# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2020 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2020, 24 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2020-memo/1417cd79-1ba1-4716-a4a3-61b3b31b5229
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2020
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2020-memo/1417cd79-1ba1-4716-a4a3-61b3b31b5229)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2020 · setswana. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2020/e91edc45-39ad-48ba-b44f-cbd03a523dd7) — QP · 2020 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                               SENIOR CERTIFICATE/
                           NATIONAL SENIOR CERTIFICATE

                                       MOPHATO 12

                               SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                  PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                   NGWANAITSEELE 2020

                                  KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 80

                         Kaedi e ya go tshwaya, e na le ditsebe di le 24.

Kwalololo e ileditswe                                                       Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                       2                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                     SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA A: POKO

MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

POTSO 1: POTSO YA TLHAMO

THULAMOTSE – JSS Shole

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Maikutlo a mmoki ke a go kgala Thulamotse e leng sedirisiwa sa tshipi se se neng
    se dirisiwa ke puso ya tlhaolele go fudusa batho bantsho ka dikgoka go tswa mo
    mafatsheng a bona.
   Mmoki o utlwile botlhoko ka ntlha ya fa phuduso e, e ne e dira gore batho ba
    kgangwe ke lerole fa Thulamotse a ne a thuba dipota tsa matlo a bona.
   Mmoki o tlhagisa kutlobotlhoko e e neng e tlholwa ke Thulamotse, e leng dilelo tsa
    masea le mekgosi e e neng e dirwa ke basadi, mme tsotlhe tse, di sa utlwale ka
    ntlha ya modumo o o neng o dirilwe ke Thulamotse.
   Mmoki o utlwile botlhoko ka ntlha ya tshenyo e e neng e dirwa ke Thulamotse. A re
    fa Thulamotse e fetile, malapa a ne a sala a itshopere, a se na sepe.
   Mmoki o hutsafadiwa ke mabitla a a sentsweng ke Thulamotse, mme se, se dirilwe
    kwa ntle ga dipuisano le beng ba ona.
   Se se utlwisang mmoki botlhoko le go feta ke gore, phuduso e, e ne e dirwa gore
    batho bangwe ba tle go aga dikago tse ditelele le go dira meepo mo mafelong a ba
    fudusiwang mo go ona.
   Mmoki a re batho ba ne ba fudusetswa kwa dikakeng e leng kwa mafelong a a sa
    siamelang temo, ka jalo ga ba kgone go lema le dikgomo tsa bona ga di nne le mo
    di fulang teng. Se, se dira gore ba tlhoke le dibi tsa go gotsa molelo tota.
   Mmoki o eletsa fa ba ka bo ba fudusitswe le sekgwa sa bona gore dikgomo le
    tsona di nne le se di se fulang.
   Mmoki a re le fa Thulamotse a ba utlwisitse botlhoko, fela ba tlaa tlwaela sekaka
    se ba fuduseditsweng kwa go sona.
   Mmoki a re Thulamotse e ba utlwisitse botlhoko ka dipelo tsa bona di sa tlhole di
    tshwana le pele.                                                                               (10)

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                     3                        DBE/Ngwanaitseele 2020
                                   SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

SEGO SA METSI – G Setlalekgosi

2.1       Mathata a dingwetsi di rakanang le ona mo manyalong.                                    (2)

2.2       Tlogelo - go tlisa go kibakibela ka bonako ga mola/go oketsa lebelo la moribo
          le moretheto wa molatheto ka go tlogela tlhogo ya leina 'di' go tswa mo go
           'dinawa' go nna 'nawa'.                                                                (2)

2.3       Tshwantshanyo - Go tshwantshanya go nna matepe ga ngwetsi ka go e
          tshwantsha le mamina a a minwang ke nko.                                                (2)

2.4       Mmatsale o bolelela ngwetsi gore a se tlhole a tsoga letsatsi le setse le               (2)
          tlhabile.

2.5       Ke ithutile gore menomasweu polaya e tshega/Motho a ka go bolaya a ntse a
          tshega le wena/Motho ga a ikanyege.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                          (2)
                                                                                                  [10]

POTSO 3: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

TLHAOLELE – OH Segano

3.1       Kgaoganyo ya bosemorafe e e tlhodilweng ke puso ya basweu.                              (2)

3.2       Tlhatlagano ya bokao – go gatelela ketsaetsego ya batho ka ba se na
          bonnete jwa gore tlhaolele e tlile ka bomang/Tlhatlagano ya popego – go
          gatelela go tla ga tlhaolele.

            Bangwe       ba        re       o          tlile      ka         Maesemane
            Bangwe       ba        re       o          tlile      ka         Maaforikanere
            lekgethi     thuanyi   lediri   thuanyi    lediri     popi ya    leina
                         sediri             sedirwa               tlhalosi
                                                                  ya
                                                                  sediriso                        (2)

3.3       Mothofatso – tlhaolele e filwe maikutlo le thata ya setho go bontsha fa
          tlhaolele e ne e sa batliwe ke bantsho.                                                 (2)

3.4       Basweu ba ne ba fedisa tlhaolele.                                                       (2)

3.5       Ke ithutile gore sesafeleng se a bo se tlhola/Batho ba tshwanetse go
          tshwaragana, e nne ngatana e le nngwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)
                                                                                                  [10]

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 4                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 4: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

BOTSOFE – LD Raditladi

4.1       Diphetogo tse bagolo ba itemogelang tsona ka ntlha ya bogodi.                     (2)

4.2       Poeletsomafoko – go gatelela bokao ka go boeletsa lefoko 'kua' go bontsha
          ka moo bagolo ba neng ba opelwa ke ditlhabi ka gona.                              (2)

4.3       Batsofe ga ba tlhole ba kgona go gata ba gatoga jaaka pele.                       (2)

4.4       Tshwantshanyo - Go tshwantshanya meriri ya batsofe le mašwi ka ntlha ya
          mokgwa o e sweufetseng ka gona.                                                   (2)

4.5       Ke ithutile gore sesafeleng se a bo se tlhola/Mo botshelong go na le nako ya
          bošwa le ya bogodi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [10]

                                           LE

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    5                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                  SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 5: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

NGWANAKA O TSETSWE – GK Setou

5.1       Le bua ka ga motsadi yo o sotlegang ka ntlha ya fa ngwana wa gagwe a sa
          mo tlhokomele/ka ntlha ya fa a batla go ruta ngwana wa gagwe.                        (2)

5.2       Motsadi le fa a ne a sotlega o ne a duelela ngwana dithuto go fitlha a fetsa
          sekolo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

5.3         Tsona         diatlanyana  tse      di               tsofetseng   tse
            Ona           matsogonyana a        a                tsutsubaneng a
            Leemedi       Leina            thuanyitlhaodi        tlhaodi      Lesupi

          Tlhatlagano ya bokao/
          Tlhatlagano ya popego                                                                (2)

