# Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 30 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023/c514a5d8-792d-44e0-89ed-c51b470421f6) — QP · 2023 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                      MOPHATO 12

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                 PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                  NGWANAITSEELE 2023

                                 KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 80

                        Kaedi e ya go tshwaya, e na le ditsebe di le 30.

Kwalololo e ileditswe                                                      Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                   2                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

KAROLO YA A: POKO

MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

POTSO 1: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
            tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

'KGOSI RAMOTSHERE MOILOA' – LH Mogale

    Semelo sa motho se kaya maitseo, mekgwa le ditlwaelo tse a itshupang le go
     tlhalosiwa ka tsona. Ka gale se nyalana le diphitlhelelo tsa motho mo botshelong.
     Motho a ka nyadiwa kana a tlotlomadiwa ka ntlha ya semelo le diphitlhelelo tsa
     gagwe.
    Mo lebokong le, Kgosi Ramotshere Moiloa o tlotlomaletswa semelo mmogo le
     diphitlhelelo tsa gagwe mo setšhabeng sa Bafurutshe.
    Mmoki o tlhagisa boganka le bonatla jwa ga kgosi, ka a thusitse Bafurutshe, le go
     ba namolela mo Maburung gore a se ka a ba tseela lefatshe.
    O tlotlomatsa boganka jo bo supang go se boife ga gagwe. O mmitsa seganka sa
     diganka, ka a fentse le go dibela lefatshe la Bafurutshe gore le se thopiwe.
    O senola go sa boife sepe ga gagwe ka go boeletsa semelo sa ga Kgosi
     Ramotshere Moiloa sa bopelokgale.
    Mmoki o tlotlomaletsa Kgosi Moiloa bogatlhamelamasisi, go tsepama le go se
     fetogefetoge fa a ne a gana nnang wa banyana ka nako e maburu a neng a batla
     go ba gatelela go tshwara dipasa ka gale.
    Mmoki o dirisa mmoelelo mo bokhutlong jwa temana e nngwe le e nngwe go
     gatelela bopelokgale jo mmokiwa a bo senolang go dibela bagaabo.
    Gape o tlhagisa boikgodiso le boikgogomoso jwa gagwe gore ena ga a naiwe
     marota o naiwa mmeleng.
    Kgosi Ramotshere Moiloa o tota a tlotlomaditswe ka ntlha ya semelo sa gagwe se
     se bonalang sentle le diphitlhelelo tsa gagwe tse di sa belaetseng.                    [10]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                    3                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'TSHWENE' – MD Mothoagae

2.1       Maikutlo a boitumelo/tlotlomatso gonne o itumelela/o ipela ka sebopego le
          semelo sa tshwene/ka bokgoni jwa yona jwa go tshwara thipa ka fa bogaleng.         (2)

2.2       Neeletsano
          Ke e bone ka gore lefoko le le feleletsang mola 10 le simolola mola wa 11/
          lefoko 'letsatsi' le le feleletsang mola 10 le simolola mola wa 11.                (2)

2.3       Tshwantshanyo
          Go tshwantshanya popego ya mogatla wa tshwene le go obega ga botshwaro
          jwa thobane.                                                                       (2)

2.4       O mo tshelele dithupa motshotelong go letela pula/motlhang mašwi a kgomo a
          lebane kgamelo.                                                                    (2)

2.5       Ke ithutile go se nyatse motho ka ntlha ya ditebego tsa gagwe/go se tlhaetse
          motho matlho o sa itse botennye jwa gagwe/Sebopego sengwe le sengwe se
          ka tswela mong mosola/Go lebala modiri modirwa ga a lebale/Mmangwana o
          tshwara thipa ka fa bogaleng.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [10]

POTSO 3: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'NTWA' – Grace Setlalekgosi

3.1       Mefuta e e farologaneng ya dintwa.                                                 (2)

3.2       Poeletsomodumo
          Go tlisa moutlwalo wa molodi o o rileng mo moleng.                                 (2)

3.3       Mothofatso
          Go neela botlou maemo a setho ka go dirisa lediri 'kgalemele' e kete
          diphologolo botlou di a bua/go kgalemelwa bojang e kete bo a utlwa bo na le
          ditsebe.                                                                           (2)

3.4       Fa banna ba lwa, mongwe le mongwe wa bona o batla go tsewa jaaka
          mogale/fa banna lwa ba batla go tseelana tlotlomatso le go tseelana botshelo.      (2)

3.5       Ke ungwile gore ditshedi tsotlhe di na le go ngapana/Ga go na kwa go sa
          loweng teng/Ntwa ga e a siama e a senya.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [10]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                     4                       DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 4: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'SENGALAMOTSE (EXILE)' – SJS Shole

4.1       Maikutlo a thotloetso gonne o gakololwa gore motho ga a ke a ngala gaabo/
          o rotloetswa go boela gae/Maikutlo a tshwenyego, tshwenyegile ka ntlha ya
          go ngala legae ga ga Sengalamotse.                                                    (2)

4.2       Kaediso
          Go tlhagisa tsela e mmokiwa a latlhileng bagaabo ka yona/a tshelang kwa a
          se nang bagaabo ka go mmitsa khutsanyana.                                             (2)

4.3       Tlogelo
          Go tlisa go kibakibela ka bonako ga molatheto/go oketsa lebelo la moribo le
          moretheto wa molatheto.                                                               (2)

4.4       O kaya gore mmoki a se ka a tshwana le mosadi yo o se nang
          maikarabelo/yo o tshabelang maikarabelo a gagwe.                                      (2)

4.5       Bothata bo rarabololwa ka go buisanelwa/ Go siela bothata ga go tlise
          tharabololo epe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [10]

                                              LE

POKO E E SA TLHAOLWANG

POTSO 5: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

'A RE RUTEGENG BATSWANA' – AL Ralusi

5.1       Go ikaga sešwa ga morafe wa Batswana/Go boela mo tseleng ga morafe wa
          Batswana/Go tlhabologa ga Batswana/Go rutega/Morafe o o lwantshanang/
          Matshwenyego a a tlisiwang ke go se rutege.                                           (2)

5.2       Ba tletsetletse le mebila/Ba sasanka le mebila/Ba kailakaila le mebila.               (2)

5.3       Tshwantshiso
          Ke se bone ka tiriso ya thuanyisediri 'ke'/Go bitsa batho ditau.                      (2)

5.4       Ba re kgautlanya ka dithipa/Ga re tlhole re tsamaya bosigo.                           (2)

5.5       Le ntshusumetsa go nna motho setšhabeng/go tshela ka tolamo mo
          setšhabeng/go kgopologa mo mekgweng e e sa nnang sentle ka se se ama
          setšhaba/go rata tlhabologo kgotsa thuto/go se rate go gagolaka batho.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                 30

