# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2015 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2015, 14 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-june-july-2015-memo/7f6750bc-97d0-4989-a00f-ab37bbb1d0eb
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2015
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-june-july-2015-memo/7f6750bc-97d0-4989-a00f-ab37bbb1d0eb)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2015 · setswana. Memorandum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 June July 2015](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-june-july-2015/2fa972f5-7966-4000-8e6e-5373592d9880) — QP · 2015 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        GRAAD 12

                        SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                             SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                               PAMPIRI YA BORARO (P3)

                                            2015

                                    MEMORANTAMO

                                                                      MADUO: 100

                           Memorantamo o, o na le ditsebe di le 14.

Kwalololo e ileditswe                                                      Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                2                                                                        DBE/2015
                                                                                       SCE – Memorantamo

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE (50 Maduo)

ELA TLHOKO:
• Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3. KAROLO YA A).
• Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
• Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa
  godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
• Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

     Ditlhokego                                 Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e            Ga a fitlhelela
                                                                                  matsetseleko                                           tlhaelang
 DITENG LE                                                 28–30                      22–24                      16–18                     10–12                       4–6
 IPAAKANYO                                     -Tsibogelo ya maemo a a      -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Tsibogelo ya tomagano     -Tsibogelo e e seng

                        Maemo a a kwa godimo
                                               kwa godimo go gaisa a a      tlhamilweng ka             itumedisang               e e sa tlhomamang          maleba gotlhelele
 (Tsibogelo le                                 tlwaelegileng                matsetseleko               -Dikakanyo di lomagane    -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di
 dikakanyo)                                    -Dikakanyo tse di            -Dikakanyo tse di          mo go tlhaloganyegang e   tlhapang e bile di se na   tlhakatlhakaneng le go
                                               botlhale, tse di gwetlhang   maleba tota gape di        bile go kgotsofatsa       boitlhamedi                tlhoka tsepamo
 Thulaganyo ya                                 mogopolo le go supa          kgatlhisa le bosupi jwa    -E rulagane le go         -Bosupi jo bonnye jwa      -Di gasagane le go
 dikakanyo tsa                                 kgolo                        kgolo                      lomagana mo go            thulaganyo le tomagano     boelediwa
 ipaakanyo                                     -E rulagantswe le go         -E rulagantswe bontle      tlhaloganyegang go                                   -Ga e a rulagana e bile ga
                                               lomagana ka maemo a          thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,                                 e a lomagana
 Temogo ya                                     dinaledi go tsenyeletsa      tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo
 maitlhomo,                                    matseno, mmele le            mmele le bokhutlo
 baamogedi le                                  bokhutlo
 bokao                                                     25–27                      19–21                      13–15                      7–9                        0–3
                                               -Tsibogelo e e               -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo      -Ga go na maiteko a go
 30 MADUO                                      manontlhotlho mme e          tlhamilweng ka             itumedisang mme e         ga bo maleba               tsibogela setlhogo

                        Maemo a a kwa tlase
                                               tlhaela ditlhokego tse di    matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di seng
                                               tsibosang tsa tlhamo ya      -Dikakanyo tse di          tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di       maleba e bile di sa siama
                                               maemo a dinaledi             maleba gape di             -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane             gotlhelele
                                               -Dikakanyo tse di botlhale   kgatlhisa                  le go kgotsofatsa         -Ga go na bosupi jwa       -Ipaakanyo e e sa
                                               e bile di supa kgolo         -E rulagantswe bontle le   -Maemo a a rileng a       thulaganyo le tomagano     tsepamang e bile e
                                               -E rulagantswe ka            go lomagana go             thulaganyo le tomagano                               tlhakatlhakane
                                               matsetseleko le ka           tsenyeletsa matseno,       go tsenyeletsa matseno,
                                               tomagano go tsenyeletsa      mmele le bokhutlo          mmele le bokhutlo
                                               matseno, mmele le
                                               bokhutlo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                       Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                       Downloaded from hlayiso.com                   3                                                                                   DBE/2015
                                                                                             SCE – Memorantamo

