# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 15 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018-memo/6cee1af9-6585-40df-96d5-c8d9a3fb573b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018-memo/6cee1af9-6585-40df-96d5-c8d9a3fb573b)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · setswana. Memorandum, 15 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018/358804c6-fbb8-4a64-a4e2-de032483566b) — QP · 2018 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                    MOPHATO 12

                            SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                               PAMPIRI YA BORARO (P3)

                              TLHAKOLE/MOPITLWE 2018

                                    MEMORANTAMO

MADUO: 100

                          Memorantamo o, o na le ditsebe di le 15.

Kwalololo e ileditswe                                                Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com            2                                                            DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                                                                       NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO]
ELA TLHOKO:
     Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).
     Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
     Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a
      a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
     Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

       Ditlhokego                               Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e             Ga a fitlhelela
                                                                                  matsetseleko                                           tlhaelang
    DITENG LE                                              28–30                      22–24                      16–18                     10–12                        4–6
    IPAAKANYO                                  -Tsibogelo ya maemo a a      -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Tsibogelo ya tomagano      -Tsibogelo e e seng

                        Maemo a a kwa godimo
                                               kwa godimo go gaisa a a      tlhamilweng ka             itumedisang               e e sa tlhomamang           maleba gotlhelele
    (Tsibogelo le                              tlwaelegileng                matsetseleko               -Dikakanyo di lomagane    -Dikakanyo tse di sa        -Dikakanyo tse di
    dikakanyo)                                 -Dikakanyo tse di            -Dikakanyo tse di          mo go tlhaloganyegang e   tlhapang e bile di se na    tlhakatlhakaneng le go
    Thulaganyo ya                              botlhale, tse di gwetlhang   maleba tota gape di        bile go kgotsofatsa       boitlhamedi                 tlhoka tsepamo
    dikakanyo tsa                              mogopolo le go supa          kgatlhisa le bosupi jwa    -E rulagane le go         -Bosupi jo bonnye jwa       -Di gasagane le go
    ipaakanyo                                  kgolo                        kgolo                      lomagana mo go            thulaganyo le tomagano      boelediwa
    Temogo ya                                  -E rulagantswe le go         -E rulagantswe bontle      tlhaloganyegang go                                    -Ga e a rulagana e bile ga
    maitlhomo,                                 lomagana ka maemo a          thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,                                  e a lomagana
    baamogedi,le                               dinaledi go tsenyeletsa      tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo
    bokao                                      matseno, mmele le            mmele le bokhutlo
                                               bokhutlo
    30 MADUO                                               25–27                      19–21                      13–15                      7–9                         0–3
                                               -Tsibogelo e e               -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo       -Ga go na maiteko a go

                        Maemo a a kwa tlase
                                               manontlhotlho mme e          tlhamilweng ka             itumedisang mme e         ga bo maleba                tsibogela setlhogo
                                               tlhaela ditlhokego tse di    matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa        -Dikakanyo tse di seng
                                               tsibosang tsa tlhamo ya      -Dikakanyo tse di          tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di        maleba e bile di sa siama
                                               maemo a dinaledi             maleba gape di             -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane              gotlhelele
                                               -Dikakanyo tse di botlhale   kgatlhisa                  le go kgotsofatsa         -Ga go na bosupi jwa        -Ipaakanyo e e sa
                                               e bile di supa kgolo         -E rulagantswe bontle le   -Maemo a a rileng a       thulaganyo le tomagano      tsepamang e bile e
                                               -E rulagantswe ka            go lomagana go             thulaganyo le tomagano                                tlhakatlhakane
                                               matsetseleko le ka           tsenyeletsa matseno,       go tsenyeletsa matseno,
                                               tomagano go tsenyeletsa      mmele le bokhutlo          mmele le bokhutlo
                                               matseno, mmele le
                                               bokhutlo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                               Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                           Downloaded from hlayiso.com            3                                                              DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                                                                          NSC – Memorantamo