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                    5                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

KAROLO YA B: PADI

POTSO 6: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

    Go se ineele ke ntlhana e e botlhokwa ya semelo go thusa motho go kgotlelela fa
     a kopana le mathata mo botshelong. Go rotloetsa motho go mekamekana le
     mathata go fitlhelela a atlega.
    Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore mo botshelong ga o a
     tshwanela go ineela fa o rakana le mathata jaaka moanelwa Motswagauteng a re
     sedifaletsa.
    Motswagauteng o nnile le mathata a go gola a sa itse batsadi ba gagwe ka mo
     boseeng jwa gagwe. Mmaagwe a ne a mo romela kwa go mosadimogolo Ijelele le
     monnamogolo Puso e le sephuthelwana.
    Mo kgolong ya gagwe, Ijelele o ne a tle a mo gakolole gore a lebe seipone, a bue
     le motho yo a mmonang mo go sona, a mo rate, a mo tlotle, a mo tshepe gonne
     go se ope yo o mosola go feta ena mo botshelong. Se ya nna yona tshusumetso e
     e godisang Motswagauteng.
    Motswagauteng o rakana le mathata a go sotlwa ke ditsala le batho ba bangwe ka
     go sa mo amogele jaaka motho mongwe le mongwe ka ntlha ya ditebego tsa
     gagwe gonne ba ne ba mmitsa ka maina a tshotlo a tshwana le lekutwana, morwa
     le Rooijan Morolong. Motswagauteng ga a ka a ineela mo ditshotlong tseo.
    Motswagauteng o rakana le bothata jwa ga Mosala e bong malomaagwe, yo a mo
     sotlang, a mmusa ka molao wa tshipi. Ga a ka a mo rerisa fa a rekisa leruo le a le
     tshwaetsweng ka a re ke ena mojaboswa a le esi. Motswagauteng ga a ineele, o
     swetsa ka gore botoka a katoge Mosala, a ineye naga.
    Mathata a go tlhoka legae le go sa itse batsadi ba gagwe a kgarakgatsa
     Motswagauteng le naga, nako nngwe o kwa Foreiborogo fa ka nako nngwe a le
     kwa Johaneseborogo. O tshela bokete mo mafelong oomabedi. Ga a ineele, o
     iphataphatela go bona sa go ja le maroko ka a se na bagaabo. Se se bontsha gore
     fa o ikemiseditse mo botshelong ga o a tshwanela go latlhela seditse le fa mathata
     a go imela.
    Mathata a gagwe a etegela mo thekiseng kwa Foreiborogo. Bapagami ba ne ba
     mo sotla, ba mmitsa letata, morwa, lekutwane ka ntlha ya mmala wa gagwe le
     moriri. Tshotlo e, e mo dira go nna pelopedi, gore a naa a nyatse le go kgaola
     kgolagano ya gagwe le Bantsho fa pelo e nngwe e re a gopole letsele la Montsho
     le a le antseng. Go bontsha fa a sa letle dipuo tse go mo utlwisa botlhoko ka di mo
     thatafaletsa botshelo. O lemosa bapalami fa phoso e se ya gagwe gore a bo a
     lebega ka mokgwa o a ntseng ka ona, ba rata kgotsa ba sa rate, ke setlogolo sa
     bona. Seipone se a neng a se neetswe ke Ijelele se ne se mo tiisa mooko.
    Botshelo ba ga Motswagauteng fa bo simolola go nna letobo kwa
     Johaneseborogo, ga a ineela, o leba kwa Rodipoto go ya go leka botshelo kwa
     teng. Ga a nna lobaka kwa teng ke fa a ikela Kerisetoropo kwa a neng a bona
     letogonyana kwa ga Kornei. O kopana le Kobbie, mosadimogolo yo a kileng a mo
     thusa fa diganana di ne di batla go mo tseela madi kwa Foreiborogo. O mo rata e
     kete ke ngwana wa gagwe.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                  6                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   Mathata a botshelo ba ga Motswagauteng a simolola go apoga. Se se bontsha fa
    mo botshelong o sa tshwanela go latlhela seditse, le go ineela fa o rakana le
    mathata. Kobbie o mo tseela pasa a bo a mo kwadisa ka sefane sa gagwe,
    Swanepoel. O boela sekolong.
 Go sa ineele mo botshelong ga ga Motswagauteng go dira gore a kopane le
    mmaagwe ka nako ya tsheko ya lekoko la ga Mokwepa. Motswagauteng o
    feleletsa a ikitse ka jaanong a itse batsadi ba gagwe.
 Go bontsha e le boammaaruri gore mo botshelong ga o a tshwanela go latlhela
    seditse fa o rakana le mathata. Motswagauteng o wetse pelo, o tshela sentle jaaka
    bana ba bangwe.
(Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                     7                       DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

7.1       Kwa ga Mokwepa.                                                                       (1)

7.2       Motswagauteng o ne a thopilwe ke ba lekoko la ga Mokwepa mme
          Gokatweng o ne a direla Mokwepa.                                                      (2)

7.3       O ne a rothisa keledi morago ga gore Motswagauteng a mo itlhalosetse/O ne
          a didimala a se tlhole a bua sepe morago ga gore Motswagauteng a mo
          itlhalosetse.
          (E le NNGWE fela)                                                                     (2)

7.4       Nnyaya ga go a siama ka e le banna ba molao mme ba tshwanetse go o
          obamela le go o tshegetsa ka metlha.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko).                       (2)

7.5       O ne a laela Motswagauteng go apara diaparo ka bonako le go rwala ditlhako.
          A mo laela gore a mo sale morago.
          O ne a mo laela go palama mo magetleng a gagwe.
          A mo laela go tswala le go lotlela lebati ka kwa ntle.
          O ne a mo laela go mmofa maoto le diatla.
          (Di le THARO fela)                                                                    (3)

7.6       O ne a rometswe jaaka sephuthelwana kwa Motsitlane go tswa Gauteng.                   (2)

7.7       Matlho a le matala
          Meriri o ka re moetse wa pitse
          A le mosweu
          Dintshi e kete di tshasitswe mosidi
          Nko e e motopo
          A le montle
          A le mosetlha
          Ditsebe tse di tshetlha di phukaletse, di katogile logata.
          (Di le THARO fela)                                                                    (3)

7.8       Bopelotshetlha jwa ga Mosala bo dira gore a tekete Motswagauteng a bo a
          mo amoge leruo le a le abetsweng ke monnamogolo Puso, mme se se dira
          gore a ngwege, a fetoge ngwana wa mebila, ditiragalo di tswelele pele.                (2)

