# Setswana HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 2 memorandum from the November 2024 NSC, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024-mg/14f02725-a508-4fcb-9716-1319f799d433
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024-mg/14f02725-a508-4fcb-9716-1319f799d433)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                      MOPHATO 12

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                 PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                                  NGWANAITSEELE 2024

                                 KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 80

                        Kaedi e ya go tshwaya, e na le ditsebe di le 23.

Kwalololo e ileditswe                                                      Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    2                      DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 KAROLO YA A: POKO

 MELODI YA POKO – RM Ramagoshi

 POTSO 1: POTSO YA TLHAMO

 ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha tse
             di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 10 go
             tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

 ʹSEROMAMOWAʹ – AL Ralusi

     •   Go nna mosola ga sengwe ke fa bontsi bo ungwelwa go tswa mo tirisong ya sona.
     •   Ke boammaaruri jo bo se nang boiteo jwa thupa gore seromamowa se mosola ka
         se na le ditiro tse di farologaneng mo setšhabeng.
     •   Seromamowa se mosola thata ka se romiwa go bua e bile leina la sona le maleba.
     •   Tiro ya sona mo setšhabeng ke go dira gore ditsala di kgone go tlhaeletsana, di
         kgone go dumedisana, go nne monate.
     •   Ga se bue fela, se kgona go dira gore ditsala di iketle, di ijese monate ka mmino
         o o tshamekiwang go tswa mo go sona.
     •   Se mosola ka e bile se kgona go bua dipuo tsotlhe. Se akaretsa baagi botlhe go
         ya ka dipuo tsa bona tse di farologaneng, ga go puo e e tlogelwang kwa morago.
     •   Se tota se tlhokega ka se re neela dikgang ka dilo tse di diragalang mo lefatsheng
         ka bophara, batho ba a reetsa fa se bua le bona.
     •   Se mosola ka se neelana ka tshedimosetso ka ba ba ithobaletseng. Batho ba
         kgona go latola baswi ba bona mo seromamoweng ka kitso ya gore
         tshedimosetso e kgona go fitlhelela ba bangwe ka se kgona go gorosa molaetsa
         bonolo, se akaretsa sekgala se segolo sa naga le lefatshe ka bophara.
     •   Bomosola jwa sona ga bo a tlola leitlho la mmoki, ka a se akgola gore se kgona
         go ritibatsa maikutlo. Morago ga go neelana ka ditatolo, se gomotsa ba ba
         hutsafetseng ka difela.
     •   Bodutu ga bo aparele kgotsa ga bo je ope fa seromamowa se le teng ka se a bo
         tlosa, mme se tsenya khutsafalo fa se ka senyega. Go nna bosula thata fa se
         robegile.
     •   Seromamowa se tota se le mosola mo botshelong ka se na le ditiro tse dintsi.
         Bontsi bo ungwelwa thata go tswa mo go sona.
                                                                                               [10]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   3                   DBE/Ngwanaitseele 2024
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 2: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

 ʹLENTSWE LA MOIPOLAIʹ – FS Khunou

 2.1        Poko ya segompieno.
            Le kgaogantswe ka ditemana/le na le matshwaopuiso/le boka sengwe le
            sengwe/le dirisa puo e e bonolo.
            (E le NNGWE fela).                                                             (2)

 2.2        Ke gotlhiwa tlhogong ka sebabetsane ke a babiwa.                               (2)

 2.3        Pheteletso – go godisa selo go feta ka moo se leng ka teng jaaka go twe le
            boesengmang ba setse ba seba ka ena.                                           (2)

 2.4        Neeletsano – ke e lemogile ka mafoko a a feleletsang mola 16 e leng ʹa
            mpatengʹ a bo a simolola mola 17.                                              (2)

 2.5        A kutlobotlhoko – ka go tlhoka kagiso le boitumelo mo moweng/ ka batho ba
            mo tshwere makgwakgwa (ditshebo, ditshele, dikgotlhang, go nyadiwa, go
            gatelelwa, go se nnisege – di le PEDI fela).                                   (2)
                                                                                           [10]

 POTSO 3: (DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE)

 ʹLEFATSHE LA DIKHUDUEGOʹ LH Mogale

 3.1        Ditlamorago tse di tlisiwang ke dikhuduego/Bosetlhogo jwa dikhuduego/
            Tshenyo e e tliswang ke dikhuduego.                                            (2)

 3.2        Poeletsomafoko
            Go gatelela bokao jwa mafoko a a boeletswang.                                  (2)

 3.3        Kemedi
            Go tlhagisa/tlhalosa sengwe ka go se emisetsa ka se sengwe/ kemedi e bitsa
            selo ka karolo ya sona.                                                        (2)

 3.4        A kutlobotlhoko – ka ntlha ya ditlamorago tse di sa itumediseng tsa
            dikhuduego/tshenyo ya dikhuduego/lefatshe le lentle le le senyegileng.         (2)

 3.5        Ke thotloetso ya go leka go dira ditiro tse di itumedisang tse di ka se
            tlhakatlhakanyeng lefatshe/go efoga go tlisa dikhuduego.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                (2)
                                                                                           [10]

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    4                     DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 4: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

 ʹBOTSOFEʹ – LD Raditladi

 4.1        Poko ya magareng/segompieno.
            Ga le na ditemana (le kgaogantswe ka dikarolo di le pedi) /le na le
            matshwaopuiso/le boka sengwe le sengwe/le dirisa puo e e bonolo.
            (E le NNGWE fela)                                                                  (2)

 4.2        Balekane/dithaka/mophato wa morwaakgosi ba setse ba godile/tsofetse.               (2)

 4.3        Poeletsomafoko – go gatelela bokao jwa lefoko le le boeleditsweng.                 (2)

 4.4        Tshwantshanyo – ke se bone ka tiriso ya lekopanyi ‘jaaka’.                         (2)

 4.5        Ke ungwile gore motho ga a nnele mošwa ruri/se se sa feleng se a bo se tlhola.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)
                                                                                               [10]

                                             LE

 POKO E E SA TLHAOLWANG

 POTSO 5: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

 ʹKE TLHOAFALETSE MORATWAʹ – BD Magoleng

 5.1        Letlhologelelo la moratiwa/go tlhologelela mongwe yo o ratiwang.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

 5.2        ʹLo itse, Khunwana g’a kitla a b’ a itshoka’/Fa lona lo kepa ka kepu tsa
            kgegerepe.
            Tshwantshiso                                                                       (2)

 5.3        Ba kae boesengmang ba nthatang.                                                    (2)

 5.4        Tlogelo - go tlogetswe tlhogo ꞌdiꞌ mo go ʹdikepuʹ go nna ʹkepuʹ/
            Poeletsomodumo – go boeleditswe modumopuo/tumammogo ʹkʹ.                           (2)

 5.5        Ke maikutlo a letlhologelelo ka a tlhoafaletse moratiwa wa gagwe.                  (2)
                                                                                               [10]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                30

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 5

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    5                       DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 KAROLO YA B: PADI

 POTSO 6: POTSO YA TLHAMO

 ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha tse
             di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
             tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

 LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

 •       Dikgwetlho ke mathata kgotsa maparego a re rakanang le ona mo botshelong.
         Motshedi mongwe le mongwe o itemogela dikgwetlho tse di ka mo thibelelang
         tswelelopelo mme tsa mo tlisetsa khutsafalo.
 •       Ke boammaaruri gore kgolo ya ga Motswagauteng e nnile le dikgwetlho tse di mo
         hutsafaditseng.
 •       Motswagauteng ke ngwana wa ga Gokatweng. O hutsafatswa ke kgolo ya gagwe
         ka a iphitlhela a godisiwa ke monnamogolo Puso le mosadimogolo Ijelele, batsadi
         ba ga mmaagwe.
 •       O itemogela dikgwetlho tse di mo hutsafatsang tse a ka se di fetoleng tsa go se
         tshwane le bana ba bangwe ka tshobotsi le mmala gonne rraagwe e le mosweu.
 •       Mathata e ne e le gore ditsala le setšhaba, ba ne ba sa mo amogele jaaka
         morolong ka ntlha ya tshobotsi ya gagwe mme ba mmitsa ka maina a tshotlo jaaka
         ʹmorwaʹ, ʹlekutwaneʹ, ʹRooijanʹ le ʹlekgalagadiʹ. Se, se ne sa tlhola kutlobotlhoko le
         go ikobonya mo go Motswagauteng.
 •       Motswagauteng o hutsafatswa ke go tlhokafala ga batsadi ba ba mo godisitseng.
         Kgwetlho ya gagwe e etegetswa ke malomaagwe yo o neng a mo sotla, le go mo
         amoga boswa jotlhe jo a neng a bo tlogeletswe ke mosadimogolo le
         monnamogolo.
 •       O tsena ka lenga la seloko mme bothata jwa gagwe bo bakiwa ke go tlhoka legae
         le go se itse felo a go yang. Khutsafalo e e tllisitsweng ke bothata jo, e okediwa
         ke go thopiwa ke banna ba lekoko la ga Mokwepa go dira madi ka ena.
 •       Kwa Foreiborogo, o hutsafatswa ke go teketwa morago ga go leka go thusa
         mosadimogolo wa mosweu fa a ne a phamolelwa sekgwama. Kgwetlho ke gore
         fa a le kwa bookelong, o lemoga monna wa lepodisi yo o neng a mmona kwa ga
         Mokwepa. Seno se ne sa dira gore a tshabe kwa bookelong.
 •       O itemogela bosetlhogo jwa ga Salamina le Alberto morago ga go mo thusa fa a
         ne a lwala, a hutsafadiwa ke gore ba ikemiseditse go dira leswalo ka ena. O
         tswelela go nna ngwana yo o tlhokang legae.
 •       Kgwetlho ya go tlhoka kwa a tlaa bayang sekgele sa gagwe sa dithuto tsa kwa
         sekolong sa Mooketsi, ya mmakela khutsafalo ya go se tsenele moletlo le go
         retelelwa ke go se amogela.
 •       Bosemorafe bo thatafatsa kgolo ya gagwe fa a le kwa sekolong se segolo sa
         Foreiborogo mme a kobiwa ka ntlha ya fa basimane ba ne ba kgoromeleditse
         Sarkie mo go ena. Motswagauteng a utlwisiwa botlhoko ke gore o bonwe molato
         ntswa a sa tsenela tsheko ya ona.
 •       Ruri ke boammaaruri gore botshelo jwa ga Motswagauteng ga bo a nna bonolo,
         bo ne bo tletse dikgwetlho le khutsafalo.
         (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        [25]
Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 6

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   6                     DBE/Ngwanaitseele 2024
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 7: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

 LEBA SEIPONE – Kabelo Kgatea

 7.1        Kwa ga Mokwepa/kwa ntlong ya ga Mokwepa.                                         (1)

 7.2        Ke mmaagwe/motsadi wa gagwe/Motswagauteng ke morwae.                             (1)

 7.3        Gokatweng o ne a mo falodisitse mo dinaleng tsa lekoko la ga Mokwepa.            (2)

 7.4        Batho ba ba bolawang le ba ba ipolayang ga ba tsene ka kgoro ya
            legodimo, gonne ba sule pele ga nako e e beilweng ke Modimo.
            Go itsaya jaaka a ntse.
            Ga go ope yo o mosola go mo gaisa mo botshelong.                                 (2)
            (Di le PEDI fela)

 7.5        Ke ka ntlha ya fa a tlaa sala mo gae/ke gofejane wa ga Mosadimogolo Ijelele
            le monnamogolo Puso.                                                             (2)

 7.6        Ba ne ba retla batho.
            Ba ne ba rekisa dithwe tsa bona kwa masankomeng.
            Ba thopa le go anaanya batho.
            (Di le PEDI fela)                                                                (2)

 7.7        Go nna le lerato ga gagwe go dira gore a amogele Motswagauteng le go mo
            tshegetsa mo botshelong mme se sa tsweletsa ditiragalo pele./
            Go nna le dikgakalolo ga gagwe go tiisa Motswagauteng mo botshelong go
            mo kgontsha go thulana le mathata a lefatshe mme se sa tsweletsa ditiragalo
            pele.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

 7.8        Matlho a matala.
            Meriri ya meetse.
            O mosweu.                                                                        (3)

 7.9        Mosala o ne a mo teketa a bo a mo koba.                                          (2)

 7.10       O ne a isa kgetse kwa kgotlatshekelo, ya sekwa mme katlholo ya tlisa
            kutlwano magareng ga basweu le bantsho.                                          (2)

 7.11       Ke ne ke ka itumela - ka go le botlhokwa go itse motho yo o ntlisitseng mo
            lefatsheng./
            Ke ne ke ka hutsafala ka go ka se nne le kgolagano magareng ga me le ena.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

 7.12       Nnyaya - ke tshwanelo ya ngwana mongwe le mongwe gore a nne le legae.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  (2)

 7.13       Ee - o re supeditse ka Motswagauteng ka a nnile le tshegetso ya lesika,
            ditsala le setšhaba go tswa bonnyeng.                                            (2)
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                  [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 7