      Ditlhokego                                       Phitlhelelo ka dinaledi              Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano           Phitlhelelo e e         Ga a fitlhelela
                                                                                            matsetseleko                                              tlhaelang
 PUO,SETAELE LE                                                   14–15                          11–12                        8–9                        5–6                     0–3
 GO TSELEGANYA/                                    -Segalo, rejisetara, setaele le     -Segalo, rejisetara,        -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,     -Segalo, rejisetara,
 RUNA                                              tlotlofoko di maleba le             setaele le tlotlofoko di    setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko    setaele le tlotlofoko ga

                           Maemo a a kwa godimo
                                                   maikaelelo, baamogedi le bokao      maleba thata le             maleba le maikaelelo,      bomaleba jwa tsona       di maleba le
 Segalo, rejisetara,                               ka maemo a a kwa godimo             maikaelelo, baamogedi       baamogedi le bokao         bo kwa tlase ga          maikaelelo,
 setaele, tlotlofoko tse                           -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka   le bokao                    -Tiriso e e maleba ya      maikaelelo,              baamogedi le bokao
 di maleba go                                      maemo a a tlhaolegileng             -Puo e nonofile le tiriso   puo go tlhagisa bokao      baamogedi le bokao       -Puo ga e
 maikaelelo/                                      -Segalo se se nang le                ya segalo e maleba          -Segalo se maleba          -Tiriso ya puo ke ya     tlhaloganyesege
 ditlamorago le bokao                             maikaelelo a a tlhotlheletsang       -Bogolo jwa yona ga bo      -Tiriso ya malepa a a      maemo a motheo           -Tlotlofoko e nnye
 Tlhopho ya mafoko                                 -Ga go na diphoso tsa thutapuo      na diphoso tsa thutapuo     tlhotlheletsang ya go      thata                    thata mme e dira gore
 Tiriso ya puo le                                  le tsa mopeleto ka gotlhe           le mopeleto                 tlhagisa diteng            -Segalo, tlhopho le      go nne thata go
 melawana, tiriso ya                               -Puo e e manontlhotlho ya           -Puo e tlhamilwe ka                                    tiriso ya mafoko e e     tlhaloganya
 matshwao a puiso,                                 maemo a a kwa godimo                matsetseleko                                           seng maleba
 thutapuo le mopeleto                                                                                                                         -Tlotlofoko e
                                                                                                                                              lekanyeditswe thata
 15 MADUO                                                         13                               10                          7                          4

                           Maemo a a kwa tlase
                                                  -Puo e e matsetseleko ya             -Puo e e ngokang e bile     -Tiriso ya puo e e mo      -Tiriso e e bokoa ya
                                                  tlhotlheletso e e nonofileng mo      e nonofile ka kakaretso     magareng, ka go            puo
                                                  segalong                             -Segalo se se siameng       tlhoka tsepamo             -Mefuta ya dipolelo e
                                                  -Ga e na diphoso tsa thutapuo        se nonofile                 -Segalo se siame ka        mennye kgotsa ga e
                                                  le tsa mopeleto ka gotlhe            -Diphoso tse di mmalwa      kakaretso le tiriso e e    teng gotlhelele
                                                  -E tlhamilwe ka manontlhotlho        tsa thutapuo le mopeleto    lekanyeditsweng ya         -Tlotlofoko e e
                                                                                       -E tlhamilwe bontle         malepa a tlhotlheletso     lekanyeditsweng tota
 KAGEGO                                                           5                                 4                          3                          2                       0–1
                                                  -Kago e e manontlhotlho ya           -Kago e e latelanang ya     -Kago ya dintlhana tse     -Go na le dintlha        -Dintlha tse di
 Diponagalo tsa
                                                  setlhogo                             dintlhana                   di maleba                  dingwe tse di            botlhokwa di a tlhaela
 setlhangwa
                                                  -Dintlhana tse di tlhaolegileng      -Lomagane                   -Dipolelo, ditemana tse    amogelesegang            -Dipolelo le ditemana
 Kago ya ditemana le
                                                  -Dipolelo, ditemana di bopilwe       -Dipolelo, ditemana, di     di bopilweng sentle        -Dipolelo le ditemana    di fosagetse
 go tlhangwa ga
                                                  bontlentle                           latelana, di a farologana   -Tlhamo e sa ntse e na     di fosagetse             -Tlhamo e tlhoka
 dipolelo
                                                                                                                   le tlhaloganyo             -Tlhamo e sa ntse e na   tlhaloganyo
 5 MADUO                                                                                                                                      le tlhaloganyo
 SEELO SA MADUO                                                 43–50                           33–40                       23–30                       13–20                   0–10

