# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 15 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2016-memo/8f5f7539-d980-4e22-b5fa-b09800b44216
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2016-memo/8f5f7539-d980-4e22-b5fa-b09800b44216)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · setswana. Memorandum, 15 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2016/b3786a95-67fe-4c95-925b-5021ab6f221c) — QP · 2016 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                    MOPHATO 12

                            SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                               PAMPIRI YA BORARO (P3)

                             TLHAKOLE/MOPITLWE 2016

                                    MEMORANTAMO

MADUO: 100

                          Memorantamo o, o na le ditsebe di le 15.

Kwalololo e ileditswe                                                Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                2                                                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                                                                       NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE (50 Maduo)

ELA TLHOKO:

• Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3. KAROLO YA A).
• Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
• Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa
  godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
• Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

     Ditlhokego                                 Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e            Ga a fitlhelela
                                                                                  matsetseleko                                           tlhaelang
 DITENG LE                                                 28–30                      22–24                      16–18                     10–12                       4–6
 IPAAKANYO                                     -Tsibogelo ya maemo a a      -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Tsibogelo ya tomagano     -Tsibogelo e e seng

                        Maemo a a kwa godimo
                                               kwa godimo go gaisa a a      tlhamilweng ka             itumedisang               e e sa tlhomamang          maleba gotlhelele
 (Tsibogelo le                                 tlwaelegileng                matsetseleko               -Dikakanyo di lomagane    -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di
 dikakanyo)                                    -Dikakanyo tse di            -Dikakanyo tse di          mo go tlhaloganyegang e   tlhapang e bile di se na   tlhakatlhakaneng le go
                                               botlhale, tse di gwetlhang   maleba tota gape di        bile go kgotsofatsa       boitlhamedi                tlhoka tsepamo
 Thulaganyo ya                                 mogopolo le go supa          kgatlhisa le bosupi jwa    -E rulagane le go         -Bosupi jo bonnye jwa      -Di gasagane le go
 dikakanyo tsa                                 kgolo                        kgolo                      lomagana mo go            thulaganyo le tomagano     boelediwa
 ipaakanyo                                     -E rulagantswe le go         -E rulagantswe bontle      tlhaloganyegang go                                   -Ga e a rulagana e bile ga
                                               lomagana ka maemo a          thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,                                 e a lomagana
 Temogo ya                                     dinaledi go tsenyeletsa      tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo
 maitlhomo,                                    matseno, mmele le            mmele le bokhutlo
 baamogedi le                                  bokhutlo
 bokao                                                     25–27                      19–21                      13–15                      7–9                        0–3
                                               -Tsibogelo e e               -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo      -Ga go na maiteko a go
 30 MADUO                                      manontlhotlho, mme e         tlhamilweng ka             itumedisang, mme e        ga bo maleba               tsibogela setlhogo

                        Maemo a a kwa tlase
                                               tlhaela ditlhokego tse di    matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di seng
                                               tsibosang tsa tlhamo ya      -Dikakanyo tse di          tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di       maleba e bile di sa siama
                                               maemo a dinaledi             maleba gape di             -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane             gotlhelele
                                               -Dikakanyo tse di botlhale   kgatlhisa                  le go kgotsofatsa         -Ga go na bosupi jwa       -Ipaakanyo e e sa
                                               e bile di supa kgolo         -E rulagantswe bontle le   -Maemo a a rileng a       thulaganyo le tomagano     tsepamang e bile e
                                               -E rulagantswe ka            go lomagana go             thulaganyo le tomagano                               tlhakatlhakane
                                               matsetseleko le ka           tsenyeletsa matseno,       go tsenyeletsa matseno,
                                               tomagano go tsenyeletsa      mmele le bokhutlo          mmele le bokhutlo
                                               matseno, mmele le
                                               bokhutlo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                       Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                       Downloaded from hlayiso.com                   3                                                             DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                                                                             NSC – Memorantamo