7.9       Ijelele o bolokile botshelo jwa ga Motswagauteng ka go mo naya legae le
          lerato/O ne a mo rotloetsa ka seipone, go itshepa le go ithata.                       (2)

7.10      Ee – go siame ka motho e le motho ka ba bangwe gonne motho a tshwanetse
          go nna leitlho la molao/Batho ga ba a tshwanela go ikamanya le bobodu.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                    8                       DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

7.11      Ke ne ke ka phatlalatsa komiti ya botsamaisi jwa sekolo/Ke ne ke ka buisana
          le mogokgo le batsadi go tlhamalatsa melao/Ke ne ke ka mo gakolola gore
          molaotheo wa naga ga o letle tlhaolele/Ka mo gakolola go diragatsa
          molaotheo ka botlalo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)

7.12      Ke ungwile gore ga se bana ba ba nang le magae fela ba ba ka fitlhelelang
          thuto/bana ba mebila le bona ba kgona go atlega/go fitlhelela dilo tse di rileng
          jaaka thuto.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                      (2)
                                                                                               [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                   9                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 8: POTSO YA TLHAMO

OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

    Go se ineele ke ntlhana e e botlhokwa ya semelo go thusa motho go kgotlelela fa
     a kopana le mathata mo botshelong. Go rotloetsa motho go mekamekana le
     mathata go fitlhelela a atlega.
    Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore mo botshelong ga o a
     tshwanela go ineela fa o rakana le mathata jaaka moanelwa Motlalepule a re
     sedifaletsa.
    Tshotlego kgotsa maemo a kwa gaabo Motlalepule a dirile gore a ye go senka tiro
     kwa a neng a nna le mathata a go fufegelwa ke basetsana ba a neng a dira nabo
     kwa Doornfontein ka ntlha ya bontle jwa gagwe. Motlalepule ga a ka a ineela mo
     lefufeng leo mme o ne a tswelela ka go batla tiro gosele a bo a fudugela kwa
     difoleteng tse dingwe.
     Mathata a ga Motlalepule a oketsega fa jaanong a kopana le Thandi yo a neng a
     kaiwa jaaka mmabontle wa koo. Thandi o logela Motlalepule leano la go betelelwa
     ke lekau le a le mo rulaganyeditseng mme se sa bakela Motlalepule mathata a go
     ima ngwana yo a sa itseng rraagwe.
    Kotsi ga e a ka ya faposa mogopolo wa gagwe go fitlhelela maikaelelo a gagwe a
     go tshela le go dira. O taya ngwana leina la Omphile e bile o loga leano la go mo
     isa kwa ntlong ya kgodisetso kwa Ikageleng kwa Olanti. O ne a ikaeletse go tla go
     mo tsaya fa a setse a dira, mme a kgona go ka mo tlamela. Se, se bontsha fa a ne
     a batla go neela morwae isagwe e e itumedisang ka a se kile a ineela.
    Morago Motlalepule a nyalwa ke lekau la Thaba Ntsho mme ba tshegofadiwa ka
     mosetsana e leng Mosidi. Mosidi ga a thiba phatlha ya leitibolo la gagwe. Maemo
     a gagwe a go nyalwa le go nna le ngwana a se ka a dira gore a ineele go batlana
     le morwae gore a tle a kgone go mo tlamela jaaka a ne a ikaeletse. Se se mo
     tlholela mathata a go se itumele mo lenyalong le a leng mo go lona.
    Mathata a gagwe a oketswa ke gore o tshotse sephiri sa go batlana le ngwana wa
     gagwe wa dikgora. Se se bontsha fa Motlalepule a sa ineele mme a batla go
     kgaratlhela go tlisa ngwana wa gagwe gae, ka jaanong a nyetswe e bile botshelo
     bo bonala bo tlaa nna botoka.
    O ikemisetsa go kgaratlha kgatlhanong le mathata a mme ka letsatsi le lengwe o
     kopa monna wa gagwe gore ba ye kwa kgodisetsong go batla ngwana wa
     mosimane yo ba ka mo ithuelang le go ikgodisetsa ena. Ba retelelwa ke go
     fitlhelela ngwana kwa kgodisetsong ka gonne morwae yo a neng a mmatla, o ne a
     tserwe ke morwadia Ofentse.
    Go tlhoka morwae kwa kgodisetsong go mmakela matshwenyego a magolo. O
     tlhorontshwa ke kgopolo ya gore a morwae kwa a teng o tshela bokete kgotsa
     jang.
    Mathata a go tlhoka boitumelo le go sa kgotsofalele seo a nang naso, go dira gore
     a bolotse letsholo la go batlana le ngwana a le esi a sa bolelele ope sephiri sa
     gagwe. Se, se bontsha go se ineele le go kgaratlha ga gagwe gore a bone
     morwae.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                 10                    DBE/Ngwanaitseele 2023
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   Ka tidimalo fela, e ne e re monna fa a ya tirong ena a tsene motse ka legare go
    batlana le morwae.
 Mathata a mokgweleo mo pelong, kgarakgatsego le tlhorisego ya go batlana le
    morwae di ne di mo amile mo go maswe, a setse a digile mmele, e le
    mmalethantsane e bile batho ba setse ba mmitsa Dinalana. Boemo bo ba botshelo
    ga bo a ka ba mo nyemisa mooko. O tswelela ka kgaratlho ya gagwe go batlana le
    morwae.
 Ka botshelo bo sa fifalele ruri, o kopana le mosadimogolo Malebela, ngaka ya
    sedupe, yo a mo tiisang mooko gore morwae o a tshela, o tlaa mmona ka letsatsi
    lengwe le mororo a ka se itse fa e le ena.
 Motlalepule o tswelela ka mathata a go palelwa ke go lebala morwae. Le fa a ne a
    boga, a koafetse, ga a ineele, o mmatla gongwe le gongwe le kwa mabitleng tota o
    ne a tswa gona. O tsaya matsapa a go boela gape kwa go mosadimogolo
    Malebela yo a mo tiisang mooko ka go mo raya a re o tlaa bona se a se lelelang
    mme ga a kitla a itse gore a ke sona.
 MmaMosidi o ne a na le pelaelo e e tiileng ya gore Modise e tota e le Omphile.
    Modise yo gajaana a neng a direla Lekgotla la Baitiredi, o ya le mogatse e leng
    Matlakala go lekola MmaMosidi. Mosadimogolo o ne a letse a mo lora bosigo.
 MmaMosidi ga a ineele mme o ipeta sebete ka go kopa Modise gore a mo
    atamele, a keleka Modise go fitlha mo tsebeng ya moja. Modise fa a sa ntse a
    gakgametse gore go diragalang, mosadimogolo a ngaa jaaka katse, a goa a re
    'Omphile'. Ka nako e, go ne go bonala gore o fitlheletse se a sa bolong go se
    batla, morwae yo a mmeileng letshwao ka fa morago ga tsebe ya moja.
 Botshelo ba ga Motlalepule le fa bo ne bo faraferwe ke mathata, khutsafalo le
    bolwetse, kwa bofelong gona o netefaditse boammaaruri ba gore ga o a tshwanela
    go ineela fa o rakana le mathata.
(Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                            Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                   11                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise
9.1       Kwa legaeng la bana/kwa kgodisetsong/ Ikageleng/Olanti.                            (1)
9.2       MmaMosidi le RraMosidi ba ne ba ile go batla ngwana yo ba ka mo dirang
          ngwana wa bona.                                                                    (2)
9.3       Bontshonyana jwa bona
          Bokhutshwane
          Bosesane                                                                           (3)
9.4       O ne a etelela mogatse pele gore fa go le mooki yo a mo itseng a mo kope go
          se rothise mmutla madi/O ne a šeba mosimanyana ka fa morago ga ditsebe a
          ise a mo šebe mo matlhong/Fa a bona mogatse a mo tlhomile matlho o ipata
          ka go re go mogote a bo a tswela kwa ntle.
          (E le NNGWE fela)                                                                  (2)
9.5       O ne a na le ngwana wa mosetsana a bitswa Mosidi.                                  (2)
9.6       O ne a bopegile, magodimo a ntshitse maatlametlo ka popego ya gagwe.
          Dipounama tsa gagwe di le sephara.
          A katogile monyo/a le letlharapa.
          A le mmala wa sebilo.
          A na le lebadi ka fa morago ga tsebe ya moja.
          A le matsatsarapa
          (Di le THARO fela)                                                                 (3)
9.7       Lerato le monnamogolo a tshotseng Modise ka lona le dira gore a tshele
          sentle mme a se boele kwa legaeng la bana ka jalo go nne thata mo go
          Motlalepule go bona ngwana wa gagwe, mme a tswelele ka go batlana le               (2)
          ena.
9.8       Basetsana ba mmaketse mathata a go iphitlhela a thulane le Thandi ka ba ne
          ba mo fufegela mme o ne a ya go batla tiro gosele.                                 (2)
9.9       Nnyaya – ga go ope yo o tshwanetseng go betelelwa/ga re a tshwanela go
          direlana bosula.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
9.10      Nnyaya – o mo rotloetsa go sa ikgodisetse ngwana/go nna e kete o ikamanya
          le tshwetso ya go sa ikgodisetse ngwana.
          Ee – o ne a batla go tlhokomela gore o mo isa kwa go tshwanetseng/ ga a mo
          latlhe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
9.11      Ke ne ke ka bitsa lekgotla go laela baagi go netefatsa gore bana botlhe ba ya
          sekolong/ke ne ke ka netefatsa gore go na le badisa ba ba tshwanetseng go
          tlhokomela gore ngwana mongwe le mongwe o ya sekolong.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