RUBORIKI YA TLHATLHOBO TLHAMO YA PUO YA GAE [50 MADUO] (tswelelo)
      Ditlhokego                                     Phitlhelelo ka dinaledi               Phitlhelelo ka          Phitlhelelo ka tekano       Phitlhelelo e e tlhaelang           Ga a fitlhelela
                                                                                           matsetseleko
 PUO, SETAELE LE                                                14–15                           11–12                         8–9                          5–6                            0–3
 GO TSELEGANYA/                                   -Segalo, rejisetara, setaele le     -Segalo, rejisetara,        -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara,           -Puo ga e
 RUNA                                             tlotlofoko di maleba le             setaele le tlotlofoko di    setaele le tlotlofoko di     setaele le tlotlofoko ga di    tlhaloganyesege

                          Maemo a a kwa godimo
                                                  maikaelelo, baamogedi le            maleba thata le             maleba le maikaelelo,        maleba le maikaelelo,          -Segalo, rejisetara,
 Segalo, rejisetara,                              bokao ka maemo a a kwa              maikaelelo, baamogedi       baamogedi le bokao           baamogedi le bokao             setaele le tlotlofoko
 setaele le tlotlofoko                            godimo                              le bokao                    -Tiriso e e maleba ya puo    -Tiriso ya puo ke ya           bomaleba jwa tsona bo
 tse di maleba go                                 -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka   -Puo e nonofile le tiriso   go tlhagisa bokao            maemo a motheo thata           kwa tlase le maikaelelo,
 maikaelelo/                                      maemo a a tlhaolegileng             ya segalo e maleba          -Segalo se maleba            -Segalo, tlhopo le tiriso ya   baamogedi le bokao
 ditlamorago le                                  -Segalo se se nang le                -Bogolo jwa yona ga bo      -Tiriso ya malepa a a        mafoko e e seng maleba         -Tlotlofoko e nnye thata
 bokao                                           maikaelelo a a tlhotlheletsang       na diphoso tsa thutapuo     tlhotlheletsang ya go        -Tlotlofoko e                  mme e dira gore go nne
                                                  -Ga go na diphoso tsa thutapuo      le mopeleto                 tlhagisa diteng              lekanyeditswe thata            thata go tlhaloganya
 Tlhopho ya mafoko                                le tsa mopeleto ka gotlhe           -Puo e tlhamilwe ka
                                                  -Puo e e manontlhotlho ya           matsetseleko
 Tiriso ya puo le                                 maemo a a kwa godimo
 melawana, tiriso ya                                              13                              10                           7                            4

                         Maemo a a kwa tlase
 matshwao a puiso,                                -Puo e e matsetseleko ya            -Puo e e ngokang e bile     -Tiriso ya puo e e mo        -Tiriso e e bokoa ya puo
 thutapuo le                                      tlhotlheletso e e nonofileng mo     e nonofile ka kakaretso     magareng, ka go tlhoka       -Mefuta ya dipolelo e
 mopeleto                                         segalong                            -Segalo se se siameng       tsepamo                      mennye kgotsa ga e teng
                                                  -Ga e na diphoso tsa thutapuo       se nonofile                 -Segalo se siame ka          gotlhelele
 15 MADUO                                         le tsa mopeleto ka gotlhe           -Diphoso tse di mmalwa      kakaretso le tiriso e e      -Tlotlofoko e e
                                                  -E tlhamilwe ka manontlhotlho       tsa thutapuo le             lekanyeditsweng ya           lekanyeditsweng tota
                                                                                      mopeleto                    malepa a tlhotlheletso
                                                                                      -E tlhamilwe bontle
                                                                 5                                4                             3                           2                              0–1
 KAGEGO                                          -Kago e e manontlhotlho ya           -Kago e e latelanang ya     -Kago ya dintlhana tse di    -Go na le dintlha dingwe       -Dintlha tse di botlhokwa
                                                 setlhogo                             dintlhana                   maleba                       tse di amogelesegang           di a tlhaela
 Diponagalo tsa                                  -Dintlhana tse di tlhaolegileng      -E lomagane                 -Dipolelo, ditemana tse di   -Dipolelo le ditemana di       -Dipolelo le ditemana di
 setlhangwa                                      -Dipolelo, ditemana di bopilwe       -Dipolelo le ditemana, di   bopilweng sentle             fosagetse                      fosagetse
                                                 bontlentle                           a latelana, di a            -Tlhamo e sa ntse e na le    -Tlhamo e sa ntse e na le      -Tlhamo e tlhoka
 Kago ya ditemana le                                                                  farologana                  tlhaloganyo                  tlhaloganyo                    tlhaloganyo
 go tlhangwa ga
 dipolelo

