2)

15.8      Ke ithutile gore motho ga a itsiwe e se naga/O se tshepe motho.                      (2)

                                                  LE

KGOSI MODISAKGOMO MOLELEKWA MABE – FM Lesele

15.9      O a tshabega gonne a le seriti/gonne a tshwantshiwa le mokwepa.                      (2)

15.10     Tlhatlagano - ke go gatelela seemo se sennye sa ga kgosi Modisakgomo.                (2)

15.11     Seriti se a nang naso ntswa a le monnye ka seemo/Go tshabega ga gagwe.               (2)

15.12     Kgosi e tshwantshanngwa le tau le nkwe ka di sa dire modumo ka ntlha ya
          maroo a tsona, le ena fela jalo, ga se motho wa modumo.                              (2)

15.13     Ke ithutile gore motho o kgona go tlotliwa fela a ntse a le bonolo/a le monnye.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [25]

                                                       PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:              25

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                 18                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA C: TERAMA

POTSO 16: POTSO YA TLHAMO

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

MOSADI KE WA ME – SS Mokua

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

     Tlhagiso e e reng ka dinako dingwe fa dilo tsa bana di sa tsamaye ka tsela e e
      matshwanedi jaaka lenyalo la ga Raesebo, batsadi le bana ba a amega, mme ba
      utlwe botlhoko ba ntho ke nnete e e se nang bana ba phefo.
     Kutlobotlhoko e Nkele a iphitlhelang a le mo go yona ke ka ntlha ya fa dilo di sa
      tsamaele ngwana wa gagwe sentle.
     Khutsafalo e, re e fitlhela fa Raesebo a nna le kgwetlho ya gore mogatse e bong
      Kgabele o thulwa ke bese a itsamaela fa thoko ga tsela.
     Monyana e leng mogoloa Kgabele, o tshikinya gore monnawe a bolokelwe kwa
      gaabo, mme mmaagwe o dumelana nae. Kgankgolo ke gore ba gaabo mosimane
      ba ne ba sa mo kopa, ba mo adimile fela, mme ba santse ba tlaa dira lenyalo.
     Seno se kgopisa le go utlwisa Nkele botlhoko gonne a duetse Mmatšhatšhi
      bogadi botlhe, mme a sa mo kolote sepe.
     Mmatšhatšhi le morwadie Monyana, ba lebile madi a inšorense e tshwanetseng
      go a duela, mme fa ba ka se ka ba ema ka dinao, madi otlhe a tlile go ya kwa go
      Nkele.
     Tiragalo e, e utlwisa Nkele botlhoko gonne ena a lateletse molao wa gore fa a
      ntshitse bogadi dilo di tlaa tsamaya ka tolamo, ntswa ba bogogadia morwae bona
      ba lebile inšorense.
     Monyana le mmaagwe ba itsise Nkele ka dithulaganyo tsa phitlho, mme o ba
      bolelela fa a se na thata epe mo godimo ga setopo sa ga Kgabele.
     Fa dilo tsa bana o ba belege di sa tsamaye sentle, jaaka fa o le motsadi o a
      amega, o tshwenyege. Maikaelelo a ga Raesebo ke go fitlha mogatse ka
      Lamatlhatso, mme go dikgogakgogano tsa gore o sa le a mo adimile, mme ga a
      mo tsaya ka semolao.
     Nkele o begela Raesebo ka kgang ya ga matsalaagwe ya gore o batla setopo sa
      ga Kgabele. Nkele o dumelana le morwae gore setopo sa ga Kgabele se
      tshwanetse go tswela fa ga gagwe gonne e le mogatse ka a ntshitse bogadi e
      bile ba tswa go tshwaragana kwa ga mmagiseterata le setifikeiti sa lenyalo se le
      gona.
     Jaaka motsadi, o utlwa botlhoko go bona ditshwanelo tsa ngwana wa gagwe di
      gatakiwa ka ntlha ya go itlhoka. Go sa batle go fitlhela Kgabele kwa matekiring a
      phaposi e le nngwe gonne a tlaa tshegwa ke batho, go utlwisa Nkele botlhoko.
     Morago ga kgakololo ya ga Motšhankane ya gore Kgabele o tshwanelwa ke go
      fitlhelwa fa ga gagwe, gonne o fetotse sefane, Monyana le mmaagwe ba ikaelela
      go senya madi a inšorense maikaelelo e le go lomeletsa Raesebo go nna
      mohumi. Seno ga se kitla se tsaya Nkele sentle gonne fa bana ba sa tswelele mo
      botshelong, batsadi ba a amega le bona.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya gae (HL)/P2                  19                      DBE/Ngwanaitseele 2019
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

