# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2022, 28 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022-mg/59c64b0c-e80f-446a-b8cf-f24e6aa49a6f
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022-mg/59c64b0c-e80f-446a-b8cf-f24e6aa49a6f)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022/d8024034-82ce-4b60-8d9a-d544a7ed647d) — QP · 2022 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        NATIONAL
                                   SENIOR CERTIFICATE

                                       MOPHATO 12

                               SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                  PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                   NGWANAITSEELE 2022

                                  KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 80

                         Kaedi e ya go tshwaya, e na le ditsebe di le 28.

Kwalololo e ileditswe                                                       Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  2                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

KAROLO YA A: POKO

MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

POTSO 1: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

'TLHAOLELE' – OH Segano

     Go mothofatsa selo, ke go se naya maitsholo, mekgwa le ditiro tsa setho ntswa
      sona e se motho. Mmoki o atlegile mo go mothofatseng tlhaolele ka a e boka
      jaaka o ka re ke motho.
     O mothofaditse tlhaolele ka go kaya fa e le ngwana yo o tshotsweng mo
      Aforikaborwa. Bagolo ba gagwe ba mo teile leina la Tlhaolele jaaka batho ba
      tewa maina. Leina leo le kwadilwe ka tlhakakgolo go bontsha fa e le la motho.
      O kaya fa ngwana yo, e bong Tlhaolele, a ne a tlhaola batho bogolosegolo
      bantsho. Batsadi ba gagwe ba ne ba mo itumeletse thata fa a tsholwa, mme mo
      go goleng ga gagwe a tlisetsa batho kutlobotlhoko le matlhotlhapelo.
     Go ya ka leboko, mmoki o atlegile mo go mothofatseng tlhaolele ka a re ke
      ngwana yo Bantsho ba reng o tsholetswe go ba sotla, go ba bogisa le go ba
      tlhaola.
     Mmoki o naya tlhaolele maikutlo a setho jaaka fa a re ke ngwana yo o neng a sa
      amogelwa ka lerato ke Bantsho. Ngwana yo, o ne a ilwa sa ntšwa le katse ka
      ntlha ya go kgetholola ga gagwe. O ne a tlhoilwe go simolola kwa go tsholweng
      ga gagwe go fitlha a bo a tlogela lefatshe le le ka kwano.
     Ngwana fa a tsholwa a ka kopanya/kgaoganya batho/merafe jaaka fa re bona go
      mothofaditswe tlhaolele e bontsha e le ngwana yo o kgaogantseng Basweu,
      Bantsho le Maintia ka ditlhotšhwana.
     Mmoki o tswelela pele go mothofatsa tlhaolele ka go mo naya batsadi ba a reng
      ba a mo ikgatholosa, ka jaanong ba lemoga phoso ya bona.
     Ngwana fa a tsholwa o solofelwa go tlisa boitumelo le boikhutso, mme ka dinako
      dingwe o tlisa selelo jaaka fa tlhaolele ena a tliseditse baagi masetlapelo.
     Bana ba a tle ba lwantshe batho ka boitshwaro, mekgwa le ditiro, jaanong re
      bona Bantsho ba tsogela Basweu kgatlhanong ka ntlha ya ngwana yo o ba
      kgobolang mekwatla yo.
     Ditiro tsa ngwana 'tlhaolele' tse mmoki a di tlhagisitseng di tota di senotse go
      mothofadiwa ga tlhaolele.                                                             [10]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   3                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

KGOLEGELO – MT Seate

2.1       Tlotlomatso/thoriso ya seabe sa kgolegelo.                                         (2)

2.2       Gore mmuisi a tlhaloganye bonolo bontle jwa phetogo e e fitlhelwang mo
          mothong yo o tswang kgolegelong ka go mo tshwantsha le bojang jo bontle
          jwa naga.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

2.3       Mmoelelo – go gatelela ntlha e e supang fa kgolegelo e le kwa go nnang
          dinokwane teng. (Go boelediwa sekapolelo 'legae la dinokwane'.)                    (2)

2.4       Kgolegelo e a tshabega ka e se bonno jo bo edileng, mme e bogisa botlhe ba
          ba sa direlang ba bangwe tse di molemo.                                            (2)

2.5       Le dirile gore ke efoge go dira molato/dilo tse di bosula gonne ke tshaba go
          ya kgolegelong/Le nnile le tshusumetso ya gore ke diragatse molao ka nako
          tsotlhe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [10]

POTSO 3 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

THULAMOTSE – JS Shole

3.1       Phuduso ka dikgoka/Go fudusa baagi ka dikgoka/Ditshenyegelo tse di neng di
          tlholwa ke phudugo.                                                                (2)

3.2       Tlogelo – tlogelo ya tlhogo' le' mo go lelapa go nna 'lapa' go tlisa go
          kibakibela ka bonako ga mola wa leboko/Go oketsa lebelo la moribo le
          morethetho wa leboko ka go tlogela tlhogo 'le' mo go 'lelapa'.                     (2)

3.3       Gore a neye sedirisiwa Thulamotse, maemo a setho ka go mo senolela
          maikutlo a bona, ba mo kopa gore a ne a botsa pele a ba fudusa.                    (2)

3.4       Leruo ga le ne le fula kwa ntle ga tuelo gonne le tlaa senyetsa basweu.            (2)

3.5       Le dirile gore ke se sotle merafe e mengwe/Ke se itseele ditshwetso ka
          matshelo a ba bangwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [10]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   4                      DBE/Ngwanaitseele 2022
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 4 (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

'NELSON MANDELA' – RK Modisa

4.1       Thoriso/ Tlotlomatso ya bopelokgale/bogatlhamelamasisi jwa ga Rre Nelson
          Mandela.                                                                            (2)

4.2       Go tlhagisa bonatla jwa ga Rre Mandela ka go bo tshwantsha le motho yo o
          senatla e bile a na le bokgoni jo bo boitshegang mo ditirong tsotlhe/mo go
          sengwe le sengwe.                                                                   (2)

4.3       Tlogelo – tlogelo ya tlhogo 'le' mo go lefatshe go nna 'fatshe' go tlisa go
          kibakibela ka bonako ga mola wa leboko./Go oketsa lebelo la moribo le
          morethetho wa leboko ka go tlogela tlhogo 'le' mo go lefatshe.                      (2)

4.4       Maaforikaborwa a ne a beile tshepo mo go Rre Mandela go ba thusa ka ba sa
          bolo go tlhoka motsadi kana moeteledipele yo o ka ba gololang mo
          kgatelelong ya puso ya tlhaolele.                                                   (2)

4.5       Le dirile gore ke nne mosekaphofu yo o sa tshabeng go swa lentswe/ke lwele
          se e leng sa me go fitlha ke se fitlhelela/ke dire ditiro tse di tlaa tswelang
          batho mosola.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [10]

                                             LE

POKO E E SA TLHAOLWANG

POTSO 5: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'DIPHOLO TSA DITLHATLHOBO' – BD Magoleng le ba bangwe

5.1       Thebolo ya dipholo tsa ditlhatlhobo tsa makgaolakgang.                              (2)

5.2       Go kaya go tlhanasela go go neng go le teng ka ntlha ya dipholo tsa
          makgaolakgang tse di neng di dule.                                                  (2)

5.3       'Mogolokwane'
          'Tshegatshega'.                                                                     (2)

5.4       'Tshegatshega' – ka go boeletsa kutu ya lediri 'tshega'.                            (2)