 5 MADUO
 SEELO SA MADUO                                                43–50                           33–40                        23–30                        13–20                          0–10

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                          Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                Downloaded from hlayiso.com                   4                                                                               DBE/2015
                                                                      SCE – Memorantamo

RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO SA PUO YA GAE [25 MADUO]
        Ditlhokego         Phitlhelelo ka dinaledi             Phitlhelelo ka            Phitlhelelo ka tekano             Phitlhelelo e e             Ga a fitlhelela
                                                               matsetseleko                                                   tlhaelang
 DITENG,                             13–15                         10–12                            7–9                          4–6                           0–3
 THULAGANYO LE            -Tsibogelo ya maemo a a        -Tsibogelo e ntle tota e e     -Tsibogelo e e lekaneng      -Tsibogelo e e kwa tlase     -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                 kwa godimo go gaisa se         bontshang kitso e ntle ya      e e bontshang kitso ya       e e supang kitso ya          tlhoka kitso ya
                          se lebeletsweng ka gale        diponagalo tsa mofuta          diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta
 Tsibogelo le dikakanyo   -Dikakanyo tse di              wa setlhangwa                  wa setlhangwa                wa setlhangwa                wa setlhangwa
                          botlhale, tse di               -E tsepame – ga e a            -Ga e a tsepama ka           -Go na le tsepamo e e        -Bokao jo bo
 Kokoanyo ya dikakanyo    gamogileng                     fapoga setlhogo                gotlhe – go na le go eta e   rileng mme kwalo e           kgoreletsegileng ka go
 gore go rulaganngwe      -Kitso e e tseneletseng        -Diteng le dikakanyo di        fapoga mo setlhogong         fapogile setlhogo            fapoga setlhogo go go
                          ya diponagalo tsa mofuta       lomagane, dintlha tse di       -Diteng le dikakanyo di      -Diteng le dikakanyo ga      feteletseng
 Maitlhomo, baamogedi,    wa setlhangwa                  thadisitsweng sentle           lomagane mo go               di lomagane ka gale. Ke      -Ga go na tomagano ya
 diponagalo/melawana le   -Kwalo e e tsepameng           gape di tshegetsa              utlwalang                    dintlha tse di mmalwa tse    diteng le dikakanyo
 tiriso                   -Diteng le dikakanyo di        setlhogo                       -Dintlha dingwe di           di tshegetsang setlhogo      -Ke dintlha di le mmalwa
                          lomagane                       -Sebopego se se                tshegetsa setlhogo           -Tiriso e e phatlhaletseng   fela tse di tshegetsang
 MADUO 15                 -Tlhaloso ya maemo a a         lolameng ka diphoso tse        -Sebopego se se maleba       ya melawana ya               setlhogo
                          kwa godimo e bile dintlha      dinnye                         ka kakaretso fela go na      sebopego                     -Ga go a dirisiwa
                          tsotlhe di tshegetsa                                          le go sa nepagale go go      -Go tlodisiwa ga matlho      melawana ya sebopego
                          setlhogo                                                      rileng                       go go tseneletseng
                          -Sebopego se se maleba
                          gape se nepagetse
 PUO, SETAELE LE GO                   9–10                           7–8                            5–6                          3–4                          0–2
 TSELEGANYA/RUNA          -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara,
                          setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko di     setaele le tlotlofoko di     setaele le tlotlofoko ga di
 Segalo, rejisetara,      maleba thatathata le           maleba thata le                maleba le maitlhomo,         fosagetse go le gonnye       tsamaisane le
 setaele, maitlhomo,      maitlhomo, baamogedi le        maitlhomo, baamogedi le        baamogedi le tiriso          go maitlhomo,                maitlhomo, baamogedi le
 baamogedi le tiriso      tiriso                         tiriso                         -Go diphoso dingwe tsa       baamogedi le tiriso          tiriso
                          -Thutapuo e nepagetse e        -Thutapuo e nepagetse          thutapuo                     -Thutapuo e e sa             -E phephetha ka diphoso
 Tiriso ya puo le         bile e agegile sentle          ka kakaretso e bile e          -Tlotlofoko e e lekaneng     lolamang ka diphoso tse      gape e tlhakatlhakane
 melawana                 -E e se nang diphoso           agegile sentle                 -Diphoso ga di               dintsi                       -Tlotlofoko ga e maleba
                          gotlhelele                     -Tlotlofoko e e siameng        kgoreletse bokao             -Tlotlofoko e e              go maitlhomo
 Tlhopho ya mafoko                                       tota                                                        lekanyeditsweng              -Bokao bo kgoreletsegile
 Matshwao a puiso le                                     -Bogolo ga go na                                            -Bokao bo kgoreletsegile     tota
 mopeleto                                                diphoso