5.4       Phefofatso - Go tewa gore o tlhokafetse.                                             (2)

5.5       Ke ithutile gore mmangwana o tshwara thipa ka fa bogaleng/mosadi ga a ke a
          ineela le fa go ka nna thata jang, o wa a tsoga le ngwana wa gagwe/mosadi
          mooka o nya le mariga/le fa go ka nna thata jang, mme o kgona go dira
          leano.                                                                               (2)
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                30

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                       6                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                     SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA B: PADI

POTSO 6: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

   Tlhagiso e e reng ditiragalo tsa tshotlo le kgatelelo, e ka nna ya bana, ditsala,
    basadi le bathapiwa tse di itemogelwang mo pading ya 'Leba Seipone', di na le
    ditlamorago tse di sa jeseng diwelang mo matshelong a batswasetlhabelo, le fa mo
    dinakong dingwe di ba ungwela, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope.
   Ditiragalo tsa tshotlo tse Gokatweng a itemogelang tsona mo go mongwaagwe e
    leng Jankie tsa thobalano di nnile le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang.
    Gokatweng o feleletsa a nna le ngwana yo a sa kgoneng go nna le seabe mo
    kgodisong ya gagwe, gonne a tshaba go tlisa tlhakatlhakano mo botshelong jwa ga
    Jankie le mogatse ka ba ne ba ratana mo sephiring e bile ngwana a ne a tshwana
    le rraagwe po. Se, ke tshotlo go tswa mo mothaping.
   Lesea le lona le sotlwa ke mmaalona ka go le tlhokisa go itse batsadi ba lona le ka
    go le tlhokisa tlhokomelo e e siameng. Ke ka moo re bonang Motswagauteng a
    sotlega a bo a iphitlhela e le ngwana wa mebila.
   Setšhaba se ne se sa amogele Motswagauteng ka ntlha ya tshobotsi ya gagwe.
    Se, se na le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang ka a ne a sa amogelesege
    gonne mo setsong sa Bantsho, go tshola ngwana le mosweu e ne e le moila. Se,
    ke tshotlo ya ditshwanelo tsa gagwe tsa botho.
   Mosala o sotla Motswagauteng ka go mo itaya gonne a timeditse podi gammogo le
    go mo tseela boswa jo monnamogolo Puso a mo abetseng bona gonne a itse fa e
    le ena mojaboswa. Motswagauteng o ngwega mo gae. O feleletsa a fetogile
    ngwana wa mebila mo a rakanang le mathata a a seng kana ka sepe gona.
   O iphitlhela a wetse mo diatleng tsa ga Mokwepa yo a neng a retla batho.
    Mokwepa o bontsha boitumelo ka a bolelela mongwe mo mogaleng gore o tshwere
    lebusomane, mme lona le na le moriri o o tlhotlhwagodimo. Se, ke tshotlo ya
    maikutlo le tlhaloganyo mo go Motswagauteng bogolo jang ka se, se builwe a
    utlwa.
   O boela gape a sotlwa ke batho ba a tsholwang nabo mo tekesing ya Huhudi, ka
    ntlha ya tshobotsi ya gagwe ka ba ne ba mmitsa ka maina a tshotlo jaaka letata,
    morwa, lekutwane. Se se dira gore a seke dikeledi ka ntlha ya kutlobotlhoko, mme
    o feleletsa a etsaetsega gore a ke a nyatse le go itatola batho ba mmala wa sebilo.
   Kwa Foreiborogo o teketwa ke batho ka ntlha ya go thusa mapodisi go tshwara
    legodu le le neng le phamoletse mosadi wa mosweu sekgwama sa madi. Botshelo
    ba gagwe bo ne bo le mo kotsing gonne a ne a iphitlhela a disitswe ke lepodisi le a
    le boneng kwa ga Mokwepa.
   Ditiragalo tsa kgethololo ya kwa sekolong sa kwa Foreiborogo, le tsona di nnile le
    ditlamorago tse di sa jeseng diwelang mo botshelong jwa ga Motswagauteng.
    Motswagauteng o sotlwa ka go kgoromeletswa mo mosetsaneng mongwe wa
    mosweu e leng Sarkie, mo go neng ga lebisa mo go iteweng ga gagwe, mme ga
    tsosa ntwa e e matlhomahibidu ya bosemorafe. Se ke kgatelelo ya bosemorafe.
   Fa kgetsi e tla go sekwa, ya ungwela Motswagauteng ditlamorago tse di sa jeseng
    diwelang ka ntlha ya gore mogokgo le Lekgotla la sekolo ba ne ba e atlhola ka go
    gobelela le go sekamela mo letlhakoreng la basweu, mme ba sa lebe molato.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  7                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

     Mogokgo o kgetholola Motswagauteng ka a tsenya pitso ya bana le batsadi ba
      basweu a sa mo akaretse le motsadi wa gagwe. Tshwetso e tsewa kwa ntle ga ga
      Motswagauteng.
     Motswagauteng o kobiwa mo sekolong, mme Koot yo o tlhodileng ntwa a sala mo
      go sona ka ntlha ya mmala wa gagwe. Se, ke kgatelelo ya bosemorafe le kgatako
      ya ditshwanelo tsa ga Motswagauteng tsa go amogela thuto.
     Le fa gona Motswagauteng a ngwegile kwa gaabo, e bile go na le ditlamorago tse
      di sa jeseng diwelang, fela go mo ungwetse gonne mo mebileng kwa a neng a
      tshela gona, o ne a kopana le Sepoko yo le ena e neng e le ngwana wa mebila,
      mme a mo rotloetsa go tsena sekolo. O feleleditse a falotse lekwalo la borobedi ka
      dinaledi.
     Motswagauteng o feleletsa a itse mmaagwe yo a neng a mo utlwela ka batho ba
      ba neng ba mo kaya a le ntlheng ya Gauteng. Le fa a mmone nakwana kwa
      kgotlatshekelo, fela pelo e ne ya boela mannong gonne mmatla sa gagwe a se
      bone.
     Rraagwe le ena, go ne go se na ope yo a mo itseng fela o feleleditse a bone
      tshedimosetso ka ga gagwe le tshika e nngwe go tswa mo bopaking jo mmaagwe
      a neelaneng ka bona.
     Rrangwanaagwe e leng Jan Smook, lefatlha la ga Jankie, o ne a ithaopa go thusa
      Kobbie Swanepoel go tsweletsa dithuto tsa ga Motswagauteng morago ga
      tshedimosetso e e neilweng ke Gokatweng. Se, ke maungo a a kgodisang a
      Motswagauteng a a fitlheletseng.                                                       [25]

POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

7.1       Janie ke morwa wa ga Jan Smook lefatlha la ga Jankie Smook,√ mme ke
          ntsalae Motswagauteng√/Fa Janie a lebile Motswagauteng a re ngwana wa
          ga rrangwane, mme fa Motswagauteng a mo lebile a re ngwana wa ga                   (2)
          rremogolo.