9.12      Ke ithutile gore mo botshelong, motho o tshwanetse go ikemela a se nne
          setshwakga/motho a itirele/ke nne le maikarabelo mo botshelong.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                        12                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                       NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 10: POTSO YA TLHAMO

MASEGO – G Mokae

ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

    Go se ineele ke ntlhana e e botlhokwa ya semelo go thusa motho go kgotlelela fa
     a kopana le mathata mo botshelong. Go rotloetsa motho go mekamekana le
     mathata go fitlhelela a atlega.
    Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore mo botshelong ga o a
     tshwanela go ineela fa o rakana le mathata jaaka moanelwa Masego a re
     sedifaletsa.
    Masego o simolola go tsena sekolo mo polaseng ya Silkatsnek, mme maemo a
     thuto a le kwa tlase. Botlhale jwa gagwe bo mo tlholela mathata a go tshwanela go
     tloga mo lelapeng la gaabo go ya go tsena sekolo kwa Sedimosang morago ga go
     kopiwa ke mogokgo Rre Selamolela le Rre Kgotle.
    Kwa sekolong sa Sedimosang o farafarwa ke mathata ka a fufegelwa ke baithuti
     ka ntlha ya fa a le botlhale e bile mogokgo a tlotlomatsa bokgoni ba gagwe thata.
    Sebi se kukela fa barutwana ba mo katoga e nna mophelaesi. Ntsime yo e neng e
     le mongwe wa makau a Masego a a ganneng fa ba ipala mabala a kgaka, o
     ikaelela go ipusolosetsa ka a tsaya fa Masego a mo nyatsitse fa a ne a mo goa fa
     pele ga barutwana ba bangwe.
    Masego o nna le mathata a go tshegwa ke barutwana motshegare otlhe ka Ntsime
     a mo kgomareditse pamphitshana e e kwadilweng gore o ratana le mogokgo
     Chunky. Le fa go le jalo, Masego ga a ka a ikobonya le go ineela, mme a tswelela
     ka sekolo.
    Sannah, tsala ya ga Masego, le ena o okeletsa Masego mathata ka go mo raela
     go nwa biri e e neng ya mo thulametsa. Mo thulamelong ya gagwe o nna le
     mathata a go betelelwa ke Ntsime le basimane bangwe ba babedi mme se sa
     mmakela go ima.
    Masego ga a ineele fa a rakana le mathata. O bona botoka e le go tlhalosetsa
     mogokgo Chunky ka mathata a gagwe. Mathata mawelana, o senyegelwa ke
     dithuto ka a pateletsega go boela gae.
    Masego o ne a belega ngwana wa mosimane Sello, mme botshelo jwa mo fifalela.
     Ditoro tsa gagwe tsa go boela sekolong tsa phirimisiwa ke go bolawa ga ga Kgabo
     Motsepe morago ga gore a bolae Base Schalk.
    Masego ga a ineele le fa go le jalo, o ne a tsaya tshwetso ya go godisa ngwana
     wa gagwe. Go ne go se ope yo o neng a ka tlamela lesea la gagwe kgotsa go mo
     duelela kwa sekolong go tsweletsa dithuto tsa gagwe.
    Go bontsha go se ineele ga gagwe, a simolola go kgaratlha, a dira ka thata kwa ga
     Sol le Cathy Lazar go tsenya morwae sekolo gore a tle a rutege a bone tiro le go
     nna le botshelo bo bo botoka go gaisa bo ena a bo tshelang. O ne a lebaganwe ke
     mathata a go nna motsadi yo o esi, a okangwe ke maikarabelo a go nna mme e
     bile a ntse a samagane le ditiro tsa borre tsa lelapa.
    Mathata a ga Masego a tsweletswa ke fa bagaabo moswi monna wa ga
     MmaSontaga ba ne ba batla go lwela dithotonyana tsa ga MmaSontaga le bona
     morago ga loso lwa gagwe.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                 13                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   Masego ga a ineele, o patelesega go batlela mmaagwe le morwae bonno. O ba
    tlhomela mogwaafatshe kwa Mmakau go tswa mo mading a dikgwedi di le tharo
    ao ba ga Lazar ba neng ba mo dueletse ona kwa pele. Se, se bontsha motho yo o
    kgaratlhang go fitlhelela maikaelelo a gagwe a go neela morwae botshelo jo bo
    botoka.
 Go se ineele ga gagwe le go dira ka botswapelo go mo ungwela gore ba ga Lazar
    fa ba ya moseja wa mawatle ba mo tlogelele madi a go tsweletsa dithuto tsa ga
    Sello.
 Mo kgaratlhong ya gagwe le ba ga Lazar, ka ntlha ya kgatelelo ya puso ya
    tlhaolele, o kopana le Vusi Ngoma mme o iponela lekau le go nyalana le lona.
 Masego o nna le mathata a kiletso ya ga Vusi ka le ena a amega mme se se
    feletsa se tsere botshelo jwa ga Vusi ka a ne thuntshiwa ke mapodisi.
 Ka botshelo bo se ka bo nnela lefifi ruri, Masego o tswelela go godisa morwae a le
    esi, a ntse a mo neela maele a gore a ithute thata. Sello ga a ka a mo swabisa ka
    a feleleditse e le ngaka ya maemo a a kwa godimo mme se, sa itumedisa
    mmaagwe. Katlego ya ga Masego mo kgodisong ya ga morwae e supa le go
    netefatsa gore mo botshelong ga o a tshwanela go ineela fa o rakana le mathata.
(Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                  14                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 11: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MASEGO – G Mokae