 MADUO 10
 SEELO SA MADUO                     22–25                          17–20                         12–15                         7–10                          0–5

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                              Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   5                                DBE/2015
                                      SCE – Memorantamo

KAROLO YA A: TLHAMO

POTSO 1

MEFUTA YA DITLHAMO

1.1       Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Lemphorwana la bojalwa ga le fofele kgakala.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:

          •     Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
          •     Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
          •     Matseno e nne a a ngokang.
          •     Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
          •     Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
          •     Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
          •     Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
          •     Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
          •     Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     A kwale setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •     Tlhaloso ya setlhogo.
          •     A anele ka ditlamorago tsa bojalwa.
          •     A tlhagise poelomorago e e ka tlisiwang ke go rata bojalwa.
          •     A tlhagise maikutlo a gagwe ka bojalwa.
          •     Tshobokanyo ka ditiro tsa bojalwa.                                         [50]

1.2       Tlhamo ya tlhaloso
          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.
          Sekao sa setlhogo: Moletlo wa letsatsi la Ngwao Boswa.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:
          •     Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a
                filweng.
          •     Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
                maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   6                                  DBE/2015
                                      SCE – Memorantamo

          •     Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo, go tlhalosa mofuta
                o wa tlhamo sentle.
          •     Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
          •     Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          •     Setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •     Tlhaloso ya setlhogo.
          •     A tlhagise letsatsi le lefelo le moletlo o tshwaretsweng kwa go lona.
          •     Tlhaloso ya mokgwa o moletlo o tshegeditsweng ka ona.
          •     A tlhagise se se mo itumedisitseng/se sa mo itumedisang mo moletlong.
          •     A tlhalose maikutlo a gagwe ka mofuta o wa moletlo mo bokhutlong jwa
                gagwe.
          •     Bokhutlo jo bo lebeletsweng.                                                  [50]

1.3       Tlhamo ya ngangisano

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo mme a nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Makgotla a bomasepala a direla baagi ka botswapelo.
          Dumela kgotsa o ganetse tlhagiso e.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:
          •     Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
                boitshimololedi.
          •     A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe
                mme a tlhalose se.
          •     Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe mme dikakanyo di tlhagisiwe ka
                kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
                puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
          •     Puo e dirisiwe ka maikutlo mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
          •     Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                tlhaloganyegang mme e pateletse mmuisi go dumelana le tse di
                tlhagisitsweng. Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