5.5       Go tsaya dithuto tsia/ka go dira ka natla/ go baakanyetsa ditlhatlhobo./Go
          tlotla barutabana ka ba itse go le gontsi mo go se ba se dirang./Dipholo tse
          dintle di itumedisa batsadi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [10]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                30

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 5                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

KAROLO YA B: PADI

POTSO 6: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore botlhoko ga bo ke bo nnela
    ruri mo mothong, ka yo o simololang ka botlhoko o feleletsa ka monate.
   Motswagauteng o simolola ka botlhoko ka go latlhwa ke mmaagwe le go mo
    romela kwa go mosadimogolo Ijelele ka monna wa tekisi jaaka sephuthelwana. Se,
    ke botlhoko jo Motswagauteng a itemogelang bona jaaka lesea.
   O godisiwa ke monnamogolo Puso le mosadimogolo Ijelele ntle le tlhokomelo ya
    motsadi yo o mo tlisitseng mo lefatsheng ka a sa le monnye. O ya sekolong a sa
    itshasa sepe kana a itshasitse oli e e nkgang ya motšhini o o rokang.
   O ne a sotlwa ke ditsala ka ntlha ya tshobotsi ya gagwe. O ne a bidiwa ka maina a
    tshotlo e bong lekutwana, morwa le Rooijan Morolong. Se ke maitemogelo a a
    botlhoko a a goletseng mo go ona.
   Morago ga loso lwa ga Puso le Ijelele, o nna mo tsholong e e makgwakgwa ya ga
    malomaagwe e bong Mosala. O mo latofatsa ka go bo a timeditse podi, mme o mo
    itaya mo go botlhoko go fitlha a inaya naga.
   Motswagauteng o selwa ke banna ba ga Mokwepa a wetse mo serameng sa
    kapoko e e neng e letse e wele ka maatla, sa mo tsena mo marapong a bo a
    palelwa ke go ema, mme a wa ka mokwatla ga re tshoo! A botlhoko jo bo kalo!
   Mokwepa o ne a tla le basadi ba bararo ba maratagolejwa, mme a apolwa go
    sekasekwa mmele. Go ne ga fitlhelwa matsadi a kubu ya ga Mosala mo mmeleng,
    mme ba laelwa go netefatsa gore e re pele ga malatsi a mararo a wela, a bo a
    setse a fodile jaaka Mokwepa a ba laetse.
   Mokwepa o ne a laletsa tsala nngwe ya gagwe go tla go netefatsa
    motswasetlhabelo ka le le latelang ka a santse a tlhola gore a ga go bogole bope
    mo go Motswagauteng. O ne a mmegela gore e bile o tshwanelwa ke go oketsa
    tlhotlhwa ka e bile e le lebusumane mme moriri wa gagwe e le dipheko.
    Motswagauteng a ikotlhaela go sikana le batho ba bantsho. Se, ke matlhotlhapelo
    a a itemogetseng ona.
   Fa a sena go tshaba kwa ga Mokwepa, o tsena mo toropong ya Foreiborogo kwa a
    neng a kopana le basimane ba mebila gona. Ba ne ba leka go mo kgothosa
    keetane e a e filweng ke mmaagwe, mme a lwa nabo go fitlha a e bona gape ka
    ntlha ya fa ba ne ba phatlaladiwa ke mapodisi.
   Kutlobotlhoko e nngwe e a itemogelang yona ke go sa amogelwe ke setšhaba sa
    kwa gaabo fa se ne se mo kgoba mo tekising e e neng e ya kwa Huhudi.
    Mokgweetsi wa tekisi o ne a bolela fa leburu e le leburu go sa kgathalesege gore
    le phela le batho kgotsa jang gonne phokoje ga a ke a latlha mosesele e le wa
    yona.
   Motswagauteng o ne a utlwisiwa botlhoko ke go tlhaolwa ke batho ba a tsholwang
    nabo ka ntlha ya tshobotsi ya gagwe.
   Kwa Foreiborogo, o teketwa ke batho ka ntlha ya fa a ne a thusa mosadimogolo
    wa mosweu yo o neng a phamoletswe sekgwama sa madi. O teketwa jaana ka a
    supeditse mapodisi kwa legodu le iphitlhileng gona.

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 6                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   O isiwa kwa bookelong, mme go siyeng ga gagwe kwa teng, o pagama terena ka
    maikaelelo a gore e ka mo folosa kwa Gauteng. Go ne ga tla monna wa lepodisi a
    batlana le dithekete. Motswagauteng a bona go le botoka go tshabela kwa
    kolotsaneng e nngwe, mme Sempe a mo itaya ka legofi. A mo tsholetsa ka
    mmarase wa borokgwe le go mo emisa ka ditsetsekwane. Ka mathata a sa nnele
    ruri mo mothong, mosadi yo mokima o kopa gore Motswagauteng a kolekelwe
    madi a go duela terena, mme o newa madi a a fetang a tuelo.
   Fa a fologa mo setimeleng, o nna le mathata a mangwe gape. Basimane ba
    babedi ba ba neng ba re ba mo rekisetsa borokgwe le ditlhako ka madinyana a a
    neng a setse mo go a a thusitsweng ka ona mo tereneng, ba mo ela ka dinakana
    metsing. Fa a sa le a beile letsogo mo phatleng go fitlha lebenkele le bo le
    tswalelwa ba ise ba boele kwa go ena.
   Botlhoko ba gagwe bo etegela pele fa a ya go nna mo mekhukhung ya
    Johaneseborogo, kwa a kopaneng le Salamina le Alberto ba ba neng ba mmeola
    moriri. Ba ne ba o rekisetsa mosadi mongwe wa mosankoma ka madi a pampiri.
    Motswagauteng o ne a lemoga fa a tlile go dirwa leswalo, mme a tsena ka lenga le
    seloko.
   Ka kutlobotlhoko e sa nnele ruri, Motswagauteng o ne a kopana le Sepoko kwa
    Rodipoto, kwa a tseneng sekolo ka thotloetso ya gagwe a bo a bona sekgele.
    Leina la gagwe la itsege gaufi le kgakala gore mosimane wa mebila o falotse ka
    dinaledi, e bile o gaisitse le bana ba ba nang le magae. Babegadikgang ba
    simolola go batla Motswagauteng jaaka sepelete se se latlhegileng.
   Kwa Keriisetoropo o tsamaya ntlo le ntlwana a ikopela letogonyana a bo a fitlha fa
    ga mosadimogolo Kornei. Mosadimogolo wa Foreiborogo o ne a bolelela monnawe
    e bong Kobbie ka ga bonatla jo Motswagauteng a kileng a bo supa ka go mo thusa
    fa a ne a phamolelwa madi kwa Foreiborogo. Ba tlamparelana mme a ikutlwa
    jaaka karolo ya botlhokwa ya motho mosweu. Motswagauteng o ne a
    baakanyediwa kamore ya baeng. Ka mosadimogolo Ijelele a ne a diretse Kobbie
    dingwaga di le dintsi ka boineelo le botshepegi, Kobbie o ne a ntse a batlana le
    Motswagauteng lebaka le leleele. Monate wa totela Motswagauteng.
   O ne a itumelela go boela le MmaSwanepoel kwa Foreiborogo, mme a mmusetsa
    kwa sekolong le go mo naya sefane sa gagwe. Motswagauteng a itumelela go
    boelwa ke bongwana jwa gagwe, a kgakola diaparo tse dintšhwa mme a
    ikobakoba jaaka tshwene.
   Motswagauteng pele ba ya kwa sekolong sa Foreiborogo, ba ne ba ya go tsaya
    sekgele sa gagwe sa dipholo. Mogokgo wa sekolo seo, Rre Kelatwang a mo
    kwalela lekwalo le lentle, a paka le go akgola Motswagauteng.
   Ka malatsi a sa tlhabe ka go tshwana, Motswagauteng o ne a iphitlhela a setse a
    amega mo ntweng ya semorafe e e neng e tlhodilwe ke Koot le Sarkie. O ne a
    kobiwa mme monate wa kgang ke gore mmaagwe wa bobedi o kgona go mmatlela
    babueledi. MmaSwanepoel a bolela fa a tsile go tsena mo sekolong se, ba rata
    kgotsa ba sa rate.
   Kwa bofelong Motswagauteng o ne a boela sekolong mme Koot le Teu ba
    kopanya merafe e mebedi e e sa utlwaneng.
   E le ruri botlhoko jwa botshelo jwa ga Motswagauteng ga bo a ka ba nnela ruri.
    O ne a atlega a bo a tshela jaaka bana botlhe.                                     [25]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  7                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