RUBORIKI YA TLHATLHOBO TLHAMO YA PUO YA GAE [50 MADUO] (tswelelo)
      Ditlhokego                                     Phitlhelelo ka dinaledi               Phitlhelelo ka          Phitlhelelo ka tekano      Phitlhelelo e e tlhaelang           Ga a fitlhelela
                                                                                           matsetseleko
 PUO, SETAELE LE                                                14–15                           11–12                         8–9                         5–6                            0–3
 GO TSELEGANYA/                                   -Segalo, rejisetara, setaele le     -Segalo, rejisetara,        -Segalo, rejisetara,        -Segalo, rejisetara,           -Puo ga e
 RUNA                                             tlotlofoko di maleba le             setaele le tlotlofoko di    setaele le tlotlofoko di    setaele le tlotlofoko ga di    tlhaloganyesege

                          Maemo a a kwa godimo
                                                  maikaelelo, baamogedi le            maleba thata le             maleba le maikaelelo,       maleba le maikaelelo,          -Segalo, rejisetara,
 Segalo, rejisetara,                              bokao ka maemo a a kwa              maikaelelo, baamogedi       baamogedi le bokao          baamogedi le bokao             setaele le tlotlofoko
 setaele le tlotlofoko                            godimo                              le bokao                    -Tiriso e e maleba ya puo   -Tiriso ya puo ke ya           bomaleba jwa tsona bo
 tse di maleba go                                 -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka   -Puo e nonofile le tiriso   go tlhagisa bokao           maemo a motheo thata           kwa tlase le maikaelelo,
 maikaelelo/                                      maemo a a tlhaolegileng             ya segalo e maleba          -Segalo se maleba           -Segalo, tlhopo le tiriso ya   baamogedi le bokao
 ditlamorago le                                  -Segalo se se nang le                -Bogolo jwa yona ga bo      -Tiriso ya malepa a a       mafoko e e seng maleba         -Tlotlofoko e nnye thata,
 bokao                                           maikaelelo a a tlhotlheletsang       na diphoso tsa thutapuo     tlhotlheletsang ya go       -Tlotlofoko e                  mme e dira gore go nne
                                                  -Ga go na diphoso tsa thutapuo      le mopeleto                 tlhagisa diteng             lekanyeditswe thata            thata go tlhaloganya
 Tlhopho ya mafoko                                le tsa mopeleto ka gotlhe           -Puo e tlhamilwe ka
                                                  -Puo e e manontlhotlho ya           matsetseleko
 Tiriso ya puo le                                 maemo a a kwa godimo
 melawana, tiriso ya                                              13                              10                           7                           4

                         Maemo a a kwa tlase
 matshwao a puiso,                                -Puo e e matsetseleko ya            -Puo e e ngokang e bile     -Tiriso ya puo e e mo       -Tiriso e e bokoa ya puo
 thutapuo le                                      tlhotlheletso e e nonofileng mo     e nonofile ka kakaretso     magareng, ka go tlhoka      -Mefuta ya dipolelo e
 mopeleto                                         segalong                            -Segalo se se siameng       tsepamo                     mennye kgotsa ga e teng
                                                  -Ga e na diphoso tsa thutapuo       se nonofile                 -Segalo se siame ka         gotlhelele
 15 MADUO                                         le tsa mopeleto ka gotlhe           -Diphoso tse di mmalwa      kakaretso le tiriso e e     -Tlotlofoko e e
                                                  -E tlhamilwe ka manontlhotlho       tsa thutapuo le             lekanyeditsweng ya          lekanyeditsweng tota
                                                                                      mopeleto                    malepa a tlhotlheletso
                                                                                      -E tlhamilwe bontle
                                                                  5                               4                            3                           2                              0–1
 KAGEGO                                          -Kago e e manontlhotlho ya           -Kago e e latelanang ya     -Kago ya dintlhana tse di   -Go na le dintlha dingwe       -Dintlha tse di botlhokwa
                                                 setlhogo                             dintlhana                   maleba                      tse di amogelesegang           di a tlhaela
 Diponagalo tsa                                  -Dintlhana tse di tlhaolegileng      -E lomagane                 -Dipolelo le ditemana tse   -Dipolelo le ditemana di       -Dipolelo le ditemana di
 setlhangwa                                      -Dipolelo le ditemana di bopilwe     -Dipolelo le ditemana di    di bopilweng sentle         fosagetse                      fosagetse
                                                 bontlentle                           a latelana, di a            -Tlhamo e sa ntse e na le   -Tlhamo e sa ntse e na le      -Tlhamo e tlhoka
 Kago ya ditemana le                                                                  farologana                  tlhaloganyo                 tlhaloganyo                    tlhaloganyo
 go tlhangwa ga
 dipolelo