           •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
           •    Tlhaloso ya setlhogo.
           •    A tlhagise ntlhakemo ya gagwe mme a e dibele ka bosupi jo bo rileng.
           •    A tshegetse bosupi jwa gagwe ka dikao mo go leng maleba.
           •    A akgole kgotsa a tlhagise keletso ya se se ka dirwang mo bokhutlong
                jwa gagwe.                                                                    [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   7                                    DBE/2015
                                      SCE – Memorantamo

1.4       Tlhamo ya tlhaloso

          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Re ne re le mo phaposiborutelong fa go utlwala
          thoromo ya lefatshe …

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:

           •    Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a
                filweng.
           •    Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
                maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
           •    Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o
                wa tlhamo sentle.
           •    Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
           •    Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

           •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
           •    Tlhaloso ya setlhogo.
           •    A tlhalose tiragalo gore mmuisi a tlhaloganye se se diragetseng.
           •    A dirise dikutlo jaaka modumo le pono go senola tiragalo.
           •    A tlhalose ka moo thoromo e amileng batho ka teng.
           •    A tlhagise se se ileng sa dirwa morago ga tiragalo.
           •    Tlhagiso ya maikutlo a gagwe ka motsi le tiragalo eo.                          [50]

1.5       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mofuta o wa tlhamo o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa
          go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona. Kemo ya
          mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong.

          Sekao sa setlhogo: Boleng jwa Letsatsi la Mandela mo Aforikaborwa.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:

          •     Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore e itshupe ka go lekalekana.
          •     E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e
                rileng.
          •     Popego e rulagane ka kelotlhoko le tlhomamo.
          •     E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe.
          •     Puo e nne e e tsosang maikutlo.
          •     Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang.
          •     Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    8                                         DBE/2015
                                       SCE – Memorantamo

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

           •    Setlhogo se a itlhophetseng sona.
           •    Tlhaloso ya setlhogo.
           •    A tlhagise botlhokwa jwa letsatsi le.
           •    A tlhagise matlhakore a mabedi ka kgang e.
           •    A tlhagise dikemo tsa batho a sa lebale le ya gagwe.
           •    A tlhalose maikutlo a gagwe gore go dirilwe eng go tlotla letsatsi le.
           •    A tlhagise dintlha tsa gagwe ka mokgwa o o kgodisang.
           •    A supe kemo ya gagwe kwa bokhutlong.                                                 [50]

1.6       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Fa nka nna mmalapa kgotsa rralapa …

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:

          •     Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.
          •     Maikutlo a nne le seabe sa botlhokwa.
          •     Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
                bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako
                e e fetileng.
          •     Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
                maitemogelo.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

           •   Setlhogo se a itlhophetseng sona.
           •   Tlhaloso ya setlhogo.
           •   Tlhamo e tseye letlhakore.
           •   Tlhamo e tlhagise maikutlo.
           •   A tlhagise se se lebeletsweng go mmalapa kgotsa rralapa mabapi le:
               - Ditiro kgatlhanong le botsadi
               - Kgodiso ya bana
               - Tlamelo mo lapeng
           •   Tshobokanyo ka maikarabelo a mmalapa le rralapa.                                      [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                       Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      9                                   DBE/2015
                                         SCE – Memorantamo

1.7       1.7.1          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                         •   Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                         •   Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                         •   Matseno e nne a a ngokang.
                         •   Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                         •   Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
                         •   Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                         •   Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                         •   Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe.
                         •   Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             tlhalosa.

                         Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:

                         •   Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko
                             a tlhalosa tiragalo e e mo setshwantshong.
                         •   Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                         •   Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go
                             tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.
                         •   Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.
                         •   Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                             setlhogong se.