7.2       Monna yo o neng a ntse kwa morago o ne a bokolela fa a se na go utlwa gore
          Motswagauteng ke ngwana wa ga Jankie Smook morwarraagwe, e leng
          lefatlha la gagwe.                                                                 (2)

7.3       Gokatweng o tshwerwe le setlhopha sa ga Mokwepa se se neng se amega
          mo ditirong tsa gagwe tsa borukhutlhi.                                             (2)

7.4       Wa bogologolo/nako ya tlhaolele.                                                   (1)

7.5       Thotloetso le thuto ya gagwe mo go Motswagauteng di dira gore a fenye
          dikgwetlo tsotlhe tse a rakanang natso, mme se se dira gore a tswelelepele
          mo botshelong; le ditiragalo tsa padi di tswelelepele.                             (2)

7.6       Motho yo o bosula/ga a na bopelotlhomogi√ – o retla batho le go rekisa
          dithwe tsa bona.√
          O lefufa - o ne a fufegela Jankie jaaka fa a ne a ratana le Gokatweng,
          mokapelo wa gagwe
          (E le NNGWE fela)
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   8                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

7.7       Go tlhaolwa ga ga Motswagauteng go bonagetse sentle kwa Foreiborogo,
          mme se se tsweletsa morero wa tlhaolele magareng ga basweu le bantsho ka
          go bona basweu ba kgetholola Motswagauteng/ntwa ya semorafe.                         (2)

7.8       Kutlobotlhoko/tšhakgalo√ - Ka e ne ya atlholwa ka mokgwa wa go gobelela,
          mme go sa lejwa molato√/E ne ya tsaya letlhakore ka gore Motswagauteng o
          ne a sa akarediwa mo ditheetsong e bile tshwetso e tserwe ntle le ena.               (2)

7.9       Boutlwelobotlhoko jwa ga Kabo bo dira gore a mo utlwele botlhoko, mme a
          tsosolosa mafoko a ga Mosadimogolo Ijelele a go itshepa le go tswelela ka
          botshelo.                                                                            (2)

7.10      Nnyaya – Re le batho ga re a tshwanela go fitlhelela dikhumo tsa lefatshe ka
          ditsela tse di fedisang matshelo a batho gonne kwa bokhutlong di go tswa
          diatleng ka ntlha ya dipelo tse di botlhoko tsa batho.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.11      Ee - Go ne go se sepe se se ka dirwang gonne Gokatweng a tlotse molao,
          mme a tshwanetse go duelela melato ya gagwe.
          Nnyaya – E kete Motswagauteng a ka bo a kile a nna le kgolagano nngwe le
          Gokatweng, ka a ne a sa mo itse, e bile e le gona a mmonang la ntlha mo
          botshelong jwa gagwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.12      Ke ne ke tlaa mo itumelela√ gonne e le madi a me go sa kgathalesege gore
          ga re tshwane ka mmala√/gonne re le batho botlhe, e bile molato e se wa
          gagwe, mme e le wa batsadi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.13      Ke ithutile gore batho ga ba kgethololwe/Gore mabogo dinku a thebana/Go
          nna le lerato le go leboga se motho a kileng a ntirela sona mo botshelong/Go
          se ikakanyetse ke le esi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [25]

POTSO 8: POTSO YA TLHAMO

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

     Tlhagiso e e reng ditiragalo tsa tshotlo le kgatelelo, e ka nna ya bana, ditsala le
      basadi tse di itemogelwang mo pading ya 'Omphile Umphi Modise', di na le
      ditlamorago tse di sa jeseng diwelang mo matshelong a batswasetlhabelo, le fa mo
      dinakong dingwe di ba ungwela, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope.
     Ditiragalo tsa tshotlo tse Motlalepule a rakaneng natso di simolola fa basetsana ba
      a neng a dira nabo kwa Doornfontein ba ne ba mo fufegela, mme ba mo logela
      leano, mme mongwe a mo loma tsebe. O ya go batla tiro gosele ntekwane o ya go
      tsena mo leganong la tau.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 9                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

   Fa a fitlha kwa difoleteng, Thandi a beela Motlalepule dirai, mme a iphitlhela a le
    mo kamoreng ya gagwe e bile a goduma tee e a e fitlhelang e ntse e le mo
    molelong. Se ke kgatelelo ya ditsala mo go Motlalepule.
   O betelelwa ke lekau la tedu tsa katse, mme se e nna ditlamorago tse di sa jeseng
    diwelang tsa tshotlo ya banna mo basading.
   O ima mpa ya dikgora, mme o iphitlhela a tlaletswe ka a sa itse gore a ise ngwana
    kae gonne a sa dire. Se, ke ditlamorago tse di sa jeseng diwelang tsa tshotlo ya
    ditsala.
   Go tsholwa ga ngwana yo, go mo tlholela mathata mo botshelong jwa gagwe
    gonne o patelesega go mo isa kwa kgodisong, go fitlha a tla go mo tsaya motlhang
    a kgonang go mo tlamela gonne a ne a le dikobo di magetleng. Se, ke ditlamorago
    tse di sa jeseng diwelang tsa tshotlo go bona ngwana o ne o sa ikaelela, gape e
    nna tshotlo ya lesea le le bonweng ka go le tlhokisa lerato la ga mmaalona.
   Ga a kgone go iketla mo lenyalong la gagwe ka a balabala ka pelo ka ntlha ya
    leitibolo la gagwe gonne a ne a sa itse gore a o a tshela kgotsa jang. O lekile go
    dira maano a gore a fitlhelele Omphile kwa kgodisong jaaka a ne a kopa RraMosidi
    gore ba ye go ithuela ngwana wa mosimane, mme o ne a itaya sefololetse gonne
    monnamogolo Ofentse a setse a ithuetse ena. Se, ke ditlamorago tse di sa jeseng
    diwelang tse di tlhodilweng ke kgatelelo ya ditsala.
   Go tlhoka Omphile kwa legaeng la bana, go dira gore moso mongwe le mongwe fa
    RraMosidi a ya tirong Motlalepule a ebele le naga a batlana le morwae.
    Motlalepule o feleletsa a tlhaselwa ke bolwetse jwa tlhogo ka ntlha ya fa a tsamaya
    a tlhola ngwana mongwe le mongwe wa mosimane ka fa morago ga ditsebe gonne
    a ne a beile Omphile letshwao ka fa morago ga tsebe ya moja.
   O selwa letsatsi lengwe le lengwe mo mmileng go fitlha a ikela badimong. Tsotlhe
    tse ke ditlamorago tse di sa jeseng diwelang tse di tlhodilweng ke kgatelelo ya
    ditsala gammogo le tshotlo ya basadi.
   Le fa go golela kwa legaeng la bana go na le ditlamorago tse di sa jeseng
    diwelang go ungwetse Omphile gonne o ne a ithuelwa ke morwadie monnamogolo
    Ofentse yo o neng a mo isa Matile go bona kgodiso e mmaagwe a neng a se kitla
    a mo naya yona ka ntlha ya go itlhoka.
   Mo letlhakoreng le lengwe, ditlamorago tsa petelelo di ungwela Motlalepule gonne
    ngwana yo o a neng a mo latlhile ke ena yo a mo tlhokomelang, kwa bokhutlong o
    kopana le morwae yo a sa bolong go pholetha a mmatla.
   Go gatelela molao ga ga mogokgo Madolo, go ne ga ungwela baithuti ba ba neng
    ba tsena sekolo sa Ideni. Kgatelelo e, e ungwetse baithuti gammogo le batsadi ka
    ntlha ya gore baithuti ba ne ba ithuta maikarabelo ka go itirela letseno, mme ba
    ituelele mo sekolong. Se, ke ditlamorago tse di ba ungwetseng ka ntlha ya go
    gatelela molao ga motsadi le go ba ruta maikarabelo.                                     [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 10                       DBE/Ngwanaitseele 2020
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