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                     Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com           4                                                              DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                                                   NSC – Memorantamo

RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO – PUO YA GAE [25 MADUO]

        Ditlhokego            Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka            Phitlhelelo ka tekano     Phitlhelelo e e tlhaelang          Ga a fitlhelela
                                                                matsetseleko
 DITENG,                              13–15                         10–12                          7–9                          4–6                           0–3
 THULAGANYO LE            -Tsibogelo ya maemo a a        -Tsibogelo e ntle tota e e     -Tsibogelo e e lekaneng    -Tsibogelo e e kwa tlase e   -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                 kwa godimo go gaisa se         bontshang kitso e ntle ya      e e bontshang kitso ya     e supang kitso ya            tlhoka kitso ya diponagalo
                          se lebeletsweng ka gale        diponagalo tsa mofuta wa       diponagalo tsa mofuta      diponagalo tsa mofuta wa     tsa mofuta wa setlhangwa
 Tsibogelo le dikakanyo   -Dikakanyo tse di botlhale,    setlhangwa                     wa setlhangwa              setlhangwa                   -Bokao jo bo
 Kokoanyo ya dikakanyo    tse di gamogileng              -E tsepame – ga e a            -Ga e a tsepama ka         -Go na le tsepamo e e        kgoreletsegileng ka go
 gore go rulaganngwe      -Kitso e e tseneletseng ya     fapoga setlhogo                gotlhe – go na le go eta   rileng mme kwalo e           fapoga setlhogo go go
 Maitlhomo, baamogedi,    diponagalo tsa mofuta wa       -Diteng le dikakanyo di        e fapoga mo setlhogong     fapogile setlhogo            feteletseng
 diponagalo/melawana le   setlhangwa                     lomagane, dintlha tse di       -Diteng le dikakanyo di    -Diteng le dikakanyo ga di   -Ga go na tomagano ya
 tiriso                   -Kwalo e e tsepameng           thadisitsweng sentle gape      lomagane mo go             lomagane ka gale. Ke         diteng le dikakanyo
                          -Diteng le dikakanyo di        di tshegetsa setlhogo          utlwalang                  dintlha tse di mmalwa tse    -Ke dintlha di le mmalwa
                          lomagane                       -Sebopego se se                -Dintlha dingwe di         di tshegetsang setlhogo      fela tse di tshegetsang
 MADUO 15                 -Tlhaloso ya maemo a a         lolameng ka diphoso tse        tshegetsa setlhogo         -Tiriso e e phatlhaletseng   setlhogo
                          kwa godimo e bile dintlha      dinnye                         -Sebopego se se            ya melawana ya               -Ga go a dirisiwa melawana
                          tsotlhe di tshegetsa                                          maleba ka kakaretso        sebopego                     ya sebopego
                          setlhogo                                                      fela go na le go sa        -Go tlodisiwa ga matlho
                          -Sebopego se se maleba                                        nepagale go go rileng      go go tseneletseng
                          gape se nepagetse
 PUO, SETAELE LE GO                    9–10                           7–8                          5–6                          3–4                          0–2
 TSELEGANYA/RUNA          -Segalo, rejisetara, setaele   -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara, setaele,
 Segalo, rejisetara,      le tlotlofoko tse di maleba    setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko di     tlotlofoko ga di tsamaisane
 setaele, maitlhomo,      thatathata le maitlhomo,       maleba thata le                maleba le maitlhomo,       fosagetse go le gonnye       le maitlhomo, baamogedi le
 baamogedi le tiriso      baamogedi le tiriso            maitlhomo, baamogedi le        baamogedi le tiriso        go maitlhomo, baamogedi      tiriso
 Tiriso ya puo le         -Thutapuo e nepagetse e        tiriso                         -Go diphoso dingwe tsa     le tiriso                    -E phephetha ka diphoso
 melawana                 bile e agegile sentle          -Thutapuo e nepagetse ka       thutapuo                   -Thutapuo e e sa             gape e tlhakatlhakane
 Tlhopho ya mafoko        -E e se nang diphoso           kakaretso e bile e agegile     -Tlotlofoko e e lekaneng   lolamang ka diphoso tse      -Tlotlofoko ga e maleba go
 Matshwao a puiso le      gotlhelele                     sentle                         -Diphoso ga di             dintsi                       maitlhomo
 mopeleto                                                -Tlotlofoko e e siameng        kgoreletse bokao           -Tlotlofoko e e              -Bokao bo kgoreletsegile
 MADUO 10                                                tota                                                      lekanyeditsweng              tota
                                                         -Bogolo ga go na diphoso                                  -Bokao bo kgoreletsegile
 SEELO SA MADUO                       22–25                         17–20                        12–15                         7–10                         0–5