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                       7                     DBE/Ngwanaitseele 2024
                                      NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 8: POTSO YA TLHAMO
 OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise
 ELA TLHOKO:            Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
 •   Dikgwetlho ke mathata kgotsa maparego a re rakanang le ona mo botshelong.
     Motshedi mongwe le mongwe o itemogela dikgwetlho tse di ka mo thibelang
     tswelelopele mme tsa mo tlisetsa khutsafalo.
 •   Ke boammaaruri gore botshelo jwa ga Motlalepule bo nnile le dikgwetlho tse di mo
     hutsafaditseng.
 •   Motlalepule ka ntlha ya kgwetlho ya leuba, o tlogela legae la gagwe go ya majako
     kwa Gauteng.
 •   O ne a nna le kgwetlho ka ntlha ya tshobotsi ya gagwe, ka bangwe ba ne ba mo
     fufegela. Se, sa mo tsenya mo mathateng.
 •   O betelelwa ke lekau la tedu tsa katse, a bo a ima. Motlalepule a lebagana le mathata
     a maikarabelo a kgodiso le tlhokomelo ya lesea le le sa rulaganyediwang.
 •   Maikarabelo a kgodiso a mo tseisa tshwetso e e seng bonolo ya go isa ngwana kwa
     legaeng la bana. O ne a utlwa botlhoko go kgaogana le ngwana wa gagwe.
     Motlalepule a hutsafadiwa ke go tshwanelwa ke go itetlelela go godisetswa ngwana
     ke batlhokomedi kwa legaeng la dikhutsana.
 •   Motlalepule a nyalwa mme a retelelwa ke go neela morwadie, Mosidi, lerato le le
     feletseng gonne a gopotse mosimane wa gagwe yo a mo tlogetseng kwa
     kgodisetsong.
 •   Pelo ya botsadi ya mo kgothakgotha, a bo a kopa mogatse go ya kwa legaeng la
     dikhutsana go ya go ithuela ngwana wa mosimane. A utlwa botlhoko thata fa a tlhoka
     morwae kwa a neng a mo tlogetse teng. Botlhoko ba ntho bo ne ba tutela fa a mo
     tlhoboga mo phaposing ya bofelo.
 •   Kutlobotlhoko ya fetola tshobotsi ya gagwe, o feleletsa e le mmalethantshane ka
     ntlha ya se. Motlalepule yo gajaana a itsegeng ka MmaMosidi, o itemogela matsapa
     a go batlana le morwae moso mongwe le mongwe. Bothata jwa gagwe jo bogolo e
     ne e le pelo ya botsadi e e lelelang ngwana.
 •   Khutsafalo ya go sa bone Omphile ya bakela mmaagwe koafalo e kgolo, go sa fete
     letsatsi a sa selwe a ole.
 •   Botshelo bo ketefalela pele fa a tsaya tshwetso ya go tsamaya a fapogela
     basimanyana ba ba nang le tshobotsi ya ga morwae. Batsadi ba mmitsa dinalana,
     ba tshosa bana ka ena.
 •   Ditiragalo tsa botshelo jwa ga Motlalepule di tota di nnile le dikgwetlho tse di
     mmaketseng bohutsana.
     (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                              [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 8

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    8                      DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 9: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
 OMPHILE UMPHI MODISE – DPS Monyaise
 9.1        Kwa ntlong ya ga Malebela/kwa ga gagwe.                                            (1)
 9.2        Omphile ke morwae/ke mmaagwe Omphile.                                              (1)
 9.3        O batla gore mosadimogolo Malebela a mmolelele gore a ka fitlhela ngwana
            wa gagwe kwa kae.                                                                  (2)
 9.4        O ne a sa lebale motho yo o kileng a mmona.
            A gakologelwa motho ka go mo utlwa.                                                (2)
 9.5        O na le neo kgotsa bokgoni jwa ponelopele ya botshelo/boporofeti.                  (2)
 9.6        Ba ne ba gasa sedi la bokapi jwa moseja kwa ntle ga go latlha setso.
            Ba ne ba sega dikhai.
            Ba ne ba thula ditlhako.                                                           (2)
            (Di le PEDI fela)
 9.7        Bopelotlhomogi/lerato la botsadi la ga monnamogolo Ofentse le dira gore a
            ithuele Modise go mo godisa jaaka morwae mme se sa tsweletsa ditiragalo
            pele.                                                                              (2)
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)

 9.8        A le mosetlhana.
            Motho wa maratagolejwa/a le montle.
            A katogile monyo.
            Matlho a matona a a phatsimang.
            Dipounama di le matlerebunyana.
            Maoto a le matshweka.
            (Di le THARO fela)                                                                 (3)

 9.9        Go nna dikobodikhutshwane le go tlhoka se a ka mo tlamelang ka sona.               (2)

 9.10       Motlalepule o ne a bona ka lona gore Modise ke morwae mme bothata ba go
            mmatla jwa rarabologa.                                                             (2)

 9.11       Ke ne ke ka utlwa botlhoko mme ka lela thata gonne ba nkubugetse ke robetse
            mme ke sa kgone go itwela/nka ba tlogela ka ba neela Modimo/ka begela
            barutabana gonne ke sa batle go tsweletsa ntwa.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

 9.12       Nnyaya – Batho botlhe ba na le tetla ya go tshela ka boitumelo/re le batho re
            tshwanetse go tshegetsana/go ratana/le go sireletsana.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                    (2)

 9.13       Ee – o supile se ka moanelwa Motlalepule yo o neng a tshwara sephiri mme
            kwa bofelong sa mo koafatsa le go mmolaya.                                         (2)
                                                                                               [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 9

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  9                     DBE/Ngwanaitseele 2024
                                 NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 10: POTSO YA TLHAMO
 MASEGO – G. MOKAE
 ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
             tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
             tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
 •   Dikgwetlho ke mathata kgotsa maparego a re rakanang le ona mo botshelong.
     Motshedi mongwe le mongwe o itemogela dikgwetlho tse di ka mo thibelang
     tswelelopelo mme tsa mo tlisetsa khutsafalo.
 •   Ke boammaaruri gore botshelo jwa ga Masego bo nnile le dikgwetlho tse di mo
     hutsafaditseng.
 •   Masego ke ngwana wa ga rre Motsepe le mme Goabaone mme o golela kwa
     polaseng, kwa a nnang le kgwetlho ya go tsena sekolo se se sa mo neeleng ditšhono
     tsa dibasari. Se se mmakela khutsafalo ya go se kgone go tsweletsa dithuto tsa
     gagwe jaaka a eleditse.
 •   O itemogela kgwetlho ya go tlogela legae le batsadi ba gagwe go ya kwa motseng
     o a sa o itseng morago ga gore rre Kgotlhe le rre Selamolela ba mmatlele phatla
     kwa sekolong sa Sedimosang kwa Kgomokgomo.
 •   Masego kwa Sedimosang o lebagana le kgwetlho ya go sa ratwe ke barutwana ba
     bangwe ka a ne a le montle e bile a le botlhale go ba gaisa. Se se etegetswa ke go
     ratwa ke mogokgo ka a ne a a araba dipotso mo phaposing ka bofefo. A tshelela mo
     kutlobotlhokong ka ntlha ya se.
 •   Matsapa a ga Masego a oketsega fa Ntsime a mo dira setshegisa mo barutwaneng
     ba bangwe ka gore a mo ganne. Khutsafalo ya ga Masego e oketswa ke go ineela
     go nwa bojalwa ka go batla go kgotsofatsa Sannah.
 •   Mathata a gagwe a ya magoletsa fa a betelelwa ke Ntsime ka a ne a nwele go feta
     selekano. Kgwetlho e a nnang le yona ke go ima a bo a kobiwa kwa sekolong. Se
     sa mo hutsafatsa gonne maikaelelo a gagwe e le go tsena sekolo gore a nne le
     bokamoso jo bo phatsimang.
 •   Mathata a ga Masego ke gore o ya go efoga jang bogale jwa ga rraagwe yo a neng
     a batla go mmona a atlegile mo botshelong. Rraagwe o mo okeletsa kutlobotlhoko
     ka a ne a mo teketa mme a feleletsa a le kwa bookelong jwa Kalafong mo
     Attridgeville.
 •   Masego o lebagana le kgwetlho ya go batla tiro gore a tlamele ngwana wa gagwe.
     O hutsafatswa ke go mo tlogela a le esi mo ntlong ena a phakelela kwa tirong.
 •   Kwa tirong, botshelo jwa ga Masego ga bo nne bonolo, ka a direla batho ba ba
     ileditsweng mme ga a kgone go phuthologa e bile o feleletsa a hutsafetse ka a ne a
     tshwarelwa selo se a sa se itseng.
 •   Masego o nyalwa ke Vusi fela ka nako ya loso lwa gagwe o lebagana le kgwetlho
     ya gore mosadi wa ntlha wa ga Vusi o lwela boswa jwa ga gagwe. Khutsafalo ya go
     swelwa ke monna e okediwa ke go sa kgone go mo lelela sentle ka ntlha ya
     dikgogakgogano tse di bakiwang ke mosadi yo.
 •   Ruri ke boammaaruri gore dikgwetlho tsa botshelo jwa ga Masego di ne tsa mo
     hutsafatsa.
     (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                        [25]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 10