9.1       O tsere seabe mo motshamekong gonne a ne a nna kwa Matile morago ga
          go ithuelwa ke monnamogolo Ofentse.                                                 (2)

9.2       O ne a rothisa keledi ka a ne a gopotse morwae/O ne a itewa ke ditshikare,
          mme fela a sa kgone go lemoga gore Omphile ke morwae.                               (2)

9.3       O ne a tsile go bogela motshameko wa lefetlho ka kgopolo ya gore a ka
          fitlhelela morwae yo a neng a ntse a le mo letsholong la go batlana nae.            (2)

9.4       Wa bogologolo/ wa segompieno.                                                       (1)

9.5       Le neile Omphile legae kwa a neng a sireletsega le go bona tlhokomelo go
          fitlhela a tla go ithuelwa ke morwadia monnamogolo Ofentse. Seno se
          tsweletsa ditiragalo pele ka se dira gore Motlalepule a tswelelepele go batla
          ngwana.                                                                             (2)

9.6       O na le maikarabelo-√ Go tsaya tshwetso ya go sa lemolole mpa/go isa
          ngwana kwa kgodisetsong.√
          O bofitlha- O fitlhetse monna sephiri sa fa a na le ngwana yo a saleng a mo
          isitse kwa gaeng la bana.
          O lerato- O ne a na le lerato mo e bileng a feleletsa a na le bolwetse jwa pelo
          ka ntlha ya go se bone morwae.
          O pelotelele- Ga a ka a fela pelo go batla morwae
          (E le NNGWE fela)
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

9.7       Madolo o ne a ruta Modise maikarabelo le go itirela, ke ka jalo re mmonang a
          dira ka botswapelo kwa Lekgotleng la Baitiredi, mme se, se tsweletsapele
          morero wa boyamakgoeng.                                                             (2)

9.8       Kutlobotlhoko√ – ka ntlha ya maikutlo a a boteng a ga MmaMosidi a go tlhoka
          go fitlhelela ngwana wa gagwe kwa a leng gona, mme a sa itse gore a o a
          tshela kgotsa jang.√                                                                (2)

9.9       Lefufa la ga Thandi le fetotse botshelo jwa ga Motlalepule ka a ne a
          betelelwa, mme a nna le ngwana wa mpa ya dikgora.                                   (2)

9.10      Nnyaya - go ne go se matshwanedi gonne thuto e le boswa le seikokotlelo sa
          botshelo/thuto e gaisa mahumo otlhe a lefatshe gonne a fela, mme yona go
          se ope yo o ka go amogang yona ka o swa nayo.
          Ee- ke nako ya bogologolo mo thuto e neng e sa tsewe tsia.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

9.11      Ee - Go ne go siame gonne botshelo jwa gagwe bo ne bo le mo kotsing/
          Nnyaya – Gonne o ne a se na bosupi jwa magatwe a gore o logelwa lemena.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      11                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                     SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

9.12      Ke ne ke ka mo itumelela gonne ke golagantswe le kgaitsadiake yo ke neng
          ke sa mo itse, mme e bile ke mo tlhoka/go tsholwa o le esi go se monate,
          mme e bile ke bone motho yo o tsileng go ntshireletsa le go ntlhokomela.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

9.13      Ke ithutile gore monna o tshwanetse go tshegetsa mosadi ka dinako tsotlhe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)
                                                                                                  [25]

POTSO 10: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

MASEGO – G Mokae

   Tlhagiso e e reng ditiragalo tsa tshotlo le kgatelelo ya bana, ditsala, basadi le
    bathapiwa tse di itemogelwang mo pading ya 'Masego', di na le ditlamorago tse di
    sa jeseng diwelang mo matshelong a batswasetlhabelo, le fa mo dinakong dingwe
    di ba ungwela, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope.
   Masego o iphitlhela a imile, le fa e ne e se maikaelelo a gagwe, mme e le ka ntlha
    ya go kgotsofatsa tsala e leng Sannah ka go nwa bojalwa jo bo tlhodileng go
    betelelwa ga gagwe. Se, ke kgatelelo ya ditsala ka maitlhomo a gore ba tshwane
    ka e ne e le morutwana yo o tlhotlhwa gonne a ne a ba gaisa botlhe.
   Tshotlo ya ga Ntsime mo go Masego ka go mo betelela, e nnile le ditlamorago tse
    di sa jeseng diwelang tsa go lelekwa mo sekolong. Se ke tshotlo ya banna mo
    basading.
   Go ima ga ga Masego, go nnile le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang ka a ne a
    latlhegelwa ke tšhono ya go nna le isago e e tsabakelang, e barutabana ba gagwe
    e leng Rre Kgotle le Rre Knox Selamolela ba neng ba leka go mmetlela yona. Le
    fa Masego a ne a latlhegelwa ke isago e e tsabakelang, o ne a ungwelwa ka go
    nna le ngwana wa petelelo yo o botlhale, mme a feleletsa e le ngaka.
   Go tiisa molao ga ga Rre Kgabo mo go morwadie Masego, ka go mo teketa ka a
    ne a imile, mme a feleletsa a amogetswe kwa bookelong go nnile le ditlamorago
    tse di sa jeseng diwelang mo botshelong jwa gagwe. Se ke tshotlo ya batsadi mo
    baneng ka ba gataka ditshwanelo tsa bona.
   Go teketiwa ke rraagwe mo go maswe ka ntlha ya go ima, go dira gore a kgone go
    ithuta ka diphoso tsa gagwe, mme go tloga ka motsi oo, a nna kelotlhoko mo
    banneng go fitlha motsing a neng a gapiwa maikutlo ke Vuzi Mgoma.
   Kgatelelo ya ga Schalk mo go Tsawe le Lisbeth, e tlhodile gore Lisbeth a fudusiwe
    mo polaseng ka ntlha ya fa base a ne a sa batle gore go itsiwe ka sephiri sa bona.
    E, ke kgatelelo ya mothapi e e nang le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang. Go
    kobiwa ga ga Lisbeth go lomeletsa ngwana go gola a itse rraagwe.
   Kgatelelo ya ga rre Kgabo Motsepe gammogo le badiri ba bangwe kwa polaseng
    ya ga base van Jaarsveld e nnile le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang.
   Badiredi ba sotliwa ke mong wa bona ka go ba itaya ka dibepi. Base o itaya Rre
    Kgabo go feta badiri ba bangwe, mme a palelwa ke go itshoka gonne
    mongwaagwe a ne a mo palama ka mabole le sebepi fela ka ntlha ya phoso e e sa
    reng sepe. Se, ke kgatelelo ya mothapi mo bathapiweng.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 12                       DBE/Ngwanaitseele 2020
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