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                             Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  5                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: TLHAMO
POTSO 1
1.1       Tlhamo ya tlhaloso

          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Barutabana ba gompieno ba tshwere phage ka
          mangana.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:

              Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a
               filweng.
              Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
               maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
              Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o
               wa tlhamo sentle.
              Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
              Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
              Setlhogo se a itlhophetseng sona.
              Tlhaloso ya setlhogo
              Tlhagiso ya dikgwetlho tse barutabana ba nang le tsona.
              Ditlamorago tsa dikgwetlho tsa barutabana.
              Tlhagiso ya ditharabololo tsa dikgwetlho tse.
              Bokhutlo jo bo maleba.                                                          [50]

1.2       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Bokhanselara mo motseng wa rona bo ka tokafala fa
          ...

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:

               Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.
               Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
               Karolo e kgolo mo tlhamong e ke go tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
                bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako
                e e fetileng.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  6                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

               Dikakanyo/megopolo/maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
                maitemogelo.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

           Setlhogo se a itlhophetseng sona.
           Tlhaloso ya setlhogo.
           Tlhagiso ya ditiro tsa bokhanselara tse di lebeletsweng:
             - ditirelo tse ba ka di rebolang
             - dithuso tse ba ka neelanang ka tsona
          Motlhatlhojwa a ka tlhagisa kemo ya gagwe jaaka moagi wa motse.                      [50]

1.3       Tlhamo ya ngangisano

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo mme a nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Bodirelaloago ke namane tona ya tiro. Dumela kgotsa
          o ganetse.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:

               Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
                boitshimololedi.
               A neye dintlha tsa dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe mme
                a tlhalose se.
               Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe mme dikakanyo di tlhagisiwe ka
                kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
                puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
               Puo e dirisiwe ka maikutlo mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
               Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                tlhaloganyegang mme e pateletse mmuisi go dumelana le tse di
                tlhagisitsweng. Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo se a itlhophetseng sona.
              Tlhaloso ya setlhogo.
              Tlhaloso ya tiro ya bodirediloago.
              Tlhaloso ya dikgwetlho tsa bodirediloago.
              Go tsaya letlhakore.
              Tlhagiso ya ntlhakemo ya motlhatlhojwa ka setlhogo.
              Tlhagiso ya dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya
               motlhatlhojwa.
              Tshobokanyo e e senolang ntlhakemo ya motlhatlhojwa.                            [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  7                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

1.4       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mofuta o wa tlhamo, o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa
          go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, kemo ya
          mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong.