7.1       Ditsala/badirammogo mo mokgatlhong wa Tsapitsapi./Ke bana ba mmila
          mmogo.                                                                            (1)

7.2       Kwa Rodipoto                                                                      (1)

7.3       Motswagauteng o mo kopile gore a ye go mo emela kwa moletlong wa
          kakgolo o a neng a o rulaganyeditswe ke sekolo ka a ne a gaisitse barutwana
          ba bangwe etswa e le ngwana wa mebila./O ne a tshaba go lemogiwa(go
          bonwa).                                                                           (2)

7.4       Ke maikutlo a tlotlomatso/kakgolo ka Motswagauteng e le mosimane wa
          morutwana yo o se nang legae fela o gaisitse bana ba ba nang le magae
          mmogo le bagodi.                                                                  (2)

7.5       Meriri o ka re digwapa di tlhokoditswe/e omeletse/e maudi.
          O moleele/ke letlharapa le leleele.
          A le dimpa tse o kareng tsa ntšwa ya lebente/a se na dimpa.
          Mmala wa sebilo/a le montsho.
          (Di le THARO fela.)                                                               (3)

7.6       O ne a bona gore se bolokegile kwa sekolong mme ena o ne a sa itse gore
          o tlaa se boloka kae./Ka a ne a se na legae./O ne a tshaba go lemogiwa/go
          bonwa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

7.7       Ee, ke moanelwa wa madi le nama gonne dilo tse di mo diragalelang di
          tsamaile di fetogafetoga, o na le go utlwa botlhoko le go itumela/di ka
          diragalela mongwe le mongwe yo o tshelang.                                        (2)

7.8       Kabo o tsentse Motswagauteng mo kgwebong ya go kgoromeletsa batho
          dithoto tsa bona./O ne a mo falodisa fa a ne a teketwa ke batho/O ne a mo
          tshegetsa le go mo rotloetsa ka nako tsotlhe bogolo jang fa a ne a teketilwe
          ke batho mme a iphitlhela a le kwa bookelong.                                     (2)

7.9       Botho/lerato la ga Kobbie Swanepoel le dirile gore a amogele
          Motswagauteng./ A mo tlhokomele/go mmatlela phatlha kwa sekolong sa
          basweu sa Foreiborogo, mme se sa tlhola dintwa magareng ga basweu le
          bantsho, ka jalo, morero wa tlhaolele wa tswelela pele.                           (2)

7.10      Ke ne ke tlaa tlogela tiro, mme ke ye gosele gore ke kgone go godisa
          leseanyana la me/ Ke ne ke tlaa mo ikisetsa kwa go mme go mo tlhokomela
          le go nna ke ya go mo tlhola.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

7.11      Nnyaya, ga go a siama – gonne go feleleditse go tlhodile ntwa./
          Go etegeleditse letlhoo magareng ga basweu le bantsho.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   8                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

7.12      O ne a na le bolwetse jwa lebolelamading jo bo sa foleng/mme a sa bone
          kalafi./Leruo le a neng a ka le rekisa gore a kgone go ya dingakeng le ne le
          fedile.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

7.13      Ke ithutile gore letsogo la molao le leleele/Fa o dira dilo tse di seng ka fa
          molaong kwa bokhutlong o tlaa tshwarwa/ Se se sa feleng se a bo se tlhola.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 9                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 8: POTSO YA TLHAMO
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise
ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore botlhoko ga bo ke bo nnela
    ruri mo mothong, ka yo o simololang ka botlhoko o feleletsa ka monate.
   Motlalepule o simolola leeto la botshelo ka kgaratlho fa a goroga mo Gauteng, mo
    lekolwane la tedutsebeng le neng la mo kgokgontsha ka lenyatso le dikgobo mo
    boemelasetimeleng. Tiragalo e, e ne ya tlisa kutlobotlhoko mo go ena e sa ntse e
    le satlabošane mo Gauteng.
   Kwa femeng ya mesese kwa Doornfontein kwa a dirang gona, makgarebe a a
    dirang le Motlalepule a ne a sa mmatle mme mongwe a mo loma tsebe gore ba mo
    logela leano. Se ke netefaletso e e supang fa botshelo jwa gagwe jwa majako bo
    simolotse ka botlhoko e bile a patelesega go nna motshelaesi.
   O fudugela kwa difoleteng ntekwane o ya go tsena mo matlhotlhapelong. Thandi o
    mo rulaganyetsa lekau la tedu tsa katse go mmetelela gonne a ne a mo gaisa ka
    bontle, mme basetsana ba bangwe ba sa tlhole ba mo kgobokanela jaaka pele.
    Motlalepule o ne a ima ngwana wa mosimane. Se, se ne sa mo ketefaletsa
    botshelo le go mo utlwisa botlhoko ka jaana a ne a santse a simolola go
    ikgobokanyetsa le go ithulaganyetsa botshelo ka go tla majako.
   O ne a patelesega go isa ngwana kwa legaeng la kgodisetso kwa Olanti
    kgatlhanong le maikutlo a gagwe ka thuso ya mosadimogolo MmaSebolai. Go isa
    ngwana kwa legaeng go ne ga etegetsa kutlobotlhoko ka a tswile kwa teng a
    putsaputsa dikeledi.
   Morago ga ngwaga di le pedi Motlalepule o nyalwa ke lekawana la Thaba Ntsho.
    Ba tshegofadiwa ka ngwana wa mosetsana e bong Mosidi fela ga a tswale phatlha
    ya ga morwae wa leitibolo. MmaMosidi ga a upololele mogatse sephiri sa gore o
    na le ngwana wa petelelo, mme o mo kopa gore ba ithuele ngwana wa mosimane
    ka maipato a go busetsa morwae yo a mo isitseng kwa kgodisetsong kwa gae. Se,
    se senola kutlobotlhoko e e bontshang gore go ne go na le karolo nngwe e e
    tlhaelang mo botshelong jwa ga MmaMosidi le fa a ne a itumetse mo lenyalong.
   Morago ga lobaka, Motlalepule o ya go batla ngwana kwa kgodisetsong ya bana,
    mme ga a mo fitlhelele ka bonako ka a itse gore o batla mang tota. O lebelela
    ngwana mongwe le mongwe ka fa morago ga tsebe, e re fa a lemoga gore ga a na
    letshwao a ngongoregele bokimanyana, bontshonyana kgotsa bosesanyane. Seno
    ke matlhotlhapelo a MmaMosidi a neng a itemogela ona.
   Moso mongwe le mongwe fa monna a ya tirong o sala a ya go batlana le morwae.
    O ne a tlhola bana ka fa morago ga ditsebe fa a ka lemoga gore ba mo
    dingwageng tsa ga Omphile. Batsadi ba ne ba tshosa bana ka ena e bile ba
    mmitsa 'Dinalana'. A matlhotlhapelo e le ruri go sotlwa ke batho o tshela nabo.
   Motlhang MmaMosidi a neng a jetse nala kwa gae, a bona basimane ba Matile ba
    tlile go tsaya lefetlho mo Maikutlwane. Ba ne ba gogwa ke mosimane yo moleele
    yo o matsarapa ka bothakga jo bo kgatlhisang. Kutlobotlhoko ya ga MmaMosidi e
    bontshiwa ke go lela ka a gopola morwae. Kutlobotlhoko e, e etegediwa ke
    mosimane yo o neng a ba goga kwa pele. Se, re se lemoga fa re mmona a lala a
    mo gopotse bosigo jotlhe, a eletsa e kete e ka bo e le morwae wa maitibolo. Go se
    sepe se o neng a se bua se sa ame mosimane yo a tlhotseng a mmone wa kwa
    Matile.
Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                10                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   MmaMosidi o a koafala ka ntlha ya go sa bone morwae gonne go sa fete letsatsi a
    sa selwe a ole. RraMosidi o ne a lekile dingaka ka go farologana a ba a ineela.
    A masetlapelo ruri.
   Modise le mogatse ba ya go mo lekola go le motshegare mongwe ka tsatsi la
    Matlhatso. Modise a fitlha a nna go bapa le fensetere e mo potile ka fa letsogong
    la moja, mme lesedi le mmetsa mo thamong go ela ka fa morago ga tsebe ya
    moja. Mosadimogolo a mo keleka a ba a fitlha mo tsebeng ya moja. A simolola go
    roroma jaaka motho a tshwerwe ke letshoroma. Fa Mosidi a re o a mo tshwara,
    mosadimogolo a ngaa, mme a mmitsa a re 'Omphile'. Modise a tlola, a ithaya a re
    MmaMosidi a re 'Umphi'.
   E le ruri botlhoko jwa botshelo jwa ga Motlalepule ga bo a ka ba nnela ruri.
    O tlhokafetse a bone morwae yo a sa bolong go mmatla.                                  [25]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  11                      DBE/Ngwanaitseele 2022
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise
9.1       Ke rraagwe Modise.                                                                  (1)