 5 MADUO
 SEELO SA MADUO                                                43–50                           33–40                       23–30                        13–20                          0–10

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                         Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                Downloaded from hlayiso.com                   4                                                          DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                                                      NSC – Memorantamo

RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO PUO YA GAE [25 MADUO]
        Ditlhokego         Phitlhelelo ka dinaledi             Phitlhelelo ka            Phitlhelelo ka tekano             Phitlhelelo e e             Ga a fitlhelela
                                                               matsetseleko                                                   tlhaelang
 DITENG,                             13–15                         10–12                            7–9                          4–6                           0–3
 THULAGANYO LE            -Tsibogelo ya maemo a a        -Tsibogelo e ntle tota e e     -Tsibogelo e e lekaneng      -Tsibogelo e e kwa tlase     -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                 kwa godimo go gaisa se         bontshang kitso e ntle ya      e e bontshang kitso ya       e e supang kitso ya          tlhoka kitso ya
                          se lebeletsweng ka gale        diponagalo tsa mofuta          diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta
 Tsibogelo le dikakanyo   -Dikakanyo tse di              wa setlhangwa                  wa setlhangwa                wa setlhangwa                wa setlhangwa
                          botlhale, tse di               -E tsepame – ga e a            -Ga e a tsepama ka           -Go na le tsepamo e e        -Bokao jo bo
 Kokoanyo ya dikakanyo    gamogileng                     fapoga setlhogo                gotlhe – go na le go eta e   rileng, mme kwalo e          kgoreletsegileng ka go
 gore go rulaganngwe      -Kitso e e tseneletseng        -Diteng le dikakanyo di        fapoga mo setlhogong         fapogile setlhogo            fapoga setlhogo go go
                          ya diponagalo tsa mofuta       lomagane, dintlha tse di       -Diteng le dikakanyo di      -Diteng le dikakanyo ga      feteletseng
 Maitlhomo, baamogedi,    wa setlhangwa                  thadisitsweng sentle           lomagane mo go               di lomagane ka gale. Ke      -Ga go na tomagano ya
 diponagalo/melawana le   -Kwalo e e tsepameng           gape di tshegetsa              utlwalang                    dintlha tse di mmalwa tse    diteng le dikakanyo
 tiriso                   -Diteng le dikakanyo di        setlhogo                       -Dintlha dingwe di           di tshegetsang setlhogo      -Ke dintlha di le mmalwa
                          lomagane                       -Sebopego se se                tshegetsa setlhogo           -Tiriso e e phatlhaletseng   fela tse di tshegetsang
 MADUO 15                 -Tlhaloso ya maemo a a         lolameng ka diphoso tse        -Sebopego se se maleba       ya melawana ya               setlhogo
                          kwa godimo e bile dintlha      dinnye                         ka kakaretso fela go na      sebopego                     -Ga go a dirisiwa
                          tsotlhe di tshegetsa                                          le go sa nepagale go go      -Go tlodisiwa ga matlho      melawana ya sebopego
                          setlhogo                                                      rileng                       go go tseneletseng
                          -Sebopego se se maleba
                          gape se nepagetse
 PUO, SETAELE LE GO                   9–10                           7–8                            5–6                          3–4                          0–2
 TSELEGANYA/RUNA          -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara,
                          setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko di     setaele le tlotlofoko di     setaele le tlotlofoko ga di
 Segalo, rejisetara,      maleba thatathata le           maleba thata le                maleba le maitlhomo,         fosagetse go le gonnye       tsamaisane le
 setaele, maitlhomo,      maitlhomo, baamogedi le        maitlhomo, baamogedi le        baamogedi le tiriso          go maitlhomo,                maitlhomo, baamogedi le
 baamogedi le tiriso      tiriso                         tiriso                         -Go diphoso dingwe tsa       baamogedi le tiriso          tiriso
                          -Thutapuo e nepagetse e        -Thutapuo e nepagetse          thutapuo                     -Thutapuo e e sa             -E phephetha ka diphoso
 Tiriso ya puo le         bile e agegile sentle          ka kakaretso e bile e          -Tlotlofoko e e lekaneng     lolamang ka diphoso tse      gape e tlhakatlhakane
 melawana                 -E e se nang diphoso           agegile sentle                 -Diphoso ga di               dintsi                       -Tlotlofoko ga e maleba
                          gotlhelele                     -Tlotlofoko e e siameng        kgoreletse bokao             -Tlotlofoko e e              go maitlhomo
 Tlhopho ya mafoko                                       tota                                                        lekanyeditsweng              -Bokao bo kgoreletsegile
 Matshwao a puiso le                                     -Bogolo ga go na                                            -Bokao bo kgoreletsegile     tota
 mopeleto                                                diphoso