11.1      Kwa ntlong ya ga Masego le Vusi.                                                  (1)

11.2      Ba nyalane mme ba na le ntlo.                                                     (2)

11.3      Go solofela gore MmaSontaga a ba tlamele ba le bararo.
          Gore ba nne le ena mo ga gagwe.
          A busetse Masego sekolong.                                                        (3)

11.4      Ba ne ba mo fitlhela seabe sa bona mo dipolotiking, ke ka moo Vusi a ne a ba
          etela bosigo.                                                                     (2)

11.5      Mmaagwe e leng Masego o ne a le mo kutlobotlhokong ya go ima ngwana wa
          petelelo/Masego o ne a sa itumelela go belega Sello/O ne a le mo
          kutlobotlhokong ya go senyegelwa ke thutego ya gagwe.                             (2)

11.6      O ne a bopegile
          A le montle
          A katogile monyo
          A le moleele
          (Di le THARO fela)                                                                (3)

11.7      Go sa itshware sentle ga ga Nomhle go dirile gore Vusi a tlhalane le ena mme
          a kopane le Masego ka jalo ditiragalo tsa tswelela pele.                          (2)

11.8      Ke go amogela gore Masego a tle go dula le ena kwa ga gagwe kwa
          Atteridgeville.                                                                   (2)

11.9      Nnyaya o ne a ka ntsha Masego le ngwana kotsi/Masego o ne a beteletswe a
          sa ima ka bomo/Ga go a tshwanela gore ngwana a otliwe go ya ka
          molaotheo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

11.10     Nnyaya – Bana ga ba a tshwanela go lwa kgotsa go arabisana le bagolo/
          ipusolosetso ga e age.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

11.11     Ke ne ke ka dira gore mosimane yo o beteletseng a bone kotlhao.
          Ke ne ke ka buisana le Lefapha la Thuto go letlelela Masego go tsena sekolo
          ka a beteletswe e se molato wa gagwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko).                   (2)

11.12     Ke ithutile gore ke emelele ditshwanelo tsa me tsa botho/Fa motho a na le
          madi o tshwanetse go thusa ba bangwe kgotsa ba ba tlhokang/Batho botlhe
          ba a lekana le go tshwana go sa kgathalesege mmala.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
                                                                                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                        15                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                       NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 12: POTSO YA TLHAMO
NTLHOMOLE MMUTLWA –OM LOBELO
ELA TLHOKO:             Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
   Go se ineele ke ntlhana e e botlhokwa ya semelo go thusa motho go kgotlelela fa a
    kopana le mathata mo botshelong. Go rotloetsa motho go mekamekana le mathata
    go fitlhelela a atlega.
   Ke boammaaruri jo bo ka se ganediweng ka gope gore mo botshelong ga o a
    tshwanela go ineela fa o rakana le mathata jaaka moanelwa Matsetseleko a re
    sedifaletsa.
   Matsetseleko o kopana le mathata a go pateletswa tiro ke rraagwe ka a ikaelela go
    rola tiro ya go nna mogotsamolelo kwa kgotleng mme a batla morwae e nne ena a
    tsweletsang tiro eo.
   O itemogela mathata fa a nna kgatlhanong le kakanyo e, ka a batla go tsweletsa
    dithuto tsa gagwe fa a wetsa mophato wa marematlou.
   E tsenya tlhako kgamelong fa Kgori a mina ka nko e le nngwe gore Matsetseleko a
    rata kgotsa a sa rate, o tlaa tsweletsa tiro eo. Mo go Kgori, mophato wa
    marematlou ga o botlhokwa go gaisa bogotsamolelo. Matsetseleko ga a ineele,
    mme o bona go le botoka gore a ineye naga. O dumela gore setlhare sa mosi ke
    go o katoga.
   Matsetseleko o ne a rata Palesa mme a lebagane le bothata jwa gore ena ga se
    wa bogosi. O ne a se ka a ineela go fitlhelela a bona tšhono ya go tlhagisa
    maikutlo a gagwe ba bo ba feleletsa ba ratana.
   O goroga kwa motseng wa Kgaladi mo lebenkeleng la ga Segonyamatlho. Ga a
    itse ope mme Segonyamatlho o mo letla go robala mo ga gagwe.
   Bothata jwa ntlha ya nna gore Matsetseleko o fitlhela tiro e se teng kwa meepong,
    fela Segonyamatlho o mo kopa go nna nae le go mo thusa kwa lebenkeleng
    malatsinyana. A se ka a ineela mme a dira ka thata mo lebenkeleng la ga
    Segonyamatlho yo a mo tshepisitseng kemonokeng go fitlhela a bona tiro ya kwa
    meepong ka a batla go tsweletsa dithuto tsa gagwe.
   Mathata a etegela kwa Kgaladi, Bra Boots a goroga kwa lebenkeleng la ga
    Segonyamatlho a batlana le Matsetseleko ka a thapilwe ke Kelogile mmaagwe. Ga
    a ineele mo go Bra Boots mme o timetsa motlhala wa gagwe ka go itatola gore ga
    se ena motho yo o mo setshwantshong.
   Go nna ga gagwe kwa Kgaladi ga mmakela bothata jwa go tlhoafalela Palesa mme
    a retelelwa ke go ya go mo tlhola le fa e le go mo romelela molaetsa. A se ka a
    ineela, a tswelela go mo rata le fa go ne go se na tsholofelo ya gore o tlaa boela
    gae. A bona tšhono ya go ya go mmona kwa Dikhudung.
   Kwa Dikhudung Matsetseleko a nna le bothata jwa gore Palesa o batla go itse gore
    o kwa kae fela a se ka a ineela; a swa ka lehunelo go fitlha Palesa a boela gae.
   Tsatsi lengwe o ne a bona tiro e a sa bolong go e batla kwa meepong ya matikiri
    ya Madibeng, a thapilwe jaaka motsamaisi wa lebanta. Bonatla jwa gagwe le go sa
    ineele di dira gore bathapi ba swetse gore a tsenele dithutano tsa boithutelatirong.
   Go se nyeme moko ga gagwe, go mo ungwetse dithuto tsa go dira ka motlakase a
    bo a dira le dithuto tse di kgethegileng tsa go gokaganya motlakase o o tsamayang
    mo meepong.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                16                   DBE/Ngwanaitseele 2023
                               NSC – Kaedi ya go Tshwaya