9.2       Kwa setheong sa Baitiredi.                                                          (1)

9.3       Ba ne ba dira mmogo mo setheong seo.                                                (2)

9.4       Ke a boitumelo ka a lemoga gore Modise o tlaa nna botlhale jaaka Keoletile
          yo e neng e le morutintshi.                                                         (2)

9.5       O ne a le moleele.
          O ne a le matsarapa.
          A le dikgoka.                                                                       (3)

9.6       Ka ntlha ya gore a re Keoletile o botlhale gonne e kile ya bo e le morutabana
          kwa Taung.                                                                          (2)

9.7       Ee, ke moanelwa wa madi le nama gonne dilo tse di mo diragalelang di
          tsamaile di fetogafetoga, o na le go utlwa botlhoko le go itumela/ di ka
          diragalela mongwe le mongwe yo o tshelang.                                          (2)
9.8       O thusitse Modise le Mosidi go lemoga gore o ne a kuisiwa ke letshwao le a
          le boneng mo go Modise/O thusitse RraMosidi go itse gore Motlalepule o na
          le ngwana e bile o mo tshwaile./O senotse tshedimosetso ya gore MmaMosidi
          ke ena mmaagwe Modise./O senoletse RraMosidi gore mogatse o ntse a
          jewa ke go batla ngwana wa gagwe.                                                   (2)

9.9       Bogale jwa ga Madolo bo dirile gore Modise a kgone go ikemela le go nna le
          maikarabelo mo botshelong/bo thusitse Modise go fetsa dithuto tsa gagwe
          mme a feleletsa a dira kwa setheong sa Baitiredi, se, sa tsweletsa pele
          ditiragalo tsa padi.                                                                (2)

9.10      Ke ne ke ka mo isa kwa gae gore a bone tlhokomelo e e siameng./Ke ne ke
          ka mo isa kwa legaeng la bana ba dikhutsana gonne ke ise ke tsetsepele mo
          botshelong./Ke ne ke ka mo abela banyalani ba ba mo tlhokang ka fa
          molaong./ Ke ne ke ka mo amogela, ka mo rata ka bo ka mo tlhokomela ka
          gobo phoso e se ya gagwe gore a bo a tshotswe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

9.11      Nnyaya, ga go a siama gonne e le tlolomolao e e ka dirang gore o feleletse o
          le kwa kgolegelong/ O tliseditse Motlalepule maitemogelo a a botlhoko thata/
          a a sa lebalesegeng bonolo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