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   10                       DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 11: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
 MASEGO – G Mokae
 11.1     Kwa ntlong ya ga Cathy le Sol /kwa Randburg.                                          (1)

 11.2      Ke modiredi wa ga Cathy le Sol.                                                      (1)

 11.3     Ke gore a ye go batla Vusi Mngoma go mmolelela gore o batlwa ke mapodisi.             (2)

 11.4     O ne a ema, mme a oketsa phatla ka seatla go thiba marang a letsatsi.
          O ne a leka go buisa dinomoro tse di neng di setse di phimolega mo matlong a
          a fa mojeng wa mmila/ o tshositswe ke ntšwa e e neng e itimola lenyora.
          (Di le PEDI fela.)                                                                    (2)
 11.5     O ne a teilwe leina la Madimabe ka batsadi ba ne ba se na tshepo ya gore o tlaa
          tshela mme fa a se na go tlola dikgwedi di le thataro a bo a fetolwa leina go nna
          Masego.                                                                               (2)

 11.6     O ne a tshwanetse go ntsha mpaola mo ntlong.
          Go tswala setswalo.
          Go reka leokwane la setofo.
          (Di le PEDI fela)                                                                     (2)
 11.7     Bosetlhogo jwa ga Ntsime bo dira gore a betelele Masego le go mo imisa
          ngwana yo o sa rulaganyetswang mme se sa tsweletsa ditiragalo pele.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)

 11.8     O ne a katogile monyo/ a le moleele.
          Mmele o le monnye.
          A na le lefatlha le legolo mo tlhogong e kgolo e putswa.                              (3)
 11.9     O ne a batla go ipusolosetsa ka Masego a ne a gana lerato la gagwe.                   (2)
 11.10    O ne a tsaya Masego go ya go nna nae kwa ga gagwe kwa Attridgeville go mo
          katosa rraagwe.                                                                       (2)
 11.11    Ke ne ke ka hutsafala - gonne e ne e se maikaelelo a me go nna le ngwana/
          gonne ke ka bo ke swabisitse batsadi ba me.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
 11.12    Ee – gonne mongwe le mongwe a ka dira ka fa a ratang ka teng, fa fela di sa
          gatelele batho ba bangwe.
          Nnyaya – mongwe le mongwe o na le ditshwanelo tse a tswanetseng go di dirisa
          ka maikarabelo.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
 11.13    Ee – gonne Masego o ne a kgona go godisa le go tlamela ngwana wa gagwe
          ntswa a se na tshegetso ya batsadi ka ba ne ba hulere/Sello le fa e ne e le
          ngwana wa petelelo, ga a lebe tshotlego ya ga mmaagwe, o a ikemisa, a ithute
          le go atlega mo botshelong/Masego ga a ka a tlhakatlhakanngwa ke dikgwetlho
          tsa botshelo mme o ne a nna a kgaratlha, a aga lelapa la gagwe morago ga loso
          lwa ga Vusi./Sello o ne a kgaratlha a ithuta thata go fitlhelela e nna ngaka, a bo
          a ribolola molemo o o ka entwang kgatlhanong le mogare wa AIDS le HIV.
          (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                       (2)
                                                                                                [25]
Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 11

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      11                     DBE/Ngwanaitseele 2024
                                      NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 12: POTSO YA TLHAMO

 NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo
 ELA TLHOKO:            Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha
                        tse di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
                        tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.
     •   Dikgwetlho ke mathata kgotsa maparego a re rakanang le ona mo botshelong.
         Motshedi mongwe le mongwe o itemogela dikgwetlho tse di ka mo thibelang
         tswelelopelo mme tsa mo tlisetsa khutsafalo.
     •   Ke boammaaruri gore botshelo jwa ga Matsetseleko bo nnile le dikgwetlho tse di
         mo hutsafaditseng.
     •   Matsetseleko ke ngwana wa ga Kgori le Kelogile. Rraagwe o ne a ikaelela go rola
         tiro ya go nna mogotsamolelo kwa kgosing. O pateletsa morwae go nna
         mojaboswa wa tiro ya bogotsamolelo jwa kgosing.
     •   Pateletso e, e nna kgwetlho e bile e hutsafatsa Matsetseleko gonne ena o ne a
         ratile go ka tsweletsa pele dithuto tsa gagwe. Kutlobotlhoko e, e etegetswa ke
         fa rraagwe a re ga a tshoswe ke materiki, mo go ena bogotsamolelo ke tiro ya
         maemo.
     •   Matsetseleko o nna le kgwetlho ya go sa kgone go ka ngangisana le rraagwe le
         go lwela ditshwanelo tsa gagwe tsa go itlhophela tiro e a e ratang. Se se tlisiwa
         ke gore o na le tlotlo mo batsading ba gagwe ka jalo o lelela teng jaaka kwana.
     •   Kelogile o thatafaletsa Matsetseleko botshelo ka go dibela setso, se se mo
         paledisang go sireletsa morwae mme o agela lefoko la ga mogatse mosako. Se,
         ke kgwetlho mo go Matsetseleko ka a lebagana le botlhoko jwa go bona
         mmaagwe a retelelwa ke go mo tlhomola mmutlwa.
     •   Tshwetso ya go tsena ka lenga la seloko, a katoga batsadi ba gagwe e a mo
         hutsafatsa gonne o ne a patelesega go kgaogana le bona. O utlwisiwa botlhoko
         ke go tswa mo motseng wa gaabo wa Phiritshweu ntswa a sa itse felo a go yang.
     •   Botshelo jwa ga Matsetseleko ga bo nne bonolo le fa a amogetswe ka lerato kwa
         Kgaladi ke rre Segonyamatlho le balelapa la gagwe. Bothata jwa gagwe ke go sa
         bone tiro fa a goroga. O tlhologelela batsadi le mokapelo wa gagwe Palesa.
         Morago o hutsafatswa ke go bona Bra Boots a le mo motlhaleng wa gagwe go
         supa fa batsadi ba etsaetsega.
     •   Kwa Dikhudung, Matsetseleko o ne a nna le kgwetlho ya go kgaogana le Palesa
         morago ga go mmona kwa dikgaisanong, mme kopano eo e ne ya godisa
         letlhologelelo le le neng la mo hutsafatsa mo a bileng a ikutlwa e kete a ka sala
         dibese morago.
     •   Matsetseleko o ketefalelwa ke botshelo fa a retelelwa ke go ya phitlhong ya ga
         rraagwe.
     •   Bomadimabe bo a mo wela mme o amega mo kotsing ya sejanaga le dinokwane.
         O tshwarwa mmogo le bapalami ba ba neng ba utswitse sejanaga sa ga Bra
         Boots. O ya kgotlatshekelong ya molato o a sa o itseng.
     •   Ruri ke boammaaruri gore botshelo ba ga Matsetseleko ga bo a nna bonolo, bo
         etile bo nna le dikgwetlho tse di mo hutsafaditseng.
         (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 12