          Sekao sa setlhogo: Basadi mo Aforikaborwa ba tsholegile botoka.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyang letlhakore:

               Tlhamo e itshupe ka go lekalekana
               E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e
                rileng.
               E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe
               Puo e nne e e tsosang maikutlo.
               Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang
               Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo se a itlhophetseng sona.
              Tlhaloso ya setlhogo.
              Tlhagiso ya dintlha tsa botlhokwa ka ga bokgoni jwa mosadi.
              Kamano ya dintlha tsa bong le molaotheo wa naga.
              Tlhagiso ya ditiro tse di dirwang ke basadi jaanong.
                                                                                              [50]
              Tshobokanyo ya dintlha.

1.5       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mofuta o wa tlhamo, o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa
          go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, kemo ya
          mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong.

          Sekao sa setlhogo: Lekgotlatsamaiso la sekolo le tshwanetse go
          ntšhwafadiwa ngwaga le ngwaga.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyang letlhakore:

               Tlhamo e itshupe ka go lekalekana
               E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e
                rileng.
               E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe
               Puo e nne e e tsosang maikutlo.
               Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang
               Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi.

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  8                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo se a itlhophetseng sona.
              Tlhaloso ya setlhogo.
              Tlhagiso ya ditiro tsa Lekgotlatsamaiso la Sekolo.
              Kamano ya taolo ya Lekgotlatsamaiso la Sekolo le molao wa tsamaiso ya
               makgotla a.
              Tlhagiso ya mabaka a phetolo ya Lekgotlatsamaiso la Sekolo.
              Tshobokanyo ya dintlha.                                                        [50]

1.6       Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Ke sa le ke wa mowa kwa tshimologong.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:

               Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
               Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
               Matseno e nne a a ngokang.
               Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
               Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
               Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
               Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe
               Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:

              Kwala setlhogo se o itlhophetseng sona.
              Tlhaloso ya setlhogo.
              Tlhagiso ya ditiragalo tse di mo digileng mowa.
              Tlhagiso ya se a naganang gore se ka bo se diragetse.
              Tshobokanyo ya diteng tsa setlhogo.                                            [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      9                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                         NSC – Memorantamo

1.7       1.7.1          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                            Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                            Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                            Matseno e nne a a ngokang.
                            Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                            Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                            Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                            Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe
                            Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             tlhalosa.
                            Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

                         Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:

                             Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko
                             a tlhalosa ditiragalo tse di mo setshwantshong.
                             Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                             Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa
                             mofuta o wa tlhamo sentle.
                             Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
                             Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                             setshwantshong se.

Kwalololo e ileditswe                                                                       Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      10                  DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                         NSC – Memorantamo

                         Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

                            Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhophetseng
                             sona.
                            Tlhaloso ya setlhogo.
                            Tlhagiso ya dintlha ka ga lefelo le le tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                            Tlhaloso ya gore tiro e e mosola jang.
                            Tlhagiso ya dikgwetlho le monate wa tiro e.
                            Thotloetso go barutwana ka kakaretso go ithutela tiro e le go
                             ema badiri ba yona nokeng.                                           [50]

          1.7.2          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                            Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                            Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                            Matseno e nne a a ngokang.
                            Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                            Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                            Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                            Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe
                            Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             tlhalosa.
                            Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

                         Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

Kwalololo e ileditswe                                                                       Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     11                  DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                        NSC – Memorantamo

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:

                            Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko
                             a tlhalosa ditiragalo tse di mo setshwantshong.
                            Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                            Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa
                             mofuta o wa tlhamo sentle.
                            Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
                            Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                             setshwantshong se.

                         Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

                            Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhophetseng
                             sona.
                            Tlhaloso ya setlhogo.
                            Tlhagiso ya dintlha ka ga tiragalo e e tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                            Tlhagiso ya matsapa a a tsewang go fitlhelela se se mo
                             setshwantshong.
                            Thotloetso go barutwana le baagi ka kakaretso ka ga se se mo
                             setshwantshong.                                                     [50]

                                                      PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                 50

Kwalololo e ileditswe                                                                      Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  12                 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                     NSC – Memorantamo

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO

POTSO 2

2.1       LEKWALO LA BOTSALANO

          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang mongwe yo o amanang le ena ka
          tsela nngwe, o tlhaeletsana ka ga sengwe jaaka, tebogo, kopo, tlhotloetso,
          keleletsomasego, jalojalo.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          botsalano:

              Lekwalo le, le lekhutshwane, o neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga
               sona.
              A supe maikutlo a gagwe fela a se ka a teba thata.
              A se ka a nna le diphoso tsa mofuta ofe.
              A fe tshedimosetso ya se a buang ka ga sona.
              Go kwalwe aterese ya mokwadi fela.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Aterese e le nngwe ya mokwadi
              Ditumediso.
              Thadiso ya ditshupetso tse di nnileng gona.
              Tlhagiso ya dingongorego tse di bakileng ditshupetso.
              Tlhagiso ya tsibogelo ya ga mmasepala ka dingongorego tse.
              Tlhagiso ya maikutlo a baagi ka tsibogelo ya ga Mmasepala.
              Maemo a loago morago ga tsibogelo.                                            [25]

2.2       LEKWALO LA SEMMUSO

          Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng.
          Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa
          mongwe: a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a
          mangwe. Palo ya mafoko a lona e nne 180-200 diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          kgwebo:

              Ditlhokego tse di farologaneng tsa lekwalo la semmuso di tlhagisiwe ka
               tlhomamo (popego le setaele).
              Lekwalo le, le le khutshwane, o neela dintlhakgolo ka se o se kopang.
              Leba kgankgolo e e leng maitlhomo a gago.
              Puo e tlhamalale.
              Kwala diaterese tse pedi, ya mokwadi le moamogedi.
              Kwala dinomoro tsa mogala kwa o ka fitlhelewang gona.
              Le supe bokhutlo jo bo tlhamaletseng bo latelwe ke ditlhakaina tsa
               mokwadi.

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   13                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                      NSC – Memorantamo

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo le ditumediso.
              Thadiso ya bothata jwa tiriso ya motsoko ka barutwana.
              A tlhagise ka fa tiriso ya motsoko e emang dithuto ka gona.
              A tlhagise maitsholo le boitekanelo jwa barutwana ba ba gogang motsoko.
              A tlhagise se a se kopang mo Lefapheng la Boitekanelo.
              Bokhutlo jo bo solofetsweng.                                                      [25]

2.3       PUO

          Puo ke karolo ya botlhokwa ya go fatlhosana. E ka direlwa matšhwititšhwiti a
          batho kgotsa setlhopha se se rileng sa batho. Go ema setšhaba ka lefoko go
          farologana le go ema setlhotshwana sa batho.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:

              Puo e tshwanetse go ngoka setlhopha sa batho fa e simololwa.
              Dintlha di tshwanetse go agiwa ka tolamo go tila go phatlalala ga dintlha.
              Mmui a tseye tsia bareetsi ba gagwe.
              Dirisa dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo, dirisa dikao
               tse di tlwaelegileng.
              Puo e e tlhagisiwang e nne le matseno, mmele le bokhutlo.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo sa puo.
              Ditumediso le ditebogo go batlapitsong.
              Tshimologo e e maatla e e ngokang theetso. E ka nna motlae kgotsa
               nopolo.
              Tlhagiso ya matsapa a a itemogelwang ke balemirui mo temothuong.
              Tlhagiso ya tsibogelo go matsapa a bonwang ke balemirui.
              Tlhagiso ya dintlha tsa tharabololo ya bothata jo.
              Bokhutlo jo bo maleba.                                                            [25]

2.4       MMUISANO

          Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi
          kgotsa go feta ba buisana ka ga dikakanyo kgotsa ka ga setlhogo sengwe se
          se rileng. Sebopego sa yona ke sa potsotherisano fela mmuisano o dirisiwa
          gongwe le gongwe ke mongwe le mongwe.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa mmuisano:

              Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona.
              Go nna dibui di le pedi kgotsa go feta.
              Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane.
              Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamaelana ga
               ditiragalo.
              Maina a dibui a tlhagelele sentle.