9.12      Ke ka ntlha ya fa a ne a sa rutega ka rraagwe a ne a le kgatlhanong le thuto.       (2)

9.13      Ke ithutile gore mosekaphofu ya gaabo ga a ke a swa lentswe./Motho o
          tshwanetse go nna pelotelele go gwalalela dinaledi/Thuto ke lesedi le re
          tshwanetseng go le sala morago.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                       12                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                       NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 10: POTSO YA TLHAMO
ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
MASEGO – G Mokae
   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore botlhoko ga bo ke bo nnela
    ruri mo mothong ka yo o simololang ka botlhoko o feleletsa ka monate.
   Masego o simolola ka botlhoko ka e le mongwe wa bana ba bathapiwa ba dipolase
    ba ka dinako dingwe ba neng ba tshwanetse go se ye kwa sekolong ka ntlha ya fa
    ba ne ba ya go thusa bagolo ba bona ka ditiro tsa dipolase. Dikolo le tsona ka
    dinako tseo, di ne di sa tlale seatla ka bontsi jwa maburu a dipolase bo ne bo sa
    ba agele tsona. Seno ke botlhoko jo Masego a rakaneng najo ka go dira mo
    polaseng mmele wa gagwe o sa le monnye.
   Masego o ne a romelwa kwa sekolong sa Sedimosang ka ntlha ya fa a ne a
    abetswe maboko go utlwala. Go ne go solofetswe gore o tlaa bona ditšhono tse
    dintsi tsa go nna le isago e e tsabakelang fa a ne a le koo. Ka bomadimabe, leeto
    la gagwe la go nna le bokamoso jo bo phatsimang le ne la kgaolwa ke lefufa la
    ditsala.
   Tsala ya gagwe e bong Sannah o ne a mo fufegela ka a ne a ba gaisa, mme a mo
    logela leano la go mo pateletsa go nwa nnotagi fa ba ne ba tsere leeto la go ya
    kwa dikgaisanong tsa sekolo tsa mmino. Masego e ne e se monwi wa tagi, fela o
    ne a tshaba go swabisa tsala ka e ne e mo eme nokeng ka dilwana tsa sekolo
    gonne a ne a le dikobo di magetleng. Seno se tlholela Masego botlhoko jwa go
    betelelwa ke Ntsime ka a ne a ipusolosetsa gonne a ne a gana go ratana nae.
   Masego o ima ngwana wa dikgora a bo a patelesega go busediwa kwa gae gonne
    mo malobeng baithuti ba ne ba sa dumelelwe go ima ba santse ba tsena sekolo.
    Ano ke matlhotlhapelo a ga Masego a go belesediwa mmogo le go latlhegelwa ke
    isago e e tsabakelang.
   Go tiisa molao ga ga Rre Kgabo Motsepe mo go Masego, o welwa ke botlhoko jwa
    go teketwa mo go maswe ka ntlha ya fa a ne a imile. Se sa tlholela Masego
    botlhoko jo bo seng kana ka sepe ka botshelo jwa gagwe gammogo le lesea bo ne
    bo le mo magareng ga loso le bophelo. O ne a le mo phaposing e go neng go twe
    ke ya kalafo e e tebileng. A se na molomo, a dikaganyeditswe ke dikgetsi tsa
    polasetiki tse di neng di tletse metsi le melemo ya mebalabala. Seemo sa lesea se
    ne se na le matshosetsi a magolo, mme fela la ba tshelela fa morago ga karo e e
    neng ya dirwa gore le ntshiwe mo go mmaalona.
   Morago ga go tshola ngwana o ne a lebagana le botlhoko jwa go se boele
    sekolong. O ne a ya go fatela ngwana ka ntlha ya mokgweleo wa go nna motsadi a
    le esi. E ne e le mo gare ga mariga, o ka se bone go feta mongwe mo mebileng e
    se kae go tswa fa a neng a nna gona. Go ne go le bokete mo go ena go tsogelela
    go ya tirong.
   Ka botlhoko bo sa nnele ruri, Masego fa a ntse a direla ba ga Lazar o ne a
    simolola go ratana le Vusi Mgoma. Masego o ne a mmegela ka go tshwarwa ga
    gagwe le setshwantsho sa ga Vusi se mapodisi a se mo supeditseng. Ba ne ba
    mmotsa gore a Vusi o a tle a jele ba ga Lazar nala. Morago ga gore kiletso ya ga
    Vusi e emisiwe ba ne ba golaganngwa mo lenyalong le le boitshepo. Masego o ne
    a ja monakaladi wa kobolela a thakgalala a nna kwa ga mothakga.
   Masego o ne a leboga fa Modimo a mo file monna yo o botlhale le bopelonomi.
    Vusi o ne a rata Sello ka lerato la nnete jaaka e kete ke morwae wa madi.
Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                13                      DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   Pele Cathy le Sol Lazar ba boela kwa moseja, ba ne ba tsenyetsa Masego madi a
    a a kana ka diranta di le dikete di le masomeamabedi kwa bankeng ya gagwe. Ba
    ne ba mo kopa go ela tlhoko gore madi ao ga a mantsi jaaka a ka lebega, mme a a
    dirise sentle. Ba ne ba mo rotloetsa go beeletsa dikete di le lesometlhano tebang
    le go ruta Sello go fitlha kwa a batlang go fitlhelela gona ka dithuto. Dikete tse
    tlhano tse di salang a di dirise go itshedisa go fitlha a bona tiro e nngwe gape.
   Kwa bofelong, ngwana yo a mmoneng ka ntlha ya petelelo o ne a mo phimola
    dikeledi. Sello o ne a tlhatswa mmaagwe pelo a nna ngaka jaaka fa ba ga Lazar
    ba ne ba mo tlogelela madi a go fitlhelela dithutego tse a di tlhokang. O ne a isa
    mmaagwe kwa moseja wa mawatle jaaka fa a ne a thopile sekgele sa gauta sa
    Nobel. Ba ne ba kopana le mmaagwe wa bobedi e bong Cathy Lazar, yo le ena a
    neng a mo laleditse.
   E le ruri botlhoko jwa botshelo jwa ga Masego ga bo a ka ba nnela ruri. Katlego ya
    ga Sello e ne ya mo tlisetsa boitumelo jaaka batsadi botlhe.                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  14                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 11: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MASEGO – G Mokae

11.1      Ke modiredi wa bona.                                                                (1)

11.2      Kwa lelapeng la ga Sol le Cathy/Ba ga Lazar.                                        (1)

11.3      O mo lefelong le ka gore o boetse kwa a dirang gona, morago ga gore
          mapodisi a ye go mmotsolotsa ka ba ga Lazar.                                        (2)

11.4      A kutlobotlhoko/letshogo ka a ne a utlwisitswe botlhoko ke go botsolotswa le
          go sotlakwa ke mapodisi a a neng a batla go itse ka ga ba ga Lazar./
          A kgalefo ka ba ne ba sa mmolelela gore go diragala eng/Letshogo ka ntlha
          ya tse a di boneng kwa mapodising.                                                  (2)

11.5       Go dirisiwa mekgwa yotlhe e e amogelesegang le e e bosula go ntsha nnete
           mo batshwarweng.
           Bangwe ba batshwarwa ba feleletsa ba bua maaka a ba lemogang gore
           mapodisi a batla ba a bue.
           Batshwarwa ba itewa go fitlhela ba ntshiwa meno.                                   (3)

11.6      Ba ne ba batla tshedimosetso ka ditiro tsa ga Vusi le ba ga Lazar./Ba ne ba
          batla go itse gore a Vusi o santse a jela ba ga Lazar nala gore ba tle ba itse
          go mo tshwara.                                                                      (2)

11.7      Ee, ke moanelwa wa madi le nama gonne dilo tse di mo diragalelang di
          tsamaile di fetogafetoga, o na le go utlwa botlhoko le go itumela/di ka
          diragalela mongwe le mongwe yo o tshelang.                                          (2)

11.8      Bontle jwa ga Ntsime jo bo neng bo ratiwa ke basetsana bo ne ba dira gore a
          ipolelele gore ga go na mosetsana yo o ka mo ganang, ke ka moo a neng a
          betelela Masego fa a mo gana.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

11.9      Bonolo/boikobo jwa ga Tsawe mo go baas Schalk bo dirile gore morero wa
          kgatelelo ya bantsho o tswelele pele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

11.10     Ke ne ke tlaa mo reetsa gonne Beibele e re tlotla mmaago le rraago gore
          malatsi a gago a ntsifale mo lefatsheng./Ke ne ke tlaa mo tlhalosetsa
          maikaelelo a me a dipolotiki mme ke dire gore a tlhaloganye a bo a dumele
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)

11.11     Nnyaya, go ne go se matshwanedi gonne ba tlhalane mme Vusi a nyetse
          mosadi yo mongwe yo materase a neng a mo itaya mo phatleng.                         (2)

11.12     Ka ntlha ya gore o ne a tshwanetse go tlamela morwae le mmaagwe.                    (2)

11.13     Ke ithutile gore ke nne le kemonokeng mo masikeng/batho ba bangwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
                                                                                              [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                       15                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                       NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 12: POTSO YA TLHAMO