   Badiri ba bangwe ba feleletsa ba tsene mo ntweng ba bo ba fisa ntlo ya mong wa
    bona. Se, ke ka ntlha ya kgatelelo ya bathapiwa mo mothaping.
   Ditlamorago ke tse di sa jeseng diwelang gonne Rre Motsepe, a ne a atlholelwa
    loso. Se ke kgatako ya puso ya ditshwanelo tsa botho tsa go tshela.
   Tota le fa Kgabo a atlholetswe loso, le ena o sotlile base ka a ne a mmolaya. O ne
    a sa tshwanela go itseela molao mo mabogong. Se ke kgatako ya mothapiwa ya
    ditshwanelo tsa botho tsa go tshela.
   Kgatelelo e Vusi Mgoma, Sol le Cathy Lazar ba iphitlhelang ba le mo go yona e na
    le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang. Ka ntlha ya go lwela ditshwanelo tsa
    botho mo pusong ya tlhaolele, ba iphitlhela ba tshela botshelo jo bo sa
    gololosegang. Ka ntlha ya kgatelelo ya puso, ba ga Lazar ba feleletsa ba boetse
    moseja, mme Vuzi o tlhokafala loso le go sa itsiweng motlhodi wa lona. Se, ke
    tshotlo ya puso ya tlhaolele.
   Le fa go nna le ngwana ga ga Masego ka ntlha ya petelelo, go na le ditlamorago
    tse di sa jeseng diwelang, fela go mo ungwetse. O ne a nna le ngwana yo a neng
    a mo utlwa e bile a le botlhale, yo a feleleditseng e le ngaka. Ntsime yo o
    beteletseng Masego, mme a nna le ngwana wa mpa ya dikgora nae, o feleletsa a
    falodisiwa mo bogaleng jwa baithuti ke Sello morwae yo o neng a mo
    itlhokomolositse.                                                                         [25]

POTSO 11: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MASEGO – G Mokae

11.1      Nomhle ke mosadi wa ntlha wa ga Vuzi Mgoma yo a tlhalaneng nae, mme
          ena le Masego ke bagadikana.                                                        (2)

11.2      Dikgogakgogano di ne di tlholwa ke loso lwa ga Vuzi Mgoma gonne bobedi
          jwa bona bo ne bo batla go nna le seabe mo go tseyeng karolo mo phitlhong
          ya gagwe/mo bosweng jwa gagwe.                                                      (2)

11.3      Di ne di sa tlhokege gonne Nomhle a setse a tlhalane le Vuzi Mgoma/Vusi o
          tshwanelwa ke go fitlhwa ke Masego gonne ba setse ba nyalane, mme
          Nomhle ena a sa tshwanela go nna le seabe mo phitlhong ya gagwe.                    (2)

11.4      Wa bogologolo/ka nako ya tlhaolele                                                  (1)

11.5      Thotloetso ya ga rre Kgabo Motsepe e ne ya dira gore Masego a tswelele
          pele go dira ka a ne a batla go tlamela Sello ka tsotlhe tse a di tlhokang gore
          a tsene sekolo/e ne ya dira gore badirimmogo le rre Motsepe ba feleletse ba
          fisitse polase gammogo le go bolaya mosadi wa ga base Schalk.                       (2)

11.6      Ba ba lerato ka ba ne ba tlogelela Masego madi a go tsenya Sello sekolo fa
          ba ne ba fudugela kwa moseja/ba ne ba se na kgethololo gonne ba ne ba
          phedisana le bantsho sentle go se na dikgogakgogano.                                (2)

11.7      Bontle jwa ga Masego bo dirile gore Ntsime a nne le kgatlhego mo go ena,
          mme se sa dira gore a mmetelele ka a ne a mo gana, mme a sa tlwaela go
          ganwa ke basetsana.                                                                 (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      13                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                     SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

11.8      E tlisa maikutlo a letlhoo, gonne Vuzi Mgoma a bolaetswe lesidi ka a ne a
          lwela ditshwanelo le kgololosego ya bantsho
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.9      Ka ntlha ya lefufa la gagwe, Sannah o ne a raela Masego go nwa bojalwa,
          mme a feleletsa a beteletswe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.10     Nnyaya, go ne go se matshwanedi - gonne bana ba tsenngwa mo leroleng la
          dikatsana/Ntwa ke ya bagolo, mme ga e ame bana ka gope ka ba sa
          tshwanela go tsaya letlhakore la ga ope mo batsading ba bona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.11     Ga e maleba – Badirimmogo le Rre Kgabo Motsepe ba ne ba sa tshwanela
          go itseela molao mo mabogong/Ba ne ba sa tshwanela go busa bosula ka bo
          bongwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.12     Ke ne ke tlaa mo tshwarisa gore a tseye maikarabelo a ngwana yo a mo
          tlisitseng mo lefatsheng/Ke ne ke tlaa tswa mo go ena, mme ka ikgodisetsa
          ngwanake gonne bana ba ikgolela fela ka Setswana se re o tlaa tsholwa leng
          e seng o tlaa gola leng.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

11.13     Ke ithutile gore go reetsa go a duela/go dira ka natla go na le dikungo tse di
          nametsang/lemorago la motho ga le na seabe sepe mo tswelelopeleng ya
          gagwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)
                                                                                                   [25]

POTSO 12: POTSO YA TLHAMO
NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Tlhagiso e e reng ditiragalo tsa tshotlo le kgatelelo ya bana, ditsala, basadi le
    bathapiwa tse di itemogelwang mo pading ya 'Ntlhomole Mmutlwa', di na le
    ditlamorago tse di sa jeseng diwelang mo matshelong a batswasetlhabelo le fa mo
    dinakong dingwe di ba ungwela, ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope.
   Go tiisa seatla ga ga Rre Kgori mo go morwae e leng Matsetseleko ka go mo
    pateletsa go nna mogotsamolelo go nnile le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang
    gammogo le maungo a a kgodisang.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                14                       DBE/Ngwanaitseele 2020
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