      Monyana o tlhopha lekase la madi a a kana ka dikete di le nne le makgolo a a
       supang go tswa mo diketeng di le tlhano ntswa bana ba ga monnawe ba nna mo
       matekiring. Madi ao, a ne a tlaa salela go thusa monna le bana ba le babedi. Fa
       dikgang di eme jaana, Nkele a rata le fa a sa rate, di lebane nae go fitlhelela a
       bona tharabololo ya go bona gore morwae o itsetsepetse gape morago ga
       thankga e a fetsang go e duba.
      Kwa bokhutlong ga se motsadi le bana fela ba ba ngomogang dipelo ka mogatsa
       moswi le ena a ne a utlwa botlhoko jo bo ka se lekanyediweng ka gope ka ntlha
       ya go latlhegelwa ke molekane wa gagwe. Se se utlwisang Raesebo botlhoko le
       go feta ke go nna moswagadi a santse a le monnye. Dipotso di le dintsi di
       farasela mo mogopolong wa gagwe ka a ipotsa gore o ya go leba kae go tloga fa
       tebang le lenyalo. Ga a itse gore bana ba babedi ba ba tlogetsweng ke mmaabo
       o ya go ba tlhokomela jang, mme o kaya fa leso le le setlhogo e le ruri.               [25]

POTSO 17: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

SEKOROPOLAPA – SS Mokua

17.1       Mafenya le Dikobe.                                                                 (2)

17.2      Kwa sekolong sengwe sa Mafikeng.                                                    (1)

17.3      A re Dikobe le Nkefi ke ditsala ka ba ne ba ithutela borutabana mmogo kwa
          Heberone.                                                                           (2)

17.4      Ke ka ntlha ya fa a ne a ratana le monna yo o nyetseng e leng Ntope/O ne a
          nyatsa Mafenya ka a ne a re ke 'Sekoropolapa'/A re Mafenya ga se wa
          maemo a gagwe/A re rraagwemogolo ke kgosi ka jalo ga a batle go
          amanngwa le batho ba ba kwa tlase ka maemo.
          (Di le PEDI fela.)                                                                  (2)

17.5      Ga twe Nkefi o gana banna, o ba bitsa dikoropolapa.
          Ga twe Nkefi e setse e le lefetwa.
          O tlhakatlhakantse lelapa la ga Ntope.
          Ntope o na le senotlele sa ntlo ya ga Nkefi.
          (Di le PEDI fela.)                                                                  (2)

17.6       Loso lwa ga Ntope lo rarabolola kgotlhang ya teramakhutshwe e ka go fedisa
           botshelo jwa ga Ntope, mme se, sa dira gore Nkefi a itharabologelwe, a
           tlogele go bitsa banna dikoropolapa ka e le ena sekoropolapa.                      (2)

17.7      Ke ne ke tlaa mo gakolola gore a tlogele go bua dikgang tsa batho tse a di
          utlwileng mo tekesing/a tlogele go tsamaya ka loleme.                               (2)

17.8      Mafenya o thankgolotse kgotlhang ya teramakhutshwe e ka e le ena a
          simolotseng go nna le kgatlhego mo go Nkefi yo a neng a ratana le Ntope,
          mme se, sa dira gore go nne le kgotlhang magareng ga ga Nkefi le Mafenya
          ka a ne a mmitsa sekoropolapa.                                                      (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2019/74397c8c-6c0f-4d6b-9521-145b1eaec474) — Setswana HL · QP · 2019 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2019/6207cacc-fd52-4240-8e1b-16a8d373c1a1) — Setswana HL · QP · 2019 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2019/f0a9e6ce-33de-423d-94c2-8372d35a8c9a) — Setswana HL · QP · 2019 · Setswana
- [NW SETSWANA HL P2 SEPTEMBER 2019](https://www.hlayiso.com/library/nw-setswana-hl-p2-september-2019/e82be2f2-b5c1-4e3d-95ab-74f8bb8d31f9) — Setswana HL · QP · 2019 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023/c514a5d8-792d-44e0-89ed-c51b470421f6) — Setswana HL · QP · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022/d8024034-82ce-4b60-8d9a-d544a7ed647d) — Setswana HL · QP · 2022 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Possible Answers](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-possible-answers/6c4914f8-c425-4ab5-8f4b-333233856880) — Memo · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 MG JUNE 2025 2nd add](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/cfd04c0f-8148-4a2f-8d56-c6f2bbffffcb) — Memo · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024-mg/aeb21cb3-19a6-4950-87aa-16c653e2bea6) — Memo · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024-mg/14f02725-a508-4fcb-9716-1319f799d433) — Memo · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-setswana/d318bc77-bbd0-47b6-a0fa-0125d59f0b75) — Memo · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