Kwalololo e ileditswe                                                                       Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   14                   DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                      NSC – Memorantamo

              Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle. Kgang e bontshe
               tshimologo, setlhoa le tharabololo.
              Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo.
              Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo se supe gore mmuisano o ka ga eng.
              Matseno e nne a a kgodisang
              Tlhagiso ya kgatlhego ya yo o tlileng go botsa.
              Mong wa kgwebo a tlhalose ka botlalo se se tlhokagalang go simolola le
               go tsweletsa kgwebo.
              Mong wa kgwebo a tlhalose ka botlalo se se sa tshwanelwang go dirwa
               mo kgwebong.
              A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.
              Diteng tsa mmuisano di se fapoge setlhogo.
              Bokhutlo e nne jo bo maleba ka ga se se solofetsweng.                            [25]

2.5       ATHIKELE YA MAKASINE

          Ke lekwalo le go kwalwang sengwe se se bonwang se le botlhokwa go kwala
          ka sona. Diathikele tsa makasine di tlhagisa dilo tse di ratwang le tse di sa
          ratweng le mokgwa o o sa tlwaelegang wa mokwadi.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya
          makasine:

              Setlhogo se gogele le go kgatlhisa.
              Mokgwa wa go bua o o totileng motho, o lebagane le mmuisi.
              Mokgwa oo, o ka dirisa botshwantshi, wa gwetlha boikakanyetsi jwa
               mmuisi.
              Maina, mafelo, dinako, maemo le tshedimosetso nngwe le nngwe e e
               botlhokwa di tshwanetse go akarediwa mo athikeleng.
              Athikele e tshwanetse go tsosolosa kgatlhego le go tshwana le papatso.
              Ga go na popego e e tshwanetseng go salwa morago.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo se se maleba, se se gogelang le go kgatlisa.
              Leina la mokwadi le tlhagisiwe.
              Dilo tsa botlhokwa tse di amang seemo sa ditsela.
              Tlhagiso ya dilo tse di bakwang ke seemo sa ditsela.
              Tlhagiso ya se se ka diriwang go fetola le go tokafatsa maemo go ya ka
               setlhogo le go supa ka fa tshireletsego ya dijanaga le batho e tlileng pele
               ka gona.
              Bokhutlo e nne jo bo maleba.                                                     [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   15                    DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018
                                      NSC – Memorantamo

2.6       THADISO

          Ke setlhangwa se se rulagantsweng sa tshedimosetso ka lemorago la
          mokwadi, morulaganyi, setlhangwa kgotsa katlholo ya setlhangwa. Palo ya
          mafoko e nne 180-200 diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa thadiso:

               Tlhagiso ya setlhogo sa thadiso.
               Tlhagiso ya tshedimosetso ka lemorago la mokwadi, morulaganyi,
                mofutakwalo.
               Tlhaloso ka dintlha tsa setlhangwa, moanelwamogolo kgotsa
                dintlhakgolo.
               Diponagalo tse di tsamaisanang le setaele sa mokwadi.
               Tlhagiso ka kakanyo kgotsa katlholo ya setlhangwa.
               Setlhangwa se se khutshwane

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:

               A tlhagise setlhogo sa buka le ditiragalokgolo ka boripana.
               A tlhagise lemorago la mokwadi
               A tlhagise maikutlo a gagwe ka ga buka.
               Bokhutlo e nne jo bo ngokang babuisi le bareki.                                  [25]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                  50
                                                                   PALOGOTLHE:                   100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-feb-march-2018-memo/1df1b582-168a-44c2-9abe-dc8082e929ed) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-feb-march-2018-memo/dbace9c6-ac58-4eb2-a6c1-2d018c41c737) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2018-memo/879f1208-961c-4751-ba5a-3d2ef1d9ffc3) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2018-final-memo/da5453d5-0a7d-4657-bcce-fda7d10426de) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2017-memo/66a734b6-68d0-4428-8781-04c6fda39247) — Setswana HL · Memo · 2017 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2016-memo/8f5f7539-d980-4e22-b5fa-b09800b44216) — Setswana HL · Memo · 2016 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