 MADUO 10
 SEELO SA MADUO                     22–25                          17–20                         12–15                         7–10                          0–5

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                              Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    5                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                       NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: TLHAMO

POTSO 1

1.1       Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Letsatsi le bo seleng bo se na mahube.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:

          •     Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
          •     Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
          •     Matseno e nne a a ngokang.
          •     Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
          •     Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
          •     Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
          •     Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
          •     Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe
          •     Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •    Tlhaloso ya setlhogo.
          •    Tlhagiso ya ditiragalo tsa letsatsi le bo seleng bo se na mahube.                [50]

1.2       Tlhamo ya tlhaloso

          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Ke ne ke ithaya ke re nako e santse e le teng …

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:

          •    Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a
               filweng.
          •    Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
               maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
          •    Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o
               wa tlhamo sentle.

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    6                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                       NSC – Memorantamo

          •     Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
          •     Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •    Tlhagiso ya se se diregileng fa nako e ntse e tsamaya.
          •    Kakaretso ya dipoelo tsa go tsamaya ga nako.                                     [50]

1.3       Tlhamo ya ngangisano

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme a nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Kgololosego boipelo jwa Maaforikaborwa.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:

          •     Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
                boitshimololedi.
          •     A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe,
                mme a tlhalose se.
          •     Tlhamo e tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwa
                ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
                puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
          •     Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
          •     Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                tlhaloganyegang, mme e pateletse mmuisi go dumelana le tse di
                tlhagisitsweng. Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •    Tlhaloso ya setlhogo.
          •    Tlhaloso ya kgololosego.
          •    Tlhaloso ya se Maaforikaborwa a ipelang ka sona.
          •    Go tsaya letlhakore.
          •    Tlhagiso ya ntlhakemo ya motlhatlhojwa ka setlhogo.
          •    Tlhagiso ya dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya
               motlhatlhojwa.
          •    Tshobokanyo e e senolang ntlhakemo ya motlhatlhojwa.                             [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   7                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                      NSC – Memorantamo

1.4       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mofuta o wa tlhamo, o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa
          go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, kemo ya
          mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong.

          Sekao sa setlhogo: Rata segaeno, o se tlhoe sa ba bangwe.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:

          •     Tlhamo e itshupe ka go lekalekana
          •     E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e
                rileng.
          •     E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe
          •     Puo e nne e e tsosang maikutlo.
          •     Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang
          •     Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi.
          •     Ya maitlhomo e tseye letlhakore.
          •     Maikutlo a nne le seabe sa botlhokwa.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •    Tlhaloso ya setlhogo.
          •    Tlhagiso ya dintlha tsa botlhokwa ka ga go rata segaabo le go sa tlhoe sa
               ba bangwe.
          •    Kamano ya dintlha tsa segaabo le gore se ama jang tsa batho ba bangwe.
          •    Tshobokanyo ya dintlha.                                                         [50]

1.5       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Go ithuta le go rutiwa ka puo ya ga mme go ka
          ungwela barutwana molemo.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:

          •     Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.
          •     Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
          •     Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
                bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako
                e e fetileng.
          •     Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
                maitemogelo.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      8                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                         NSC – Memorantamo