   Matsetseleko o inaya naga gonne rraagwe a sa ganediwe, e bile a sa utlwe ka
    ngwana. Se, ke kgatelelo ya rre mo ngwaneng ka a sa letlelele ngwana go ntsha
    maikutlo a gagwe.
   Kgatelelo e gape, re e bona mo go mmaagwe e leng Kelogile fa a ne a sa mo
    tshegetse mo go se a neng a batla go se dira ka ntlha ya fa mosadi a ne a sa
    tshwanela go arabisana le monna. Se, ke kgatelelo ya batsadi mo ngwaneng.
   Mo dinakong dingwe, kgatelelo ya bana e na le ditlamorago tse di sa jeseng
    diwelang. Le fa Matsetseleko a ne a phuthologile kwa ga Segonyamatlho, se se
    salang ke gore ga go lefelo le le gaisang legae.
   Matsetseleko o ne a tlhologelela go ya gae, mme fela o ne a boifa rraagwe le
    banna ba lekgotla. O nna le ditoro tse di maswe e bile di tshosa ka ntlha ya tsela e
    a neng a boifa rraagwe ka yona. Se ke kgatelelo ya maikutlo a bana go tswa mo
    batsading.
   Go inaya naga ga ga Matsetseleko go nnile le ditlamorago tse di sa jeseng
    diwelang ka Kgori rraagwe a ne a feleletsa a ragile kgamelo, a bo a bolokwa kwa
    ntle ga gagwe. Se ke tshotlako mo go Kgori ka ntlha ya go balabala ka pelo
    gammogo le ena Matsetseleko gonne se, se ne sa mo tlholela bomadimabe gonne
    rraagwe a tlhokafetse a sa mo phuthololela pelo.
   O nna le difatlhi gonne tsatsi lengwe fa a ya tirong, o rakana le dirukhutlhi tse di
    mo pegang mo koloing ya bogodu e e tlhagiseditseng leotlana Bra Boots
    dikgobalo.
   E nna mmelaelwa gonne faele ya gagwe e fitlhelwa mo koloing ya ga Bra Boots ka
    a ne a setse kgetsi ya gagwe morago, dilo tsotlhe tse, ke tse di tlhotlheleditsweng
    ke kgatelelo ya ga rraagwe.
   Ditiragalo tsa tshotlako ya maikutlo a lerato mo ditsaleng tse pedi e leng
    Mmathapelo le Palesa, di na le ditlamorago tse di sa jeseng diwelang gammogo le
    maungo a a kgodisang. Ditsala di simolola go ngapana ka ntlha ya tshotlako e e
    tlholwang ke Baagileng mo go bona.
   Mmathapelo o sotlwa ka lerato ke Baagileng ka a ne a ithaya a re o a mo rata,
    ntswa a sa mo rate.
   Palesa le ena o sotlwa ka lerato ke Baagileng ka go mo tagisa gore a fitlhelele
    maikaelelo a gagwe. Le fa Baagileng a batlile go kgaoganya ditsala tsa tlhogo ya
    kgomo e leng Palesa le Mmathapelo, ba ne ba kopana le ngaka Tilodi Aphane, yo
    o ba tlhatlheletseng ka malwetse a thobalano ka ntlha ya go ratana le bakapelo ba
    bantsi.
   Ba a itshwarelana ba bo ba tshwaraganela go dira porojeke e e tlaa thusang batho
    ka malwetse a thobalano. Se ke ditlamorago tse di nang le maungo a a tswang mo
    tshotlong e e bakilweng ke Baagileng.
   Le fa gona Matsetseleko a ne a ngwega ka ntlha ya kgatelelo ya kwa gae o ne a
    ungwelwa ka a ne a nna le isago e e phatsimang.                                          [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 15                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

13.1      Remofilwe le Rebafilwe.                                                            (2)

13.2      Ke ka ntlha ya fa ba ne ba latlhegelwa ke bana ba le bararo pele ba tsholwa
          ka ntlha ya bothata jwa pelegi e bile ba ne ba sa solofela go nna le               (2)
          mawelana.

13.3      Ke ka ntlha ya fa ba ne ba na le moeng e bong Matsetseleko/O ne a ntsha ga
          tshwene, ka gonne bogolo jwa nako, e ne e le ena fela, Segonyamatlho le
          Diraamang ka jalo o ne a sa apeye dijo tse di kalo fa e le bona fela mo gae.       (2)

13.4      Motlha wa bogologolo/segompieno.                                                   (1)

13.5      O thusitse Matsetseleko go bona tiro, mme se sa tsweletsa ditiragalo
          pele/Kemonokeng ya gagwe mo go Matsetseleko e dirile gore bagaabo ba se
          kgone go mmona le gore a fitlhelele ditoro tsa gagwe.                              (2)

13.6      Yo o pelotelele gonne o ne a sa fele pelo go batlana le Matsetseleko/o na le
          maikarabelo o ne a dira tiro ka boineelo le botswapelo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.7      Bontle jwa ga Palesa bo gapile Baagileng maikutlo mo a neng a palelwa ke
          go itshwara, mme a mo nosa nnotagi go batla go fitlhelela maikaelelo a
          gagwe.                                                                             (2)

13.8      Kutlobotlhoko/Letlhoo/tšhakgalo√ - Gonne ba ne ba sa atlhole molato, mme
          ba ne ba gobelela le go nyatsa√/ gonne fa ba ne ba go tlhoile ba ne ba tswala
          lesaka la gago kgotsa ba go bapole o sa tswala fa pele ga bana ba gago.            (2)

13.9      Bonolo jwa ga Kelogile/go tlotla monna phetelela go dirile gore a palelwe ke
          go sireletsa morwae mo go rraagwe yo o neng a le phoso, ka a itse fa monna
          a sa arabiwe e bile a le mo nneteng ka dinako tsotlhe, mme boemong jwa go
          mo tlhomola mmutlwa a dira gore o mo sege lonao lotlhe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.10     Ee - Gore batho ba bangwe ba sikologe bodiba jo bo jeleng ngwana
          mmaabona/Batho ba kgone go efoga se se diragaletseng Mmathapelo le
          Palesa/Gore batho ba ikamanye le mokapelo a le mongwe fa ba tsena mo
          leratong.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.11     Ke ne ke tlaa mo itshwarela gonne re le batho, mme re na le diphoso/Ke ne
          ke se kitla ke mo itshwarela, mme ka mo atlhola mo go botlhoko gore a tseye
          maikarabelo a se a se dirileng/go mo ruta go nna monna ka monna wa tota a
          sa batle thobalano ka go nosa mongwe nnotagi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                16                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

13.12     Ee – Ngwana mongwe le mongwe o itlhophela gore go tswa mo batsading ba
          gagwe ka bobedi o gololosegile fa a na le ofe.
          Nnyaya- Ngwana wa mosetsana ke motlokolo wa ga mmaagwe e bile
          mmaagwe ke ena a ka mo nayang dikgakololo tebang le go ratana ka ntlha
          ya maitemogelo a gagwe ka jalo, Palesa o ne a tshwanetse go bulela
          mmaagwe mafatlha.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