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore botlhoko ga bo ke bo nnela
    ruri mo mothong, ka yo o simololang ka botlhoko o feleletsa ka monate.
   Matsetseleko o simolola ka botlhoko gonne rraagwe e bong Kgori a mmetlela tsela
    ya gore fa a rola tiro ya bogotsamolelo a tsene mo ditlhakong tsa gagwe. Seno se
    mmakela matlhotlhapelo gonne rraagwe o mo golega ka kgole ntswa a na le ditoro
    tse e leng tsa gagwe.
   Kutlobotlhoko ya ga Matsetseleko e etegetswa ke ntlha ya fa go se yo o emang le
    ena gonne mmaagwe a sa mmuelele ka a tshaba rraagwe.
   Matsetseleko o tsaya tshwetso ya go ngwega mo gae go ipetlela bokamoso jo bo
    phatsimang. O gorogela fa lebenkeleng la ga Rre Segonyamatlho go batla sengwe
    sa go buga legaba. O ne a sa itse gore o ya go lala a beile tlhogo kae gonne e rile
    go utlwa dimpa di tuka bolelo, a simolola go otsela, mme a robala mo setupung ka
    ntlha ya go tsoga mo mosong le go tlhola mo sejanageng motshegare otlhe. A
    botlhoko jo bo kalo ruri.
   O kopile tiro kwa go nngwe ya meepo ya kwa Madibeng gaufi le Kgaladi e bile o
    setse a tsenetse dipotsotherisano gona. Matsetseleko ga a ka a bona tiro e gonne
    go tlhokega go tladiwa diphatlha di le mokawanyana fela tsa badiri ba le batlhano
    ba ba nang le maitemogelo a dingwaga di le tharo ba dira mo meepong ya
    ditaemane. Se ke matlhotlhapelo a a itemogelang ona ka ntlha ya go tlhoka
    maitemogelo a tiro e.
   Matsetseleko o tlhologelela mokapelo wa gagwe wa bonyana e bong Palesa yo a
    neng a sa mo laela fa a inaya naga. O batla go golagana le Palesa, mme ga go
    kgonagale ka ntlha ya fa go iphitlha ga gagwe mo Kgaladi go mo itsa go ya gae ka
    a tlaa bo a itatlhela mo diatleng tsa banna ba lekgotla. Se ke maitemogelo a a
    botlhoko a a lebaganeng le ona.
   Matsetseleko o ne a le mo kutlobotlhokong gonne a ne a gopotse gore mmaagwe
    o ngunanguna ka pelo gonne a sa itse kwa ngwana wa gagwe a leng teng. A
    masula a a kalo ruri.
   Rre Kgori o tlhokafala ka ntlha ya go ngomoga pelo ka ga morwae gammogo le
    maikotlhao a go bo a mo ganeditse go ipetlela isago ya gagwe. Matlhotlhapelo a
    ga Matsetseleko ke go sa kgone go ya go boloka rraagwe.
   Matsetseleko o nna le difatlhi ka ntlha ya lefuto la dipelo tse di botlhoko tsa
    batsadi. O pegwa ke dinokwane mo sejanageng sa bogodu sa ga bra Boots.
    Matsetseleko o itemogela matlhotlhapelo ka a isiwa kgolegelong gonne faele ya go
    batlwa ga gagwe e fitlhetswe mo sejanageng seo sa bogodu.
   Ka botlhoko bo sa nnele ruri mo mothong, Matsetseleko o ne a bona tiro kwa
    meepong mme dilo tsa simolola go mo tsamaela sentle. Morago ga dikgwedi di le
    supa a dira foo, a godisiwa mme a tlosiwa kwa lebanteng a isiwa mo diofising tsa
    motlakase.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 16                      DBE/Ngwanaitseele 2022
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   O ne a tlhatlhelelwa ka go tsamaisa mafaratlhatlha a motlakase le go baakanya
    diphoso tsa ona. Matsetseleko o ne a tshwanetse gore letsatsi lengwe le lengwe
    morago ga tiro a tsenele ditlhatlhelelo le dithuto tsa go dira ka motlakase. Moepo o
    ne o setse o mo rometse gararo kwa Kapabophirima go dira dithuto tse di
    kgethegileng tsa go gokaganya motlakase o o tsamayang kwa tlase mo moepong.
   Matsetseleko o ne a nna karolo ya bookamedi. Lefoko la gagwe le ne le reediwa fa
    go ne go kopanwe go tsewa tshwetso kana go dirwa diphetogo mo moepong.
   Rre Segonyamatlho o ne a ya goorraKebapetse ka ntlha ya fa a ne a amegile mo
    kotsing ya sejanaga sa bogodu le gore a tshwarwe. Matsetseleko o boela gae go
    ya go tlhomolwa mmutlwa.
   O simolola go thusa mo Phiritshweu ka botlhale le dithutego tse a ithutetseng
    tsona go tswa kwa meepong. O leboga tiro kwa meepong go tsweledisa morafe
    pele jaaka fa kgosi Kgololo a ne a rulagantse le ba puso. Ba meepo ba ne ba
    thusa morafe wa Phiritshweu ka matlole ka ntlha ya fa a ne a ba direla ka
    manontlhotlho.
   Matsetseleko o nyala Palesa moratiwa wa gagwe wa bonyana, mme kgosi Kgololo
    o mo neela bogosi gonne a nyetse morwadie ka a se na ngwana wa mosimane.
    Ba tshegofadiwa ka mawelana e bong Bokamoso le Maphakela. Matsetseleko o
    tlhophiwa go nna Rratoropo wa Tswaing.
   E le ruri botlhoko jwa botshelo jwa ga Matsetseleko ga bo a ka ba nnela ruri.            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  17                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo
13.1      Ke morwaagwe/ke ngwana wa gagwe.                                                    (1)
13.2      Kwa mabitleng.                                                                      (1)
13.3      Kelogile o ne a ile go bontsha Matsetseleko phuphu ya ga rraagwe ka a ne a
          a seyo ka letsatsi la phitlho le go mo tlhomola mmutlwa gore a tle a robalelwe
          ke ditlhokwa.                                                                       (2)
13.4      Maikutlo a kutlobotlhoko ka Matsetseleko a ne a utlwisiwa botlhoko ke gore o
          ntse a tsamaya ka lebadi le mmaagwe a sa kgonang go le thoba./Mmaagwe o
          ne a sa kgona go mo tlhomola mmutlwa wa ga rraagwe jaaka a ne a
          solofetse.                                                                          (2)
13.5          Mosadi ga a na lefoko mo go mogatse.
              O tshwanetse go utlwelela sengwe le sengwe se se buiwang ke monna.
              O tshwanetse go dumelana le monna fela go bontsha fa a tlotla lenyalo la
               gagwe.                                                                         (3)
13.6      Ke ntlha ya gore ga go sa tlhole go na le sekgoreletsi./ Rraagwe           yo
          mmaagwe a neng a mo tshaba, a sa tlhole a le teng.                                  (2)
13.7      Ee, ke moanelwa wa madi le nama gonne dilo tse di mo diragalelang di
          tsamaile di fetogafetoga, o na le go utlwa botlhoko le go itumela/di ka
          diragalela mongwe le mongwe yo o tshelang.                                          (2)
13.8      Go akola ga ga Matsetseleko le matlho a a tlhatswegileng go kgoreleditse Rre
          Tlhapedi go lemoga gore motho yo a buang le ena ke yo a leng mo
          motlhaleng wa gagwe.                                                                (2)
13.9      Botlhale jwa ga Kgosi Kgololo bo dirile gore a se nne kgatlhanong le fa
          Matsetseleko a nyala Palesa etswa e se wa bogosi mme se sa tsweletsa
          morero wa sešwa se se kgatlhanong le segologolo pele./Go nna le
          ponelopele ya kagosešwa le tlhabololo ya motse wa Priritshweu go dirile gore
          Kgosi Kgololo a tlogele Matsetseleko go nyala Palesa mme se sa tsweletsa
          morero wa sešwa se se kgatlhanong le segologolo pele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
13.10     Ke ne ke ka boela gae go ya go thusa batsadi ba me mo patlong ya gagwe
          gonne ke itse gore ba tshwenyegile thata./Ke ne ke ka boela gae go ya go ba
          thusa ka jaana ba dula ba le bosi/Ke ne ke tlaa bua le bona gore ba se mo
          pateletse go gotsa molelo/ ba mo letle go dira se a se batlang.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
13.11     Nnyaya, go ne go se matshwanedi ka gore Baagileng a sa mmolelela ka
          kgolagano ya gagwe le Mmathapelo./Go ne go se matshwanedi gonne tlhapa
          e se tharabololo ya bothata./Baagileng o tsieditse Palesa ka nnotagi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     (2)
13.12     Ke ka ntlha ya fa rraagwe a ne a sa mo isa sekolong ka a ne a dumela mo
          segologolong/rraagwe e ne e le morongwa wa kgosi.                                   (2)
13.13     Ke ithutile gore baeng ba a tlhokomelwa./Ke ithutile go se nyatse tshwetso e
          e tsewang ke monna./Ke ithutile gore monna o a tshegetswa.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.                      (2)
                                                                                              [25]
Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                 18                      DBE/Ngwanaitseele 2022
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