   Matsetseleko o kopana le mathata a go nna mo kotsing ya sejanaga mme o a
    tshwarwa gonne a fitlhetswe le magodu. Morago ga go gololwa kwa kgolegelong
    ka a sa bonwa molato mo kgetseng ya sejanaga se se neng se baketse Bra Boots
    dikgobalo, o boela gae kwa Phiritshweu.
 Go se ineele, go mo ungwetse se e neng e le maikaelelo a gagwe. Fa a boela gae,
    moepo o mo abela dimilione di le lesome go isa ditlhabololo kwa Phiritshweu. O
    nyala Palesa, a tlhomiwa go nna rratoropo wa kgaolo ya Tswaing morago a
    tlhongwa go nna kgosi. Katlego yotlhe e, e netefatsa gore e le ruri fa o
    ikemiseditse mo botshelong, ga o a tshwanela go ineela fa o rakana le mathata.
(Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         [25]

Kwalololo e ileditswe                                                          Phetla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                  17                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

13.1      Kwa Kgaladi/Kwa lebenkeleng la ga Rre Segonyamatlho.                              (1)

13.2      Matsetseleko o ngwegile kwa Phiritshweu kwa gaabo/o dira kwa ga
          Segonyamatlho fa Bra Boots a thapilwe ke Kelogile mmaagwe Matsetseleko
          go mmatla.                                                                        (2)

13.3      Matsetseleko a re ga se wa ntlha gore bra Boots a re o tshwana le mosimane
          yo o mo setshwantshong.
          Matsetseleko a re o itsetse mosimane yo o mo setshwantshong mo
          lebenkeleng ka a ne a dirisa aterese ya fa teng.
          Matsetseleko a re botsala jwa gagwe le mosimane yo o mo setshwantshong
          bo simolotse fa a ne a tlhola a tla go batla makwalo a gagwe mo lebenkeleng.
          Matsetseleko a re ga a itse gore mosimane yo o mo setshwantshong o nna
          kae.
          Matsetseleko a re mosimane yo o mo setshwantshong a batlelwe kwa
          meepong ya Bojanala/Matsetseleko a re mosimane yo o mo setshwantshong
          o rile o bone tsholofetso ya tiro kwa meepong.
          (Di le THARO fela.)                                                               (3)

13.4      Matsetseleko o ne a bua a utswa Bra Boots ka leitlho/O ne a tswala matlho
          go se nene, e kete motho a ikgopotsa sengwe/O ne a tlhalosa ka leleme le le
          borethe jo bo tseneletseng gore ena ga a tlogela sepe sa gagwe kwa
          meepong fela o ne a ile go batla tiro.
          (E le NNGWE fela)                                                                 (2)

13.5      Rre Sebogodi Tlhapedi o ne a tlhaba motho ka boots fa a ne a batla karabo
          ka bonako/ O ne a pega seganana ka setlhako mo sejanageng.                        (2)

13.6      Moriri o mokhutshwane
          A le montle
          A le mofitshwana
          Nko ya gagwe e emetse godimo/E le lenono.
          Matlho a le kgolokwe
          Molomo o le monnye
          O ne a katogile monyo
          Sefatlhego sa gagwe se le borethe jaaka mmilo.
          (Di le THARO fela.)                                                               (3)

13.7      Lerato/go nna pelonolo ga gagwe mo go Matsetseleko go dirile gore a mo
          amogele mo lapeng la bona mme se, sa dira patlo ya gagwe bonolo ka a ne a
          tsholegile mme ditiragalo tsa tswelela pele.                                      (2)

13.8      Go ikobela Kgori (monna wa gagwe) jaaka mosadi wa setso go mo reteleditse
          go tlhomola morwae mmutlwa/Kelogile ga a kgona go ema morwae nokeng fa
          rraagwe a ne a mo pateletsa tiro ya bogotsamolelo mme a feleletsa a
          ngwegile kwa gaabo.                                                               (2)

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                   18                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

13.9      Ee – go siame ka a ne a fatlhosa rraagwe ka bonokwane jo bo neng bo dirwa
          ke banna ba lekgotla.
          Nnyaya – gonne a sa tshwanela go tsena dikgang tsa bagolo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.10     Nnyaya – ga go a siama gonne Mmathapelo a ne a beile pelo ya gagwe
          yotlhe mo go Baagileng/Bomatlhomantsi ga bo a siama/Palesa le
          Mmathapelo ke ditsala.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.11     Ke ne ke ka ba phatlalatsa mme ka tlhoma lekgotla le lešwa le le tlaa
          ntshegetsang/Ke ne ke ka ba tshwarisa/Ke ne ke ka buisana le bona gore ke
          utlwe gore ba rotloediwa ke eng go patika batho mme ke ba thuse.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

13.12     Ke ithutile gore nama ya pateletsa e thuba pitsa/O se pateletse motho go dira
          se a sa batleng go se dira/Bana ba na le ditshwanelo tsa go itlhopela go nna
          se ba batlang go nna sona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                  19                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

DITLHANGWA TSA SETSO – G Leeuw le ba bangwe

POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
            tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
            tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