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    12                    DBE/Ngwanaitseele 2024
                                    NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 13: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

 NTLHOMOLE MMUTLWA – OM Lobelo

 13.1       Kwa Dikhudung.                                                                    (1)

 13.2       Ke baratani/bakapelo.                                                             (1)

 13.3       E ne e le go ya go bona Palesa.                                                   (2)

 13.4       O ne a mo solofetsa gore ga go na sepe se se ka mo kgaoganyang le ena.
            Matsetseleko o ne a solofetsa Palesa gore o tlaa boela gae morago ga
            dikgwedi di le tharo.                                                             (2)

 13.5       Ke ka gobo a ne a le montle.                                                      (2)

 13.6       Ditlhabololo tsa go neelana ka metsi a a phepa.
            Kgelelo ya leswe le mesele e e tsamaisang leswe.
            Tlhabololo ya tsa thuto le dikolo.
            Tlhabololo ya ditsela.
            Mafaratlhatlha a motlakase le tlhaeletsano.
            (Di le PEDI fela.)                                                                (2)

 13.7       Bopelontle jwa ga Segonyamatlho bo dirile gore a amogele Matsetseleko mo
            lelapeng la gagwe, se sa dira gore a se fitlhelelwe/a se bonwe mme ditiragalo
            tsa tswelela pele.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

 13.8       O moleele.
            Matlho a mahibidu.
            Ditetswana di dikologile molomo.
            Nko e okometse molomo.
            Tlhogo e e phatsimang/letwadi
            (Di le THARO fela.)                                                               (3)

 13.9       Mapodisi a fitlhetse difaele tse di buang ka ga patlo ya ga Matsetseleko mo
            sejanageng sa ga Bra Boots se se utswitsweng.                                     (2)

 13.10      Ke ena a rotloeditseng batsadi ba ga Matsetseleko go batla le go busetsa
            ngwana gae.                                                                       (2)

 13.11      Ke ne ke ka mo itumelela gonne ke batla go itse se se mo ngwegisitseng
            kgotsa ka a tshotse matsapa a go tla go mpona/Ke ne ke ka se mo itumelele
            ka a nkutlwisitse botlhoko gonne ke sa itse gore o ngadisitswe ke eng kwa
            gae.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

 13.12      Ee – gore mmaagwe a ye go mo tlhomola mmutlwa a tle a robalelwe ke
            ditlhokwa/ gore a bone fa rraagwe a laditsweng teng/a mo itlhobogele.
            Nnyaya – gonne ke sa dumele mo go bueng le baswi ka ba ithobaletse, mme
            ba ka se utlwe sepe/o ne a ka kgobola ntho ya ga Matsetseleko/go se sepe se
            a ka se buang le ena ka a sa tlhole a tshela.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)
Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 13

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   13                      DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 13.13      Ee – o atlegile ka go tlhagisa Kgosi Kgololo yo o neng a eletsa go tlisa
            ditlhabololo mo motseng wa gagwe, mme a emelana le kemokgatlhanong
            yotlhe e banna ba lekgotla ba neng ba e tlisa go mo kganela, fela a emelana
            le bona go fitlhelela a bona se a neng a se eletsa/ Matsetseleko ga a ka a
            ineela bonolo, o kgaratlhile gore a fitlhelele maikaelelo a gagwe a go
            tsweletsa dithuto/ Bra Boots ga a ka a tlogela go batlana le Matsetseleko le fa
            a kopane le dikgwetlho tse di neng di leka go mo sitisa mo patlong ya gagwe.        (2)
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                     [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 14

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  14                       DBE/Ngwanaitseele 2024
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 DITLHANGWA TSA SETSO – G Leeuw le ba bangwe

 POTSO 14: POTSO YA TLHAMO

 'MONNA WA MOGWEBI' – BP Lekome
 'KGOSI MOLEFI K PILANE' – MOM Seboni le EP Lekhela

 ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha tse
             di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
             tshwaya tiro ya motlhatlhojwa.

 •       Dikgwetlho ke mathata kgotsa maparego a botlhe re rakanang le ona mo
         botshelong go sa kgathalesege maemo a rona.
 •       Monna wa mogwebi o godisa barwadi ba gagwe ba le bararo a le esi mme se,
         ga se tiro e e bonolo ka a tshwanelwa ke go ba direla ka botlalo botlhe.
 •       Go leka go fitlhelela maikemisetso a go ba itumedisa, o ba botsa gore a ba tlele
         eng mo loetong lwa kgwebo le a ikaelelang go le tsaya.
 •       Monna wa mogwebi o iphitlhela a le mo mathateng a magolo ka ntlha ya fa
         morwadie wa gofejane yo a neng a mo rata thata, a ne a kopa gore a mo tlele
         sethunya sa rosa fa a boa kwa loetong.
 •       Bothata jo monna wa mogwebi a neng a lebagane le bona ke gore e ne e le
         setlha sa mariga. Go ne go se kitla go nna bonolo gore a bone sethunya sa
         rosa.
 •       Lerato le a neng a na le lona mo ngwaneng wa gagwe, le etegetsa bothata ka
         a retelelwa ke go raya gofejane gore a tlhophe se sengwe ka go ka se kitla go
         nna bonolo gore a bone rosa eo.
 •       O ithwesa mathata ka go amogela kopo ya gofejane. O tsenwa ke tsebetsebe
         le khutsafalo ya go tshegwa ke batho ka a ithaya a re sethunya sa rosa se tlhoga
         mariga mo serameng.
 •       Bothata jwa monna wa mogwebi ke gore o ne a sa batle go utlwisa ngwana wa
         gagwe botlhoko.
 •       Mo go tsibogeleng kgwetlho e, o kopana le khasetlele ya ga Dimo e na le
         tshingwana ya dithunya e e kopantseng ditlha tsa mariga le selemo. Karolo ya
         selemo e na le dithunya tse dintle mme a kgetla sethunya sa rosa.
 •       Dimo a mo laela gore a buse sethunya sa gagwe sa rosa, go sa nneng jalo o
         mo lobela dintsi.
 •       Monna a itsenya mo mathateng a go dumelana le Dimo gore o tlaa mo naya
         morwadie wa gofejana gore e nne mosadi wa gagwe, a dira leano fela.
 •       Monna wa mogwebi a itumelela go fitlhelela se morwadie a neng a se batla le
         fa go mo tsentse mo mathateng. A lebagana le kgwetlho ya go diragatsa
         tsholofetso ya gagwe mo go Dimo.
 •       O ne a neela Dimo morwadie go nna mosadi wa gagwe. Khutsafalo ya
         letlhologelelo la ngwana ya totela monna wa mogwebi mme a feleletsa a lwala
         ka ntlha ya go ikotlhaela tshwetso ya gagwe. A tsena ka lebitla.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 15