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •    Tlhaloso ya tiriso le go tlhaloganyega ga puo ya ga mme.
          •    Tlhagiso ya tsamaiso ya go ithuta le go rutiwa ka puo ya ga mme go
               lebeletsweng:

            - dirutwa tse di farologaneng
            - go falola ga barutwana
            - barutabana ba dirutwa
            - dithusathuto
            - dithuto tse dikgolwane
          • Motlhatlhojwa a ka tlhagisa kemo ya gagwe jaaka morutwana.                            [50]

1.6       1.6.1          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                         •   Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                         •   Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                         •   Matseno e nne a a ngokang.
                         •   Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                         •   Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
                         •   Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                         •   Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                         •   Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe
                         •   Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             tlhalosa.

                         Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      9                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                         NSC – Memorantamo

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:

                         •     Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka
                               mafoko a tlhalosa ditiragalo tse di mo setshwantshong.
                         •     Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                               bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                         •     Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go
                               tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.
                         •     Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
                         •     Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                               setlhogong se.

                         Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

                         •   Setlhogo se a itlhophetseng sona.

                         •   Tlhaloso ya setlhogo.
                         •   Tlhagiso ya dintlha ka ga metshameko e e tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                         •   Tlhaloso ya gore metshameko e e ka nna mosola jang.
                         •   Thotloetso go barutwana le baagi ka kakaretso go tsenela
                             metshameko le go e ema nokeng.                                       [50]

          1.6.2          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                         •   Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                         •   Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                         •   Matseno e nne a a ngokang.
                         •   Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                         •   Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
                         •   Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                         •   Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                         •   Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe
                         •   Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             tlhalosa.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     10                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                         NSC – Memorantamo

                         Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:

                         •   Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko
                             a tlhalosa ditiragalo tse di mo setshwantshong.
                         •   Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                         •   Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go
                             tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.
                         •   Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
                         •   Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                             setlhogong se.

                         Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

                         •   Setlhogo se a itlhophetseng sona.
                         •   Tlhaloso ya setlhogo.
                         •   Tlhagiso ya dintlha ka ga tiragalo e e tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                         •   Thotloetso go baagi go efoga se se mo setshwantshong.                [50]

          1.6.3          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                         •   Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                         •   Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                         •   Matseno e nne a a ngokang.
                         •   Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                         •   Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
                         •   Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                         •   Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                         •   Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe.
                         •   Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             tlhalosa.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    11                  DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                        NSC – Memorantamo

                         Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:

                         •   Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko
                             a a a filweng.
                         •   Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                         •   Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go
                             tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.
                         •   Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
                         •   Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                             setlhogong se.

                         Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

                         •   Setlhogo se a itlhophetseng sona.
                         •   Tlhaloso ya setlhogo.
                         •   Tlhagiso ya dintlha ka ga tiragalo e e tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                         •   Thotloetso go baagi go efoga se se mo setshwantshong.              [50]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                 50

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  12                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                      NSC – Memorantamo

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO

POTSO 2

2.1       LEKWALO LA BOTSALANO

          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang mongwe yo o amanang le ena ka
          tsela nngwe, o tlhaeletsana ka ga sengwe jaaka go tebogo, kopo, tlhotloetso,
          keleletsomasego, jalojalo.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          botsalano:

          •     Lekwalo le, le le khutshwane, o neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga
                sona.
          •     A supe maikutlo a gagwe fela a se ka a teba thata.
          •     A se ka a nna le diphoso tsa mofuta ofe.
          •     A fe tshedimosetso ya se a buang ka ga sona.
          •     Go kwalwe aterese ya mokwadi fela.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     Aterese e le nngwe ya mokwadi
          •     Ditumediso.
          •     Thadiso ya maemo a lelapa la kwa gaabo ngwana yo.
          •     Tlhagiso ya botlhale jwa gagwe kwa sekolong le ponelopele e a ka
                tswang a na le yona ka ena. A ka tlhagisa dipholo tsa gagwe.
          •     Mabaka a a tshegeditseng kopo.                                                 [25]

2.2       PUO E E SA TLHOMAMANG

          Puo ke karolo ya botlhokwa ya go fatlhosana. E ka direlwa matšhwititšhwiti a
          batho kgotsa setlhopha se se rileng sa batho. Go ema setšhaba ka lefoko go
          farologana le go ema setlhotšhwana sa batho.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo e e sa
          tlhomamang:

          •     Puo e tshwanetse go ngoka setlhopha sa batho fa e simololwa.
          •     Dintlha di tshwanetse go agiwa ka tolamo go tila go phatlhalala ga
                dintlha.
          •     Mmui a tseye tsia bareetsi ba gagwe.
          •     Dirisa dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo, dirisa dikao
                tse di tlwaelegileng.
          •     Puo e e tlhagisiwang e nne le matseno, mmele le bokhutlo.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     Setlhogo sa puo.
          •     Ditumediso le ditebogo go batlamoletlong.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  13                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                      NSC – Memorantamo

          •     Tshimologo e e maatla e e ngokang theetso. E ka nna motlae kgotsa
                nopolo.
          •     Tsibogelo ya dipuo, dimpho le dikeleletsomasego tsa batlamoletlong.
          •     Dintlha tsa tswelelo ya botshelo jwa gagwe mo kgolong.
          •     Bokhutlo jo bo maleba.                                                         [25]

2.3       LEKWALO LA SEMMUSO

          Lekwalo la kgwebo ke mofuta wa lekwalo la semmuso. Lekwalo le le
          kwalelwa merero ya kgwebo ka kakaretso. Mokwadi a tlhamalale ka kgang a
          se dikadike, a be a bontshe go tlhaloganya ntlha e a buang ka yona
          malebana le kgwebo.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          kgwebo:

          •     Ditlhokego tse di farologaneng tsa lekwalo la semmuso di tlhagisiwe ka
                tlhomamo (popego le setaele).
          •     Lekwalo le, le le khutshwane, o neela dintlhakgolo ka se o se kopang.
          •     Leba kgangkgolo e e leng maitlhomo a gago.
          •     Puo e tlhamalale.
          •     Kwala diaterese tse pedi, ya mokwadi le moamogedi.
          •     Kwala dinomoro tsa mogala kwa o ka fitlhelewang gona.
          •     Le supe bokhutlo jo bo tlhamaletseng bo latelwe ke ditlhakaina tsa
                mokwadi.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     Setlhogo le ditumediso.
          •     Thadiso ka ga basari e e duelelang barutwana ba ba ithutelang bolemirui.
          •     A tlhagise ditlhokego tsa barutwana.
          •     A totobatse go tlhokega ga balemirui.
          •     Dirutwa tse barutwana ba tshwanetseng go di rutiwa.
          •     Kopo ya go tlhamiwa ga boithutedi go oketsa balemirui.
          •     Bokhutlo jo bo solofetsweng.                                                   [25]

2.4       DIPOTSOTHERISANO

          Dipotsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o
          bodiwang dipotso go fitlhelela tshedimosetso le go tsaya tshwetso ka ga
          sengwe se se rileng.

          Dintlha tse di tshwanetseng           go   elwa   tlhoko   fa   go   tshwaiwa
          dopitsotherisano:

          •     Setlhogo se supe gore dipotsotherisano di ka ga eng.
          •     Kagego e nne ya mmuisano.
          •     Maina/Maemo a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle.
          •     Dipotso di nne dikhutshwane, mme dikarabo tsa                  motsenela-
                potsotherisano di ka nama.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                 14                  DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                     NSC – Memorantamo

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     A amogele le go dumedisa balaola/le batsenala-potsotherisano.
          •     Kitsiso ya balaola-dipotsotherisano.
          •     Tlhagiso ya dipotso.
          •     Dikarabo tsa motsenela-potsotherisano morago ga potso nngwe le
                nngwe.
          •     A neele motsenela-potsotherisano tšhono ya go ithekisa le go botsa
                potso.
          •     Tlhagiso ya mofuta wa tiro le leina la tleliniki.
          •     Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                                           [25]

2.5       PEGELO E E SA TLHOMAMANG

          Pegelo e e sa tlhomamang ke tokomane e e kwalwang ka maikaelelo a go
          bega sengwe se se dirilweng le se se bonweng. Mokwadi ga a neelane ka
          diphitlhelelo le dikatlanegiso.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa pegelo e e sa
          tlhomamang:

          •     Leina la moromedi le moamogedi di tlhagisiwe.
          •     Setlhogo sa pegelo se bolele ka botlalo gore go begwa ka ga eng.
          •     Mokwadi a tlhagise tiragalo e a begang ka yona ka botlalo.
          •     Tlhaloso e nne le dintlha tse di utlwalang.
          •     Puo e nne e e tlhamaletseng ya kakaretso.
          •     Motlhatlhojwa a kwale leina la gagwe, a saene, a tlhagise letlha le a
                kwadileng pegelo ka lona.
          •     Kwala ka pakapheti.
          •     Dikatlanegiso di tlhagisiwe.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     Tlhagiso ya tiragalo e o begang ka ga yona.
          •     A neele leina la setlhopha sa bona sa kgwele ya dinao.
          •     A tlhagise letlha, nako le lefelo le motshameko o neng o tshwaretswe
                gona.
          •     Tlhagiso ya ditiragalo tsa motshameko le dipholo tsa ona.
          •     A tlhagise tshegetso le lerato la balatedi ba setlhopha sa bona.
          •     Dikatlanegiso le bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                          [25]

2.6       LENANEOTEMA LE METSOTSO

          Lenaneotema ke kitsiso le kgobokanyo ka dintlhakgolo tse go tlileng go buiwa
          ka tsona mo kopanong e e rileng. Le thusa batlapitsong go itse se ba se
          bilediwang le gore ba tle pitsong ba ipaakantse ba rulaganye ditshwaelo tsa
          bona sentle. Metsotso ke phutololo ya lenaneotema le le neng la romelelwa
          ditokololo tsa kopano. Metsotso e botlhokwa thata ka gonne e thusa go tshola
          le go boloka ditshwetso le dintlhakgolo tsa kopano.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  15                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2016
                                      NSC – Memorantamo

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lenaneotema
          le metsotso:

          •     Kwala dintlha tsa kopano jaaka (leina la mokgatlho/setheo, lefelo, letlha
                le nako).
          •     Rulaganya le go kwala dintlha tsa se se tla buiwang kwa kopanong.
          •     Go tlhagisiwe dintlha tse di botlhokwa fela.
          •     E kwalwe ka bokhutshwane.
          •     E nne le ditlhogwana tse di tlhomaganang go ya ka lenaneotema.
          •     Ditlhagiso, ditshwetso le diphetolelo tse di dirwang di tshwanetse go
                kwalwa jaaka ditshwetso.
          •     Go kwalwa fela diphitlhelelo, dikatlanegiso le ditshwetso e seng
                dingangisano tsa ditokololo.
          •     Tiriso ya pakapheti.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     A kwale letlha le lenaneotema le tswang ka lona.
          •     Thulaganyo ya dintlha tse go tlaa buiwang ka tsona kwa kopanong go ya
                ka botlhokwa jwa tsona.
          •     A tlhagise nako le lefelo le kopano e tlaa tshwarelwang kwa go lona.
          •     Mo metsotsong, a tlhagise letlha le kopano e tswerweng ka lona.
          •     A tlhagise nako ya kopano.
          •     A tlhagise dintlha tse di tšhotlhilweng kwa kopanong mabapi le
                tshireletsego ya mo sekolong.
          •     Tshobokanyo ya se se tshitshintsweng le se go dumelanweng ka sona.
          •     A tlhagise letlha la kopano e e latelang.                                      [25]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                 50
                                                                  PALOGOTLHE:                  100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2016-memo/dfa47044-d2e6-4c83-b1a4-d2763e8d00ba) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana
- [Setswana HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2016-memo/75b5eaff-c7c6-472f-afbe-ce58f01122cd) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana
- [Setswana HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2016-memo/beed25fb-6099-4a92-8fa6-04809e2dad6d) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2016-memo/184cfadd-791e-4513-ae0e-8de272cf335f) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018-memo/6cee1af9-6585-40df-96d5-c8d9a3fb573b) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2017-memo/66a734b6-68d0-4428-8781-04c6fda39247) — Setswana HL · Memo · 2017 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