'KILANO YA BOPEKWA LE BOKGOGO' – SJ MALAO
'MOGAKA SOL PLAATJIE' – PC MOOA

   Thuto e botlhokwa mme motho a ka e anya mo go ba bangwe go inatlafatsa mo
    botshelong.
   Naane ya Kilano ya boPekwa le boKgogo' le leboko la ga 'Mogaka Sol Plaatjie' di
    nthuta thata ka maele a botshelo le go tshedisana le batho.
   Ke ithutile go tswa mo go Ntsu go nna moeteledipele yo o lerato mo setšhabeng se
    ke tlaa se etelelang pele. Ke rarabolole mathata le go thusa setšhaba fela jaaka
    Ntsu a ne a dira ka boKgogo. Semelo se sa ga Ntsu, se nthotloeditse gore ke ka
    nna le bokgoni jwa go kopanya setšhaba se se arogantsweng ke dipolotiki.
   Jaaka Ntsu, nka dibela le go dira ka natla go bopa tirisano gore setšhaba se nne
    ngata e le nngwe ka 'kopano e le maatla'. Ke ka moo ke ratang go gata fela mo
    boNtsu ba neng ba gata teng.
   Ke ikungwetse gore fa go le mathata ke se tseye tshwetso pele ke ka reetsa
    matlhakore otlhe, ke nne tsebentlha, ke reetse dilelo tsa baagi mo loagong fela
    jaaka Ntsu a ne a reetsa selelo sa boKgogo'.
   Ke ithutile go tswa mo go Mokoko gore bana ba mpa ga ba tlhoke go tsogelana
    kgatlhanong, ba ngapane.
   Ke ikungwetse gore ke tshwanetse go bua ka mathata a ke itemogelang ona fela
    jaaka Mokoko a ne a dira, ke se a tshware mo go nna kgotsa gona go a tlhagisa ka
    mokgwa wa ntwa jaaka re bona gompieno gonne 'Ngwana yo o sa leleng a swela
    tharing.' Ke ithutile gore ke dibele se ke dumelang mo go sona le go se rata.
   Sol Plaatjie o ntshusumeditse go dumela fa kopano e le maatla, tiro e tshwanetse
    go tshwaraganelwa, le gore ke nne mokwaledi mo mekgatlhong e e mo loagong
    gore ke kgone go ba thusa go tsaya metsotso le go buelela setšhaba sa ga
    rantsho.
   Ke ithutile fa go le botlhokwa gore ke nne le botho e bile ke kgone go dibela puo ya
    me ya Setswana e ke e antseng mo letseleng jaaka Sol Plaatjie a dirile, le gore ke
    ikemelele mme ke se tshabe go bua, ke dibele le go ikgantsha ka puo ya me gore e
    tle e lekalekane le tse dingwe tse di tlhagisitseng magetla.
   Sol Plaatjie o re segetse motlhala o ke tshwanetseng go o sala morago, go nna
    mokwadi wa dibuka, mofetoledi, motšhomolodi, mokwaledi, modibelasetso. Tsotlhe
    tse, di ka nkungwela mo botshelong fa ke dumela mo go tsona.
   (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                    20                         DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

NAANE: 'KGARUBANE LE DIGODI' – CLS Thobega

15.1      Kgarubane le Digodi                                                                     (1)

15.2      Ke leuba/tlala le lenyora tse di neng di bolaya diphologolo.                            (2)

15.3      Ke ka ntlha ya fa a ne a sa itse go fofa mme a boifa gore Digodi di tlile go mo
          tlogela a le esi.                                                                       (2)

15.4      Kgarubana o ne a na le molala o o tlhamaletseng.                                        (2)

15.5      Kgarubane o ne a le pelokhutshwane/o ne a betwa ke pelo bonolo ka a ne a
          palelwa ke go itshoka fa bananyana ba motse ba ne ba mo tshega/Ga a
          reetse gonne o boleletswe gore a se bule molomo mme ena o ne a bula
          molomo go kgalemela bananyana ba motse/O bogale ka a ne a kgalemela
          bananyana ba motse fa ba ne ba mo tshega.                                               (2)

15.6      Ke bone ba tenneng Kgarubane ka go mo goeletsa mme a tlogela logong lo a
          neng a itshwareletse ka lona, a wa mme molala wa gagwe wa sokama jaaka
          o ntse gompieno.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

15.7      Nnyaya, di ne di sa tshwanela gonne di ne di tshwanetse go tlhokomela gore
          Kgarubane o goroga a bolokesegile/Di ne di sa tshwanela ka di itse gore
          Kgarubane ga a na kitso ya go fofa.
          Ee – gore di se ka tsa imelwa/kgoreletswa ke Kgarubane.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

15.8      Ke ithutile gore o tshwanetse go itshoka fa o diragatsa ditaelo/
          Bopelokhutshwane ga bo a siama gonne bo ka go tsenya mo kotsing/
          Go ngala ga go a siama.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

                                            LE

LEBOKO LA BAKWENA – MOM Seboni

15.9      Ba makgakga.
          Ke digatlhamelamasisi.
          Ba pelokgale.
          Ga ba boboi.
          Ga ba na tsebe ya go utlwa.
          (Di le PEDI fela)                                                                       (2)

15.10     Neeletsano – mafoko 'mankga nama' a a feleletsang mola 5 a simolola mola
          6/mafoko a a feleletsang mola 5 a simolola mola 6.                                      (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                   21                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

15.11     O bapisa go lwa ga bona le dikolobe tsa naga tse di lwantshang dira tsa tsona
          di ntse di tsweletse pele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

15.12     Tshwantshiso – go bapisa bakwena le ditshoswane ka ba betsa (loma) mo go
          botlhoko.                                                                          (2)

15.13     Le ntshusumetsa go nna segatlhamelamasisi/gore ke se nne boboi.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

                                                   PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                25

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                     22                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                    NSC – Kaedi ya go Tshwaya