DITLHANGWA TSA SETSO – G Leeuw le ba bangwe

POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

'MONNA WA MOGWEBI' – BP Lekome
'KGOSI MOLEFI K PILANE' – MOM Seboni le EP Lekhela

   Batsadi le baeteledipele ba na le maikarabelo a go godisa le go etelela pele.
   Monna wa mogwebi o na le mathata a a tlisitsweng ke go nna le maikarabelo ga
    gagwe jaaka motsadi yo o nang le lerato mo baneng ba gagwe. O ipaakanyetsa go
    tsaya leeto la kgwebo mme o botsa barwadi ba gagwe ba bararo gore a ba tlele
    eng ka a batla go ba itumedisa.
   Barwadi ba babedi ba kopa dilo tse di bonolo go bonwa, mme gofejane ena a kopa
    sethunya sa rosa, se monna wa mogwebi a neng a lemoga gore go ya go nna
    thata go se bona ka e ne e le mariga. Ga a kope gofejane go tlhopha sengwe se
    se ka bonwang bonolo, mme o ithwesa mathata a ntse a lemoga. O ipofa ka go mo
    solofetsa go mo tlela rosa mo maemong ao.
   Ga a kgone go bona sethunya sa rosa e bile batho ba mo ja ditshego gore a o
    ithaya a re sethunya sa rosa se tlhoga mariga.
   O tsenwa ke tsebetsebe ya gore o ya go bona sethunya sa rosa kae, fela mo
    tsielegong ya gagwe, o kopana le khasetlele e e nang le tshingwana ya dithunya e
    e kopantseng ditlha tsa mariga le selemo. Tshingwana eo e na le dithunya tse
    dintle tse di akaretsang rosa e morwadie a e batlang.
   Monna ga a batlisise gore tshingwana ke ya ga mang, mme o kgetla sethunya se
    le sengwe le go wela tsela, a itsenya mo mathateng. Se se bontsha fa tota
    tshukudu kwa gobe e isiwa ke namane.
   Dimo o bona monna wa mogwebi a tsaya sethunya sa gagwe sa rosa mme o tla a
    goeleditse a re a se buse, go sa nneng jalo o tlile go mo lobela dintsi. Mathata!
   Monna o kopa Dimo gore a mo letlelele go tsaya sethunya ka a batla go se ela
    gofejane wa gagwe yo montle thata e bile a mo rata la o ka swa nka go ja.
   Ka nko e sa dupe, monna o itsenya mo mathateng ka go dumelana le Dimo gore
    gofejane e nne mosadi wa gagwe, e le leano fela la go leka go mo ntsha mo go
    ena, a ithaya a re Dimo ga a kitla a mo latela.
   Dimo o mo goeletsa gore o tlaa tla go tsaya mosadi wa gagwe morago ga malatsi
    a le robedi, mme ka nko e sa dupe, monna o dumelana le ena a sa itse fa a tiisitse.
   Morago ga malatsi a le robedi Dimo o tla go tsaya gofejane, mme monna wa
    mogwebi o utlwa botlhoko thata le go lwala ka ntlha ya go ikotlhaela tshwetso ya
    gagwe le Dimo.
   Dimo o supetsa gofejane seipone se se mmontshang rraagwe a lwala thata, mme
    o mo letlelela go etela rraagwe, fela o mo goeletsa gore a se dule go feta malatsi a
    le robedi.
   Monna wa mogwebi o tlhokafala ka ntlha ya kutlobotlhoko le go koafala thata.
   Kopo ya gofejane e tsentse rraagwe mo mathateng a a seng kana ka sepe ka a
    rwele nko fela a paletswe ke go dupelela gore go tlile go nna bothata mo go ena
    go bona se a se kopileng.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                19                     DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   Mo lebokong, Kgosi Pilane o na le maikarabelo jaaka moeteledipele wa morafe.
    O tshwanetse go bona gore motse o buswa sentle e bile o phepa. Mmoki o senola
    mathata a a neng a lebane Kgosi Pilane yo o neng a tlogeletswe bogosi ke
    mogolowe.
   Motse ga o mo seemong se se ntseng sentle ka o le leswe e bile o na le matlapa a
    a tlhokang go epololwa ka a le kotsi mo bathong.
   Kgosi o na le mathata a gore banna le basadi ba a tshaba mo motseng.
   O kaya gore malapa a thubegile, banna le basadi ba tlogetse bana ba se na sepe.
   Mathata a etegetswa pele ke gore makau a faletse mme a itirela jaaka a rata ka ba
    nyala ba tlhala. Basadi fa e sale ba ya dirakeng tse ba sa di goroseng.
   Ka jalo, kgosi o lebanwe ke namane e tona ya tiro ya go batlana le morafe kwa
    mafelong a a phatlaletseng jaaka Natala, Kapa, Tlhabane le Kiriisetoropo.
   Fa Pilane Pheto a ne a tlogelela monnawe bogosi, o tlhokile go dupelela gore o ya
    go fitlhela morafe o phatlhaletse, mme o tshwanetse go o phuta.                        [25]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   20                       DBE/Ngwanaitseele 2022
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

NAANE: 'BOTSALA JWA NOGA LE KWENA' – CLS Thobega

15.1      Ke leaneladiphologolo                                                                 (1)

15.2      O leferefere gonne o tsieditse bana ba ga Kwena.
          O maaka gonne a akeditse bana ba ga Kwena a re mmaabona o rile ba tsene
          mo ganong la gagwe fa a sa bonagale.                                                  (4)

15.3      Ke ka ntlha ya fa Noga a ne a di boleletse maaka a gore mmaabona o laetse
          jalo./Ke ka gore ba ne ba itse gore mmaabona ke tsala ya ga Noga mme ba
          dumela gore o laetse Noga.                                                            (2)

15.4      Motho ga a itsiwe e se naga.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

15.5      A kutlobotlhoko gonne ba ne ba lela.                                                  (2)

1.5.6     Ke ne ke ka mo neela Modimo gore e nne ena a mo atlholang.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