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   15                     DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 •       Kgosi Molefi K Pilane morago ga go tlogelelwa bogosi ke mogoloe Pilane a
         Pheto, o iphitlhela a lebagane le dikgwetlho tsa go tsaya maikarabelo jaaka
         moeteledipele wa morafe wa gagwe.
 •       Bothata jwa gagwe ke gore morafe o gasagane le naga ka ntlha ya puso ya ga
         mogoloe e e neng e sa siama. Kgwetlho e a tshwanetseng go e tsibogela ke go
         busa morafe ka tekatekano, go netefatsa gore batho ga ba patikiwe le go
         mpampediwa ka gope.
 •       Kgosi o lebagane le matsapa a go siamisa le go feela motse wa gagwe
         matlakala. Morafe o ne o phatlaletse le naga, ba siile mo motseng, a tshwanetse
         go ba phutha.
 •       Kgosi o tshwaragana le tiro e e thata ya go batlana le morafe kwa Natala, Kapa,
         Tlhabane le Kiriisetopo. Bothata jo bongwe ke gore banna ba tlogetse basadi le
         bana, makau a ganelela kwa makgoeng, ba a nyala, ba a tlhala.
 •       E le ruri botshelo bo na le dikgwetlho, tse itemogelwang ke batho ba ba
         farologaneng.
         (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         [25]

 POTSO 15: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

 DITLHANGWA TSA SETSO – GS Leeuw le ba bangwe

 NAANE: 'KATSE LE MONG WA YONAʹ – CLS Thobega

 Ditlhangwa tsa setso

 15.1       Kwa ntlong ya monna yo o ruileng Katse.                                              (1)

 15.2       Monna wa moeng o tlile ka lona go bona gore fa Katse ya monna e le bona e
            tlaa dira eng.                                                                       (2)

 15.3       Monna o ne a e apesa jaaka mosadi ka e ne e dira ditiro tsa ka fa lapeng.            (2)

 15.4       Ke mong wa Katse/o e ruile.                                                          (1)

 15.5       Go apaya.
            Go tlhatswa dijana.
            Go fa baeng dijo.
            (Di le PEDI fela.)                                                                   (2)

 15.6       E ne ya le sianela/tabogela.                                                         (2)

 15.7       Phiri e sola boboa, mokgwa ga e o latlhe/Phokoje ga e ke e latlha mosesele e
            le wa yona.
            (Dikarabo tsa barutwana tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                          (2)

                                             LE

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 16

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    16                      DBE/Ngwanaitseele 2024
                                    NSC – Kaedi ya go Tshwaya

MOGAKA SOL PLAATJE – PC Mooa

 15.8       Ditiro tsa bonatla tsa ga Sol Plaatje.                                              (2)

 15.9       O pelokgale – o ne a dibela puo ya Setswana le setso ka nako ya tlhaolele.
            (Dikarabo tsa barutwana tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

 15.10      Ke ba mophato o le mongwe.                                                          (2)

 15.11      O nkakariata mosekaphofu le fa phala e hibitse                                      (2)

 15.12      Ee – ka gonne ditshwanelo tsa me tsa botho di sa tshwanela go gatakwa ke
            ope le fa e le puso tota.
            Nnyaya – gonne ke tshaba go ka iketefaletsa botshelo ka go tshwarwa.
            (Dikarabo tsa barutwana tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

 15.13      Ke ithutile gore le fa go le thata ke tshwanetse go lwela dilo tsa gaetsho/Go
            dibela puo le setso le go ikitse.
            (Dikarabo tsa barutwana tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                         (2)

 15.14      Tlotlomatso/kakgolo                                                                 (1)
                                                                                                [25]

                                                      PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                25

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 17

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                  17                      DBE/Ngwanaitseele 2024
                                  NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 KAROLO YA C: TERAMA

 POTSO 16: POTSO YA TLHAMO
 MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

 ELA TLHOKO: Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha tse
             di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go
             tshwaya tlhamo ya motlhatlhojwa.

 •   Tlhagiso e e reng moapayabodila o a bo ikapeela, e kaya gore tiro nngwe le nngwe
     e o e dirang e na le dipoelo tsa yona, di ka go itumedisa kana di ka go utlwisa
     botlhoko. Bosula kgotsa molemo o o o direlang yo mongwe le wena o tlaa go ama
     ka mokgwa mongwe.
 •   Tlhapi mogatsa Legae, o apaya bodila ka a tshela botshelo jwa go nwa ntshe e bile
     a sa tlhokomele mogatse, a sa mo apeele, a sa mo direle mogodungwana le fa e le
     go mo tlhatswetsa. Se sa feleletsa se sa itumedise Legae, sa baka kgotlhang e
     ditlamorago tsa yona e nnileng go lwatsa Legae.
 •   Tlhapi o ikapeela bodila ka go tlhoka malebogo morago ga gore Legae a godise
     Ntshidi le go mo tsenya sekolo. O ungwa bodila jwa go tlhoka boitumelo mo lelapeng
     la gagwe.
 •   Ntshidi mo ngwageng wa bofelo kwa Yunibesithing, o tlhoka maikarabelo ka go
     robala le basimane. Morago ga dikgwedi di le tharo, o a ima.
 •   Tlhapi, Ntshidi le rraagwe Tlhapi, ba bontsha go tlhoka nnete, tirisano le kgolagano.
     Ba rerisana ka ga go ithwala ga ga Ntshidi, ba ikgatholositse Legae. Ba tlhoka
     tshegetso go tswa mo go Legae, ka a ne a ikgogela kwa morago.
 • Tlhapi o ikapeela bodila ka go se rerise Legae ka ga lekwalo le a le amogetseng
   mabapi le go ntshetsa Ntshidi bogadi. O bua fa bomalomaagwe Ntshidi ba tlaa
   amogela bogadi ka ngwana e se wa ga Legae. Legae ka pelo e e botlhoko, a bona
   fa a tshwanetse go katoga, a nyelela, go sa itsiwe kwa a leng teng, ka ditherisano
   tseo di ne di sa mo tshwanela.
 • Tlhapi o utlwisiwa botlhoko ke loso lwa ga Legae ntswa e le ena a baketseng Legae
   bolwetse jwa pelo. Go etegetsa kutlobotlhoko e, Ntshidi o ne a tlhabiwa ka thipa kwa
   boemelatereneng. Ruri Tlhapi o ikapeetse bodila ka ditiro tsa gagwe.
 • Ke boammaaruri jo bo se nang bana ba phefo gore Tlhapi o dirile dilo tse di sa
   siamang tse di dirileng gore a iphitlhele a lebagane le go latlhegelwa ke matshelo a
   baratwa ba gagwe ba le babedi, Ntshidi le Legae.
 • E le ruri moapayabodila o a bo ikapeela.
   (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 18

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                   18                     DBE/Ngwanaitseele 2024
                                   NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 17: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE

 MATSAPA DI A TSAYA KAE? – SS Mokua

 17.1       Kwa ga Mafenya.                                                                   (1)

 17.2       Ke ditsala/badirammogo.                                                           (1)

 17.3       Bangwe ba kgona go tswa mo sejanageng se se senyegileng ba sa gobala.
            Bangwe ba bolawa ke letshogo fela.                                                (2)

 17.4       Ke ntlha ya gore Nkefi a gane banna ba ba ka mo nyalang a itiile ka ba ba
            nyetseng.                                                                         (2)

 17.5       O ineeletse bojalwa jo bo feditseng bontle jwa gagwe/bo mo tsofaditseng./
            O latlhegetswe ke lekau.                                                          (2)