13.13     Ke ithutile gore nama ya kgapeletsa e thuba pitsa/Ga o a tshwanela go
          pateletsa ngwana go nna se se batlwang ke wena/Kgori e bona lee lerapo ga
          e le bone/Mo botshelong ga o a tshwanela go lebelela bomolemo jwa sengwe
          o sa lebelele masula a sona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [25]

                                       KGOTSA

DITLHANGWA TSA SETSO – G Leeuw le ba bangwe

POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

'Kilano ya boPekwa le boKgogo'-SJ Malao le 'Mogaka Sol Plaatje' PC Mooa

   Mo naaneng ya 'Kilano ya boPekwa le boKgogo' le mo lebokong la 'Mogaka Sol
    Plaatje', bakwadi ba tlhagisa molaetsa wa gore, 'mosekaphofu ya gaabo ga a
    tshabe go swa lentswe'.
   Mo naaneng, mokwadi o dirisitse diane thata go bontsha se, mme a dirisa
    baanelwa ba ba farologaneng ba ba lekang go dibela ditsabona.
   Ka kopano e le maatla, Ntsu o ne a bua ka maikaelelo a go kopanya dinonyane
    tsotlhe.
   O ne a gatelela maikaelelo a ka go dirisa seane sa 'Kgetsi ya tsie e kgonwa ka go
    tshwaraganelwa', ntsu e le modulasetilo fa Tlhame ena e le mokwaledi.
   Mo lebokong la ga Sol Plaatje, go bontsha sentle fa tiro e tshwaraganelwa fa a bua
    ka South African Native Council e e neng e gogwa kwa pele ke boLangalibalele
    Dube, mme Sol Plaatje e le mokwaledi a ja pampiri ka pene.
   BoKgogwana ba ne ba sa batle go tlhaetswa matlho ke boPekwa fela jalo le Sol
    Plaatje e ne e le sekakatlela botho le setho a ila go tlhaetswa matlho.
   Mokoko fa o tlhagisa mathata a a itemogelwang ke dikgogo o ne wa re 'Ngwana
    yo o sa leleng o swela tharing'. Seno se kaya gore, fa motho a batla thuso o
    tshwanetse go bua ka mathata a gagwe, a se a tshware mo go ena.
   Sol Plaatje o kaiwa jaaka modibelabotho le segaabo, puo e a e antseng letseleng.
    Se, se bontsha gore o ne a ikemelela a sa tshabe go bua, mme o lwetse segaabo
    go lekanngwa le dipuo tse dingwe tsa bantsho.
   BoKgogo ba kopa boPekwa gore ba tlogele sejo sa bona sa metlha kgotsa sa
    tlhago e bong boKgogwana, mme ba batle sengwe go na le go ja boKgogwana.
   BoPekwa ba botsa gore bona ba tlaa tshela ka eng?

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  17                       DBE/Ngwanaitseele 2020
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

   BoKgogwana ba utlwa botlhoko gore boPekwa ba a ba ja ntswa e le ba madi, ba
    itebatsa seane se se reng 'seboba re bata sa mokwatla sa mpa re a se
    mpampetsa', botoka ba je magotlo le mabele.
   Sol Plaatje le ena o netefatsa puo e ka go dibela puo le setso sa gaabo, se se
    bontsha gore tota ke mosekaphofu ya gaabo yo o sa tshabeng go swa lentswe.
   BoPekwa ba itaya letsogo fa godimo ga le lengwe go bontsha fa ba se kitla ba
    khutlisa se, ba kaya fa ba tlaa bolawa ke tlala gonne magotlo a tsamaya bosigo.
   Magakabe le Magodi ba tlhagisa fa boPekwa ba ba patika, mme ba tshwanetse go
    tlogelwa gore ba tshele ka boKgogwana.
   Katlholo ya kopano ya nna gore boPekwa ba se tlhole ba ja boKgogwana, mme ba
    tshele ka mabele le dijalo. Se, se bontsha fa boKgogwana ba fentse mo kopong ya
    bona go supa fa mosekaphofu ya gaabo a sa tshabe go swa lentswe.
   BoKgogwana ba senya ka go adima thipa mo go boPekwa, mme ba e timetsa.
   Le gompieno wa gompieno boKgogwana ba sa fatafata go batlana le thipa ya
    boPekwa go lwela go sireletsa bokgogwana. BoPekwa ba lwela gore le gompieno
    ba bo ba tsweletse go ja boKgogwana go bontsha gore mosekaphofu ya gaabo ga
    a tshabe go swa lentswe ka ba batla thipa ya bona.
   Mogaka Sol Plaatje ena ke mosekaphofu ya gaabo gonne sa gaabo setšhaba o se
    dibetse a menne phatla mo bokwading.                                                          [25]

POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

   'Kgarubane le Digodi'
   'Kgosi Molefi K Pilane'

15.1       Dianeladiphologolo/leinane                                                             (1)

15.2       Ke ka ntlha ya gore lefelo le ba neng ba nna kwa go lona le ne le aparetswe
           ke leuba, ba ne ba batla kwa go nang le metsi teng.                                    (2)

15.3       Ba goeleditse Kgarubane, mme ena a tenega                                              (2)

15.4       Ee, go siame gonne Digodi di mmoleletse gore a se ka a bula molomo, fela
           ena a se reetse, ka jalo dilo o di itirile.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

15.5       Go lelela kgama le mogogoro/Go thanya lomapo lo le tsebeng.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

15.6       Kgarubane o ne a wela fa fatshe, mme a sokama molala.                                  (2)

15.7       Nnyaya, ga e a khutla sentle gonne ke ne ke solofetse go bona Kgarubane a
           kgona go fetela pele.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

15.8       Go sa tshwarelele ditaelo/Go sa itse go itshwara go tlisa tatlhego e kgolo.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        (2)

15.9       Tsosoloso ya morafe wa ga kgosi Pilane ka ntlha ya fa morafe wa gagwe o
           phatlaletse e bile o tlhoka go baakangwa.                                              (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  18                      DBE/Ngwanaitseele 2020
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

15.10      Tlogelo - ya le mo go 'lesope' go nna 'sope' go tlisa go kibakibela ka bonako
           ga mola wa leboko/go oketsa lebelo la moribo le morethetho wa molatheto.            (2)

15.11      Basadi le bana ga ba na diaparo ka banna le makau ba sale ba ya majako
           mme ba ise ba bowe.                                                                 (2)

15.12      O lela ka morafe o o nyelelang ka ntlha ya fa bontsi jwa batho ba sa le ba ya
           Makgoeng, mme ba se tlhole ba boa/morafe o phatlaletse le lefatshe.                 (2)

15.13      Kgosi thothobolo e olela matlakala.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                               [25]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                 25

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                19                       DBE/Ngwanaitseele 2020
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA C: TERAMA