1.5.7     E dirile gore ke nne malalaalaotswe fa ke na le bana ba me./Ke tlhokomele
          ditsame./Ke laele bana ba me ka batho ba ke ka ba romelang mo gae.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

                                            LE

'BATLHAPING BA KGOTLA OORRAMAIDI' – PC Mooa

15.8      Thoriso ya kgotla ya Batlhaping yoorraMaidi.                                          (1)

15.9      YoorraMankurwane                                                                      (1)

15.10     Ke batho ba ba mabela.                                                                (1)

15.11     Fa thoko ga noka e Tshetlha.                                                          (1)

15.12     Re Batlhaping re sa ipelaetse./Re Batlhaping ba ba tletseng/ba tota.                  (2)

15.13     Tshwantshanyo – gore mmuisi a tlhaloganye bonolo ka go gatelela kitso ya
          bona ya go bua sejatlhapi ka go e tshwantshanya le mokgwa o beng ba se
          buang ka ona.                                                                         (2)

15.14     Ee, gonne e le morafe o o ikitseng e bile o itlhaloganya.
          Nnyaya, ke rata morafe o ke leng karolo ya ona ka botlalo.                            (2)

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                  25

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                21                      DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

KAROLO YA C: TERAMA
POTSO 16: POTSO YA TLHAMO
MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua
ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
   Ke boammaaruri gore fa re le batho ga re a tshwanela go ja mofufutso wa phatla
    tsa ba bangwe gonne re lomeletsa beng ditsabona.
   Mo teramakhutshweng ya 'Mosadi ke wa me', re kopana le Mmatšhatšhi le
    morwadie Monyana ba sa tseye tlhagiso e tsia ka ba ne ba batla go ja mofufutso
    wa phatla ya ga Raesebo le Kgabele, mme ba ba lomeletse ditsabona.
   Kgabele, morwadie Mmatšhatšhi, o ne a nyetswe ke Raesebo gonne bogadi bo
    dule e bile bo amogetswe ke malomaagwe e bong Motšhankane. Ba ne e bile ba
    setse ba tswa kwa go Mmagiseterata go tshwaraganngwa ba bile ba tshotse le
    setlankana sa lenyalo. Ba ne ba na le dikgwedi di le tlhano ba nna mo setsheng sa
    bona.
   Kgabele o ne a tlhokafala loso lo lo botlhoko la go thulwa ke bese a itsamaela fa
    thoko ga tsela. Go supa fa batho ba itebatsa fa motho a ja mofufutso wa phatla ya
    gagwe, Mmatšhatšhi le morwadie ba batla go kotula mo ba sa jalang gona ntswa
    ba itse gore dithata tsotlhe tsa ga Kgabele di itaya Raesebo mo tlhogong. Bobedi
    jo bo batla gore moswi Kgabele a bolokelwe kwa gaabo gonne ba itse fa go na le
    inšorense e e tshwanetseng go mo duela. Ba kaya fa madi otlhe a tlile go ya kwa
    go Nkele fa ba ka se ka ba ema ka dinao.
   Monyana o bolela fa monnawe a sa tswa mo gae ka lesira le e seng go direlwa
    moletlo wa gore o tswa kwa gae. Mmaagwe ena a kaya fa babogadi jwa gagwe ba
    mo adimile fela ka ba rile ba santse ba tsile go dira lenyalo. Mmatšhatšhi le
    morwadie ba ne ba ya go itsise Nkele le morwae e bong Raesebo dikakanyo tsa
    bona tebang le dithulaganyo tsa phitlho. Maikaelelo e le go ja mofufutso wa phatla
    ya ga Kgabele mme ba lomeletse ba lapa la gagwe ditsabona.
   Nkele o ne a mmolelela fa a se na thata epe mo godimo ga setopo sa ga Kgabele
    ka a laolwa ke monna wa gagwe Raesebo. O ne a mmolelela gore Raesebo a re
    phitlho ke ka Lamatlhatso o ba yang ba o lebile. Raesebo o ne a gakolola
    matsalaagwe gore ga a mo kolote ka bogadi bo dule botlhe, mme seo se kaya fa
    mosadi e le wa gagwe e bile a ya go tswela mo matikiring a bona.
   Fa ba boa go tswa kwa go Nkele, Mmatšhatšhi o ne a roma Monyana go ya go
    mmiletsa kgaitsadie e bong Motšhankane go tla go mo tlhaba botlhale.
    Motšhankane ka a itse gore motho o ja mofufutso wa phatla ya gagwe, o tshwaya
    mogoloe phoso ka go ya kwa ga Nkele gonne Kgabele a tswetswe ke bogadi mme
    e sa tlhole e le ngwana wa bona gonne a fetotse sefane.
   Mmatšhatšhi le Monyana ba boela kwa go Nkele go mo latsa ka lefoko la gore ba
    neela ngwana mo diatleng tsa lelapa la gagwe. Nkele o ne a mo leboga ka
    dikgogakgogano di sa batlege gonne di senya tiro.
   Ka ntlha ya batho go batla go ja mofufutso wa phatla tsa batho, Mmatšhatšhi le
    morwadie ba lomeletsa Raesebo le bana ba gagwe ba babedi madi a ba
    tshwanetseng go sala a ba thusa mo khularong ya ga Kgabele. Mmatšhatšhi o ne
    a lemoga fa ba paletswe, mme madi a ba dule diatleng ba a lebile. Monyana o ne
    a bolelela mmaagwe fa go sa nna jalo mme ba tshwanelwa ke go senya madi a
    inšorense.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                22                      DBE/Ngwanaitseele 2022
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   Mmaagwe o ne a mmolelela fa ba se kitla ba kgona gonne madi a ya go neelwa
    Raesebo, mme a ya go nna mohumi. Monyana o ne a laela mmaagwe gore a se
    tshwenyege gonne batho ba inšorense ba tlile gore a mo thuse go tlhopha lekase.
    O tlile go tlhopha la madi a a kwa godimo mme go tlaa sala madinyana a se
    makaenyana fela.
   Raesebo o ne a ipatlela lekase le le tlhotlhwatlase gonne o kaile fa dikhasekete di
    le dintle fela di le tlhotlhwagodimo. Monyana a bolela fa Kgabele e ne e le mooki,
    mme ba tshwanetse go tlhopha lekase le le ka se keng la ba tlhabisa kgala. O ne a
    tlhopha khasekete ya dikete di le nne le makgoloaasupang go tswa mo diketeng di
    le tlhano tsa madi a a duleng a inšorense.
   A tomeletso ruri e e neng ya bonwa le ke Mosime e bong monna wa inšorense yo
    o neng a kaya fa mo lefatsheng go na le batho ba ba se nang tlhaloganyo. Batho
    fela ba ba neng ba tsaya madi a moswi ba tshameka ka ona. O boletse fa madi a a
    senngwang a, a ne a tlaa sala a thusa monna le bana ba gagwe.
   Ruri Raesebo le bana ba gagwe ba lomeleditswe ditsabona.                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg-1/eb9fcbab-6ff6-4b95-99be-22115367abe0) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2021-mg/052652b3-4741-45fc-902a-55b499241721) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2020-memo/1417cd79-1ba1-4716-a4a3-61b3b31b5229) — Setswana HL · Memo · 2020 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018-final-memo/ab2c53a9-f67e-4859-8bfc-2933f9ca0d7a) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2017-memo/3cc0fb3e-b555-4fd8-9df1-db1e35062dd3) — Setswana HL · Memo · 2017 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