 17.6       Botshelo ke leotwana bo a dikologa.
            Nako ya bonyana e a fela go tle ya botsofe.
            Fa nako ya botsofe e gorogile e batla gore o bo o na le batho ba ba go
            tlhokomelang.
            Ditšhelete tse di tletseng mo ntlong ga di dire sepe ka nako ya botsofe.
            (Di le PEDI fela.)                                                                (2)

 17.7       Nnyaya - ke ne ke se kitla ke amogela kgolagano e, gonne Ntope e le monna
            wa me/a nntsheditse bogadi e bile e nthubela lelapa.                              (2)
                                             LE
 17.8       Loso lwa ga Kgabele.                                                              (1)

 17.9       Bagaabo Raesebo ba ne ba sa kopa Kgabele/ba ne ba mo adimile.
            Ba rile ba sa ntse ba tlaa dira lenyalo.                                          (2)

 17.10      O megagaru/botswapelo/bohula – gonne a batla go lwela madi a a neng a sa
            mo lebana/o tlisa kgotlhang magareng ga masika.                                   (2)

 17.11      Mmatšhatshi o tletse mowa wa ntwa fa Nkele a na le mowa wa kagiso.                (2)

 17.12      O ne a tlhotlheletsa mmaagwe go lwela setopo sa ga Kgabele/o ne a tsamaya
            le mmaagwe fa a ya go lwela setopo/o lemosa mmaagwe gore fa ba sa eme
            ka dinao, madi a ya go ya otlhe kwa go Nkele/a re monnaawe ga a direlwa
            moletlo wa lenyalo.                                                               (2)

 17.13      Ga go a siama gonne e le tshenyo ya madi ka a ne a ka sala a thusa Raesebo
            le bana mo khularong ya ga mmaabona/theko ya lekase e e tlhwatlhwagodimo
            ga e na mosola ope mo bathong ba ba sa ntseng ba nna mo matikiring./
            Go siame gonne go supa tlotlo e ba lelapa ba neng ba e bontshang tebang le
            moswi.
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   (2)

 17.14      Fa batho ba go lwantsha o se ka wa ba tlatsa bogale ka go lwa le bona/
            Boikobo kgotsa bonolo bo a busetsa/ga bo godise ntwa.                             (2)
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)                   [25]
Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 19

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                      19                       DBE/Ngwanaitseele 2024
                                      NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 18: POTSO YA TLHAMO

 GA SE LORATO – MJ Magasa

 ELA TLHOKO:            Mo tlhamong ya motlhatlhojwa go tshwanetse ga akarediwa dintlha tse
                        di fa tlase. Go tlaa dirisiwa ruboriki ya maduo a a kana ka 25 go tshwaya
                        tlhamo ya motlhatlhojwa.

   • Tlhagiso e e reng moapayabodila o a bo ikapeela, e kaya gore tiro nngwe le nngwe
     e o e dirang e na le dipoelo tsa yona, di ka go itumedisa kana di ka go utlwisa
     botlhoko. Bosula kgotsa molemo o o o direlang yo mongwe le wena o tlaa go ama
     ka mokgwa mongwe.
   • Motsamai o apaya bodila ka e le rre wa lelapa mme a na le dinyatsi e bong Angeline,
     Suzan le Gladys. O tlhola kutlobotlhoko mo lelapeng la gagwe ka a sa ba tlamele
     mme a direla dinyatsi le bana ba bona, a lomeletsa mosadi le bana ba gagwe. O
     ikapeela bodila ka dinyatsi di mo jela madi a a ka bong a ne a tlhokomela lelapa la
     gagwe ka ona.
   • Motsamai o tshameka le go itshema e le mohumi. O agela Angeline ntlo ka madi a a
     adimileng kwa Long Holmes, a bo a baakanyetsa Gladys marulelo a ntlo ntswa a
     reteletswe ke go direla balelapa la gagwe se, ka a ba tlogetse mo letlotleng. Suzan
     ena o mo agetse lebenkele le go mo rekela bene. Morago Angeline le Suzan ba a
     mo latlhaganya mme kwa ga Gladys o kobiwa ke Kefentse.
   • O sala a le mo kutlobotlhokong ka a ne a latlhiwa ke dinyatsi tsotlhe mme a sala e
     le gopane wa moikapari. A sala a na le melato go duela ntlo ya ga Angeline le go
     duela Kefentse diranta di le dikete di le lesome.
   • Motsamai o ikapeetse bodila jwa go nna le dinyatsi mme se sa dira gore Gadifele le
     ena a latele motlhala wa gagwe ka go mo itlhokomolosa le go ratana le Bra Dan.
   • O ikgogetse metsi ka mosele ka go sa tseye dikgakololo tsa ditsala tsa gagwe
     Lenkapere le Gosekwang, fa ba ne ba mo gakolola gore a se ka a ratana le Angeline
     ka a le monnye thata mo go ena ka e bile Motsamai a nyetse. O ne a bona fa
     badirammogo ba mo fufegela e bile ba ipatlela Angeline. Selapo le ena o lekile go
     mo gakolola ka a ne a leka go mo thusa go aga le go tlhokomela lelapa la gagwe
     fela o ne a itshela moriti o o tsididi. O ikapeela bodila jwa go tlhoka tshegetso ya
     ditsala fa a le mo mathateng, ka nako e bana le mosadi ba neng ba mo furaletse.
   • Motsamai o apaya bodila ka go sa dirise dikoloi tsa tiro ka tshwanelo, a di dirisetsa
     dinyatsi tsa gagwe le go di senya. Bodila jo a bo ungwang ke go tswa kwa tirong a
     iphotlhere a sa newa madi a diphenšene.
   • Ke boammaaruri gore moapayabodila o a bo ikapeela. Motsamai o bolaiwa ke se a
     se jeleng gonne a tlhokile maikarabelo le lerato mo lelapeng la gagwe. Lenyalo la
     gagwe le latlhegetswe ke tlotlo le balelapa la gagwe ba mo itlhokomolosa.
   • O retelelwa ke go nna mo ntlong e e agilweng ke bana ba gagwe, go palama dikoloi
     tsa bona le go itumelela katlego ya bona.
   • Ditiragalo tsotlhe tse, di supa bonnete jwa gore moapayabodila o a bo ikapeela.                [25]
     (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko.)