POTSO 16: POTSO YA TLHAMO

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

'SEKOROPOLAPA' – SS Mokua

   Tlhagiso e e reng go palelwa ga ga Nkefi go tsaya ditshwetso tse di maleba mo
    botshelong go nnile le ditlamorago tse di sa jeseng di welang, ke boammaaruri jo
    bo se nang bana ba phefo.
   Nkefi o palelwa ke go tsaya ditshwetso tse di maleba ka go lebala fa a gola, e bile
    nako e sa mo emele ka ntlha ya go jela monakaladi wa kobolela ruri.
   Mafenya o ipala mabala a kgaka mo go Nkefi, mme ena o gana go ratana le ena,
    ntlha ya gagwe e le fa Mafenya e se wa maemo a gagwe. O dira se ka ntlha ya fa
    a lebeletse dikhumo tsa lefatshe tse a nang natso jaaka fa rraagwemogolo e le
    kgosi mo Lefurutshe a sa tlhoke sepe gonne a na le madi le ntlo e e leng ya
    gagwe.
   Nkefi o tshotse tshwetso ya go sa ratane le Mafenya ka a ne a sa lemoge fa a
    tlhoka mokapelo wa nnete mo botshelong.
   O ne a lebetse gore mo botshelong go na le nako ya bonyana, nako ya bokgarabe
    le nako ya bogodi. Nako ya bokgarebe e felela e le ya botsofe, e o tlhokang go ka
    tlhokomelwa ke motho yo o go ratang. Nako eo fa e fitlhile, ditšhelete tse di
    tletseng mo ntlong di ka se go direle sepe go batlega lerato le le bothitho la motho
    yo o ka go gomotsang, Nkefi o ne a tlhoka motho yo o ka mo emang nokeng. Go
    ne go se ope yo o tlaa mo gomotsang ka a tsere tshwetso ya go bitsa Mafenya
    sekoropolapa. Se e tota e le bopaki jo bo feletseng jwa ga Nkefi go tsaya
    ditshwetso tse di fosagetseng.
   Mosadi fa a inama o a bo a ikantse motlokolo, Nkefi o ne a ikantse lefela ka ntlha
    ya ditshwetso tse di seng maleba tsa dikhumo le go ratana le monna wa lelapa.
   Nkefi o gana go ratana le Mafenya, mme o tswelela pele go ratana le Ntope,
    monna wa lelapa, se se mo kgoreletsa go iponela mokapelo yo e leng wa gagwe a
    le mongwe nako e santse e mo letla.
   O gogela Ntope kwa ga gagwe ka dikhumo tsa gagwe a sa lebelele gore ke nako
    ya go ipetlela botshelo jo e leng jwa gagwe, ka se a se dirang ka go rata monna
    wa motho, e le go lala mo mokgorong o sa tswalwa gonne Ntope e se monna wa
    gagwe.
   O palelwa ke go tsaya tšhono e a nang le yona ka nako e, a lebala gore ka moso o
    tlaa lelela nako e a tshamekileng ka yona a setse e le lefetwa, mme a gopola le
    ena motho yo a neng a mmitsa sekoropolapa.
   O tlhakatlhakantse lelapa la ga Ntope, mme fela seno ga se a ka sa tsenya
    tlhalano magareng ga bona. Seno ke sesupo sa gore o ne a itshenyetsa nako ka
    monna wa lelapa ka ga a ka a tlogela mogatse.
   O simolola go itharabologelwa morago ga gore Ntope a amege mo kotsing ya
    sejanaga, a be a tlhokafala.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 20                     DBE/Ngwanaitseele 2020
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

   O simolola go ikotlhaya gonne ga a ungwa sepe mo leratong la gagwe le Ntope ka
    e le gona a lemogang fa a itshenyeditse nako ka rralelapa.
   Mafenya yo a neng a mo rata, mme ena a mmitsa sekoropolapa, o setse a nyetse,
    mme ga a kitla a mo gadima.
   Mo botshelong jwa gagwe o iphitlhela a le esi go se monna ope yo o mmatlang ka
    bontle bo ile le phafana.                                                               [25]

POTSO 17: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

17.1       Ba ne ba ile go tshegetsa Legae/mogoloabona jaaka a sa ya kwa magading
           a ga Ntshidi.                                                                    (2)

17.2      O ne a kgarakgatswa ke mogopolo.
          O sotlwa ke botshelo.
          O kgarakgatshwa ke gore Ntshidi o ntshetswa bogadi.
          O eletsa go swa/o batla go ipolaya.
          Mathata a lenyalo.
          (Di le THARO fela)                                                                (3)

17.3      E mo lwatsa ka ntlha ya fa a godisitse Ntshidi le go mo ruta, mme mmaagwe
          a rera tiro ya bogadi ba gagwe le bagaabo/Mosadi wa gagwe o ne a sa mo
          tlhokomele.                                                                       (2)

17.4      Nkitseng o ne a itse go tlhokomela monna ka a ne a mo direla sa go ja, fa
          Tlhapi ena a ne a sa kgathalele gore a monna o a ja.                              (2)

17.5      Tlhapi o pateletsa gore magadi a ga Ntshidi a se amogelwe ke Legae le gore
          a tswele kwa gaabo Tlhapi.                                                        (2)

17.6      Bonolo/go didimala ga gagwe go dirile gore mmaagwe a tseye tshwetso e e
          utlwisitseng Legae botlhoko, mme ya dira gore kgotlhang e tswelelepele.           (2)

17.7      Kgotlhang e rarabololwa ka go swa ga ga Legae ka e se kitla e tswelelapele
          ntle le ena jaaka motho yo a neng a le kgatlhanong le tsela e magadi a
          rerilweng ka gona.                                                                (2)

17.8      Go kopa maitshwarelo mo go Malebye le Nkitseng jaaka a ne a
          itlhokomolositse gore e gatšwa le namane.                                         (2)

17.9      Ee – gonne De Aar e ne e le kgakala le kwa ba neng ba nna gona.
          Nnyaya – mokgwa o ba latotseng ka ona o fosagetse gonne ga ba a ka ba
          naganela maikutlo a ga Tlhapi.
           (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

17.10      Ke ne ke tlaa mo gakolola gore bosenyi ga bo busetse/yo o bolayang ka
           tšhaka o tlaa swa ka tšhaka/go ya go batla tiro boemong jwa go batla madi a
           o sa a direlang.                                                                 (2)

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2020-memo/0570d752-2432-4a4b-a808-cb884396ae63) — Setswana HL · Memo · 2020 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2020-memo/9ace0a92-f0a5-40f6-8e61-a60f84154d96) — Setswana HL · Memo · 2020 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022-mg/59c64b0c-e80f-446a-b8cf-f24e6aa49a6f) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2021-mg/052652b3-4741-45fc-902a-55b499241721) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018-final-memo/ab2c53a9-f67e-4859-8bfc-2933f9ca0d7a) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