KAROLO YA C: TERAMA
POTSO 16: POTSO YA TLHAMO
MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua
ELA TLHOKO:         Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                    tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                    tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
   Boikgogomoso ke ntlhana nngwe ya semelo se se sa amogelesegeng le e seng go
    rotloediwa ka gope. Batho ba ba boikgogomoso ka gale ba nyatsa ba bangwe.
    Ditlamorago tsa semelo se, ka gale ga di jese diwelang jaaka re itemogela mo
    teramakhutsweng ya 'Sekoropolapa.'
   Mafenya o roma tsala ya gagwe e leng Dikobe kwa go Nkefi go mo kopela lerato.
    Nkefi o ikgogomosetsa Dikobe ka go mmolelela fa Mafenya e le sekoropolapa, e
    bile a se mo maemong a go ka ratana le ena, gonne a ratana le Ntope yo o
    nyetseng.
   O tswelela ka go ikgogomosa ka go re ena o na le madi le ntlo e bile
    ntataagwemogolo ke kgosi ya kwa Lehurutshe. Nkefi o ne a tenegela Dikobe a
    mmolelela gore kgang e a tlang ka yona ya gore Mafenya o a mo rata e mo ferosa
    dibete, ga a tlhole a batla go e utlwa ka ntlha ya fa a ne a le mabela e bile a
    ipolelela gore ga a tlhoke sepe.
   Boikgogomoso bo ne bo mo fatlhile matlho, a lebetse fa Ntope e le monna wa
    mosadi yo mongwe e bile a sa lemoge gore o itshenyetsa nako ka ena, a kaya fa
    dithuso tsotlhe a ka di bona go tswa go Ntope. Ditlamorago tsa boikgomoso jo ke
    go iphitlhela a le esi morago ga gore Ntope a bone kotsi ya sejanaga.
   Fa Ntope a se na go tlhokafala, Nkefi o ne a idibala ka ntlha ya kutlobotlhoko, a nna
    beke yotlhe a sa ye tirong. Morago ga phitlho ya ga Ntope, Nkefi a sala a itshopere,
    a lela a le esi kwa ga gagwe, a se na yo o mo gomotsang ka a ne a leleketse batho
    kgakala le ena ka ntata ya boikgogomoso.
   Badirammogo ba gagwe e leng Mafenya le Dikobe, ba le bona a neng a ba
    ikgogomosetsa ba tsamaela kgakala nae ka a ba boleletse gore ga a tlhoke sepe
    ka a re Mafenya ke sekoropolapa.
   Boikgogomoso jo, bo mo kgaogantse le bagaabo le ditsala go tla go mo tshedisa ka
    a ne a dirile Ntope tsala ya gagwe. Nkefi o sotlega mo moweng, a eletsa o ka re a
    ka bo a na le mongwe yo o ka mo gomotsang.
   Mafenya o ne a nyetse ka a ne a sa mo naya tšhono ya go ratana le ena. Nkefi a
    sala e le lefetwa.
   Ditlamorago tsa boikgogomoso jwa ga Nkefi di dira gore a se ka a tlhola a
    itlhokomela, botshelo ba gagwe bo fetogile gotlhelele. O sotlegile mo moweng ka
    jalo o ineetse mo phafaneng, o bona e le mogomotsi wa gagwe. Madi a o neng a
    ikgantsha ka ona a felela mo bojalweng, tiro ya gagwe le yona a ka se kgone go e
    dira ka manontlhotlho ka nako e ntsi a le kwa kwa phafaneng, e e ka dirang gore a
    ka feleletsa a latlhegetswe le ke tiro ya gagwe.
   Nkefi o iphitlhela a sotlega jaana ka ntlha ya boikgogomoso le go bitsa batho ka
    maina a tshotlo le lenyatso, e leng go ba bitsa 'dikoropolapa'.
   Mo botsofeng jwa gagwe o iphitlhela a le esi go se monna ope yo o mmatlang ka
    bontle bo ile le phafana. E le ruri boikgomoso bo na le ditlamorago tse di sa
    siamang ka bo go kgaoganya le batho ba ba botlhokwa.
    (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                   23                    DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

POTSO 17: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

17.1       Ke go fitlhela Morwadi a robetse mo segotlong.                                    (1)

17.2       E ne e le mo sekhutlong fa tsa ba bangwe di ne di se mo sekhutlong.               (1)

17.3       O tlogile kwa bojalweng bosigo.
           O ne a tshaba go tlola seporo.
           O ne a tshaba go bolawa ke ditsotsi.                                              (3)

17.4      Ntšwa e lomile Seponono lerago.
          Morwadi o fitlhetswe a robetse mo segotlong sa ntlo ya bona.
          Manaila o ne a emisa sejanaga fa pele ga ntlo ya ga Ramoopampa.
          Mkhonto o fitlhetswe a sa apara mo jarateng ya ntlo ya bona.
          (Di le THARO fela.)                                                                (3)

17.5      Ke ne ke tlaa bua le ena ke mmontshe gore go lelera masigo ga go a siama/
          Ke ne ke tlaa isa molato gore a alafiwe.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko).                    (1)

                                            LE

17.6      Tiragalo ya go tlisetsa MmaMoremi motlhokomedi/ Kgorogo ya ga
          Nomalanga/kitsiso ya ga Nomalanga mo go Moremi le Nnaniki.                         (2)

17.7      A phuthologe, mme a wele makgwafo ka a le mo gae.
          Fa a na le selelo a ba itsise.
          Mathata a gagwe ga a tshwanela go utlwiwa kwa mebileng.
          Moremi le Nnaniki e tshwanetse go nna ba ntlha go itse mathata a gagwe.
          (Di le THARO fela.)                                                                (3)

17.8      Kgotlhang ya loago/tikologo                                                        (1)

17.9      Sa lerato ka ntlha ya fa botlhe ba amogetse Nomalanga go nna mothusi wa
          bona mo lapeng.                                                                    (2)

17.10     Go nna le tshegetso ga ga Moremi go tsweletsa morero wa teramakhutshwe
          'Batho ga ba tshwane' ka a thusa mogatse ka ditiro tsa mo gae.                     (2)

17.11     Ke ne ke tlaa ineela, mme ka fetola tshwetso e nkileng ka e tsaya ya go sa
          batle go direla baoki/Ke ne ke tlaa tsamaya go tila mathata a bathapiwa ba
          baoki ba nang le ona.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)P2                   24                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

17.12     Nnyaya - Nomalanga o ne a sa tshwanela go atlhola mooki Matlhare ka
          mathata a bathapiwa ba bangwe ba itemogelang ona gonne batho ba sa
          tshwane.
          Ee - gonne nnete ke nnete le fa e tena/gore a itse gore o santse a tshwanetse
          go batla motho yo a ka mo direlang.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

17.13     Ke ithutile gore mosadi o tshwanelwa ke go tshegetsa monna wa gagwe mo
          ditshwetsong tse a di tsayang.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2023-mg/bc6f0439-8545-4871-b43c-46131e87608a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2023-mg/3550da10-e582-41d5-945c-c9c292023687) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023-mg/df8d577e-4b21-4004-88b3-f2daa31ad43a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022-mg/59c64b0c-e80f-446a-b8cf-f24e6aa49a6f) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2021-mg/052652b3-4741-45fc-902a-55b499241721) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2020-memo/1417cd79-1ba1-4716-a4a3-61b3b31b5229) — Setswana HL · Memo · 2020 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