Kwalololo e ileditswe                                                                      Phetla

### Page 20

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    20                      DBE/Ngwanaitseele 2024
                                    NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 POTSO 19: DIPOTSO TSE DIKHUTSHWANE
 GA SE LORATO – MJ Magasa

 19.1       Kwa UTC (United Tobacco Company)/ kwa tirong.                                          (1)

 19.2       Gadifele – ke ntsalae                                                                  (2)

 19.3       Mmele, pelo le mowa ga go se se monate sa tsona.
            Botlhokatsebe jwa kgakololo bo botlhoko go feta tlhonya.
            Dilo dingwe re a di itira mme morago di be di re baba jaaka mmabetsane.
            O rothisa keledi.
            Ka lentswe le le wetseng
            O ne a bopama
            O utlwile botlhoko
            (Di le THARO fela.)                                                                    (3)

 19.4       Fa o na le bothata o tshwanetse go bo rerisana le batho ba bangwe gore ba go
            bo thuse/Mathata a a thusanwa.                                                         (2)

 19.5       Ee – ngwana sejo o a tlhakanelwa/Kgodiso ya ngwana ke ya motsadi mongwe
            le mongwe/Barutabana ke batsadi ba bobedi ba bana/Barutwana ga ba direlwe
            fela ka gore ba se na batsadi.                                                         (2)

 19.6       Ke go etegetsa ntwa e e neng e le mo lelapeng la ga Motsamai. O etegeditsa
            kutlobotlhoko ya ga Motsamai                                                           (2)

 19.7       Ke nako e Motsamai a neng a jelwa lebenkele ke Suzan/Ke ya gore a tshwarise
            Suzan le Sentebaleng fa ba leka go mo leleka ka a re ba mo tseetse lebenkele.          (1)

 19.8       Dipampiri tsa lebenkele di ne di kwadilwe ka Suzan.
            Mojaboswa ke Sentebaleng.                                                              (2)

 19.9       Semelo sa bomatla/boeleele – ga a na dipampiri tsa lebenkele gonne a re di
            kwa go Suzan./ Ga a kelotlhoko/ ga a na maikarabelo o rekile lebenkele mme
            ga a tshwenyega ka go bona dipampiri tsa lona.                                         (2)

 19.10      Selapo o na le maikarabelo fa Motsamai a se na maikarabelo.
            Selapo o na le lerato la nnete fa Motsamai a se na lerato la nnete.
            Selapo o nna fa lelapeng la gagwe fa Motsamai a ne a ebela le naga.
            Selapo o tlhokomela mosadi wa gagwe fa Motsamai a sa tlhokomele wa
            gagwe.
            Selapo o ne a tlotla lelapa la gagwe fa Motsamai a ne a sa tlotle lelapa la
            gagwe.                                                                                 (2)
            (E le NNGWE fela.)

 19.11      O ne a leleka Motsamai mme a tshwanelwa ke go boela gae ka a sa tlhole a
            na le dinyatsi.                                                                        (2)

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 21

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                    21                        DBE/Ngwanaitseele 2024
                                    NSC – Kaedi ya go Tshwaya

 19.12      Ga go a siama gonne o a itse gore Motsamai o na le lelapa le a tshwanetseng
            go le tlamela/Gladys o ne a itse sentle gore ena le Kefentse ga ba ise ba
            tlhalane.                                                                              (2)

 19.13      Ke ithutile go itshoka go fitlhelela se ke se eletsang/ Ke ithutile gore boitshoko
            bo tsala katlego.                                                                      (2)
            (Dikarabo tsa batlhatlhojwa tse di nepagetseng di elwe tlhoko)                         [25]

                                                       PALOGOTLHE YA KAROLO YA C:                  25
                                                       PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:                   80

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 22

Setswana Puo ya Gae (HL)/P2                                             22                                                        DBE/Ngwanaitseele 2024
                                                             NSC – Kaedi ya go Tshwaya

KAROLO YA A: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA TLHAMO YA DIKWALO: POKO [10 MADUO]
        Ditlhokego          Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano          Phitlhelelo e e             Ga a fitlhelela
                                                             matsetseleko                                             tlhaelang
 DITENG                                5-6                          4                           3                          2                         0–1
                            -Thanolo e e               -O ranotse setlhogo         -Thanolo e e               -Thanolo ya setlhogo e e    -Setlhogo ga se a
 Thanolo ya setlhogo        tseneletseng ya setlhogo    sentle                     lekalekanang ya            sa kgotsofatseng            tlhaloganngwa
 Ngangisano e e             -Tsibogelo ya dinaledi e   -Tsibogelo e e              setlhogo                   -Dintlha tse di             -Ga go na bosupi jwa go
 tseneletseng katlholo le   e tshegetsang setlhogo     lekalekanang ya dintlha     -Go na le dintlha dingwe   tshegetsang setlhogo di     dirisa leboko le go
 go tlhaloganya             -Motseletsele o o          tse di tshegetsang          tse dintle tse di          dinnye thata                tshegetsa setlhogo
 setlhangwa                 itumedisang wa dintlha     setlhogo ka                 tshegetsang setlhogo       -Dintlha tsa ngangisano     -Dintlha tsa ngangisano
                            tsa ngangisano, di         matsetseleko                -Dintlha dingwe tsa        tse di maleba di dinnye     ga di maleba gotlhelele
 6 MADUO                    tshegediwa ka botlalo go   -Dintlha tse di utlwalang   dingangisano di            thata                       -Morutwana ga a kgona
                            tswa mo lebokong           tsa ngangisano, fela ga     tshegeditswe, mme fela     -Tlhaloganyo e e            go tlhaloganya leboko
                            -Go tlhaloganya            se tsotlhe tse di           bosupi ga bo               tlhaelang ya leboko
                            setlhangwa le leboko go    tshegeditsweng jaaka go     dumelesege ka metlha
                            go manontlhotlho           ne go tshwanetse            -Tlhaloganyo e e kwa
                                                       -Go tlhaloganngwa ga        tlase ya leboko
                                                       leboko go a itumedisa
 KAGEGO LE PUO                           4                          3                          2                          1                          0-1
                            -Kagego e e                -Kagego e e                 -Go na le bosupi jo bo     -Kagego e supa              -Kagego e bokoa thata
 Popego, kelelo e e         lomaganeng sentle          tlhamaletseng               rileng jwa kagego          thulaganyo e e              -Diphoso tse di masisi
 tlhaloganyegang le         -Puo, segalo le setaele    -Puo, segalo le setaele     -Puo, segalo le setaele    fosagetseng                 tsa puo le setaele se se
 tlhagiso                   di supa kgolo, di a        di nepagetse go le          tse di nepagetseng ka      -Segalo le setaele tse di   fosagetseng gotlhelele
 Puo, segalo le setaele     kgatlhisa, di nepagetse    gontsi                      tekano                     sa nepagalang ka bontsi     -E phephetha ka
 tse di dirisitsweng mo     -Gotlhelele ga e na        -Bogolo ga go na            -Diphoso tse dinnye tsa    -Diphoso tsa thutapuo,      diphoso tsa thutapuo.
 tlhamong                   diphoso tsa puo,           diphoso tsa thutapuo,       thutapuo, mopeleto le      mopeleto le matshwao a      mopeleto le matshwao a
                            mopeleto le matshwao a     mopeleto le matshwao a      matshwao a puiso           puiso di bonagala thata     puiso
 4 MADUO                    puiso                      puiso

ELA TLHOKO: Fa motlhatlhojwa a ikgatholositse diteng gotlhelele, mme a kwala tlhamo ya boitlhamedi, Diteng, Popego le Puo di abelwe 0
maduo.

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                Phetla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — Setswana HL · QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — Setswana HL · QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-setswana/7d1e848b-597c-47a6-9c32-4eacfae9cc3a) — Setswana HL · QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2023-mg/df8d577e-4b21-4004-88b3-f2daa31ad43a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022-mg/59c64b0c-e80f-446a-b8cf-f24e6aa49a6f) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/7c5025e5-c1ed-4458-9d4f-d5bf87e9b383) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-setswana/a97748be-3b5f-4da6-a7c2-245e23744f01) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2023-mg/ccea2147-f24f-4909-8005-bc6ba6f8285b) — Memo · 2023 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