                         Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

                         •   Setlhogo se a itlhophetseng sona.
                         •   Tlhaloso ya setlhogo.
                         •   Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go
                             tlhalosa tiragalo e e mo setshwantshong.
                         •   Setaele, puo le ditiragalo tse di itumedisang babuisi.
                         •   A supe bokgoni jwa boitshimololedi.
                         •   Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                   [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     10                                   DBE/2015
                                         SCE – Memorantamo

          1.7.2          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                         •   Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                         •   Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                         •   Matseno e nne a a ngokang.
                         •   Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                         •   Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
                         •   Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                         •   Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                         •   Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe.
                         •   Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             tlhalosa.

                         Tlhamo ya ngangisano

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:

                         •   Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe
                             go bontsha boitshimololedi.
                         •   A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo
                             ya gagwe mme a tlhalose se.
                         •   Tlhamo e tlhagisa letlhakore le le lengwe mme dikakanyo di
                             tlhagisiwa ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e
                             farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
                         •   Puo e dirisiwe ka maikutlo mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka
                             maitseo.
                         •   Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng,
                             e e tlhaloganyegang mme e pateletse mmuisi go dumelana le
                             tse di tlhagisitsweng. Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka
                             pakajaanong.

                         Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

                         •   Setlhogo se a itlhophetseng sona.
                         •   Tlhaloso ya setlhogo.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   11                             DBE/2015
                                       SCE – Memorantamo

                         •   A anele kgotsa a ngangisane ka tiragalo e e mo
                             setshwantshong
                         •   Fa a anela a tlhagise ntlha e e rileng.
                         •   Fa a nganga a neye mefutafuta ya dingangisano le go
                             tshegetsa ntlhakemo ya gagwe.
                         •   Tlhopho le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka
                             kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                         •   Setaele, puo le ditiragalo tse di itumedisang babuisi,
                         •   A supe bokgoni jwa boitshimololedi,
                         •   Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                          [50]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:           50

Kwalololo e ileditswe                                                           Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  12                                  DBE/2015
                                      SCE – Memorantamo

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO
POTSO 2
2.1       LEKWALO LA BOTSALANO
          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang mongwe yo o amanang le ena ka
          tsela nngwe, tlhaeletsana ka ga sengwe jaaka tebogo, kopo, thotloetso,
          keleletso masego, jj.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:
           •    Lekwalo le, le le leele, ka lona motlhatlhojwa o buisana le balosika,
                ditsala le bangwe fela ba a ka neng a itsane nabo.
           •    Go se ka ga nna le diphoso tsa mofuta ofe mo lekwalong le.
           •    Motlhatlhojwa a ka ya lolololo ka dikgang tse a batlang go di tlotla.
           •    A kwale matseno a a ngokang mmuisi go buisa lekwalo le go supa motho
                yo a mo kwalelang.
           •    Motlhatlhojwa a kwale aterese e le nngwe ya gagwe.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

           •    Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.
           •    Ditumediso di kwalwe.
           •    Thadisa ditiragalo tsa letsatsi la moletlo.
           •    Tlhalosa maikutlo a gago.
           •    Bokhutlo e nne jo bo maleba jo bo solofetsweng.                               [25]

2.2       LEKWALO LA SEMMUSO

          Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng.
          Motlhatlhojwa o kopa maitshwarelo ka se a se boneng se diragala ka
          maitsholo a ditsala kwa dijong tsa maitseboa.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:

          •     Lekwalo le, le lekhutshwane.
          •     Go se ka ga nna le diphoso tsa mofuta ofe mo lekwalong le.
          •     Neelana ka tshedimosetso ya se o se kopang.
          •     A kwale dinomoro tsa megala kwa a ka fitlhelelwang gona go neelana ka
                tshedimosetso e e ka tlhokegang.
          •     Motlhatlhojwa a kwale diaterese di le pedi, ya gagwe le ya motho yo a mo
                kwalelang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:

          •     Setlhogo le ditumediso di kwalwe.
          •     Go thadisiwe ka tshedimosetso ya maitsholo, lefelo, letlha le nako go
                kgontsha molaodimogolo go itse gore o kopa maitshwarelo a tiragalo efe.
          •     Tlhagisa maikaelelo a go siamisa le gore o tlaa dira eng
          •     Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                                            [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   13                                   DBE/2015
                                       SCE – Memorantamo

2.3       PUO
          Puo ke karolo ya botlhokwa ya go fatlhosana. E ka direlwa matšhwititšhwiti a
          batho kgotsa setlhotshwana se se rileng sa batho. Go ema setšhaba ka
          lefoko go farologana le go bua le setlhotshwana sa batho.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:
           •    Puo e tshwanetse go ngoka kgatlhego fa e simololwa.
           •    Dintlha di tshwanetse go agiwa ka tolamo go tila go phatlhalala ga
                dintlha.
           •    Mmui a tseye tsia bareetsi ba gagwe.
           •    Dirisa dipolelo tse di khutshwane ka dikakanyo tse di bonolo, dirisa dikao
                tse di tlwaelegileng.
           •    Lekalekanya kganetsano ka go neelana ka dikgonagalo tse di utlwalang.
           •    Puo e e tlhagisiwang e nne le matseno, mmele le bokhutlo.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
           •    Matseno e nne a a ngokang.
           •    Puo e akaretse matshwenyego a baagi ka matlakala.
           •    Mmui a dirise dikao tse di tlwaelegileng.
           •    Mmui a dirise puo e e gwetlhang le go tshegetsa bareetsi.
           •    Puo e fe tlhagiso ya tharabololo.                                              [25]

2.4       MMUISANO
          Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi
          kgotsa go feta ba buisana ka ga dikakanyo kgotsa ka ga setlhogo sengwe se
          se rileng. Sebopego sa yona ke sa dipotsotherisano fela ona o dirisiwa
          gongwe le gongwe ke mongwe le mongwe.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:
          •     Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona.
          •     Go nna dibui di le pedi kgotsa go feta.
          •     Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane.
          •     Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamaelana ga
                ditiragalo.
          •     Maina a dibui a tlhagelele sentle.
          •     Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle. Kgang e bontshe
                tshimologo, setlhoa le tharabololo.
          •     Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo.
          •     Puo e nne e e tlhamaletseng kgotsa e e loileng go tsamaelana le se se
                buiwang.
          •     Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
           •    Mmuisano o tote kgang ya mogwebi.
           •    Dikgang tsa mogwebi di supe matshwenyego.
           •    Puo e nne e e tlhamaletseng.
           •    Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng.                                             [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  14                                   DBE/2015
                                      SCE – Memorantamo

2.5       PEGELO
          Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka
          diphitlhelelo le dikatlanegiso tsa se a neng a laetswe go se dira.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:
          •     Leina la sekolo, moromedi le moamogedi di tlhagisiwe.
          •     Setlhogo sa pegelo se bolele ka botlalo gore go begwa ka ga eng.
          •     E kwalwa ka pakapheti.
          •     Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlanegiso.
          •     Motlhatlhojwa a saene, a supe tiro kgotsa maemo a gagwe le letlha le a
                kwadileng pegelo ka lona.
          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
          •     Setlhogo le ditumediso di kwalwe.
          •     Motlhatlhojwa a bege ka dipuisano le ditshwetso tse di
                tshotsweng/tserweng kwa khonferenseng e e neng e le ka ga diritibatsi le
                tiriso ya tsona mo dikolong.
          •     Tlhagisa diphitlhelelo tse di tlhagisitsweng kwa khonferenseng.
          •     Neelana ka dikatlanegiso tsa gore go ka dirwang go fedisa
                tirisobotlhaswa ya diritibatsi.
          •     Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                                           [25]

2.6       ATHIKELE YA LEKWALODIKGANG
          Athikele ya lekwalodikgang ke karolwana ya lekwalodikgang e batho ba
          kwalang dikgang dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:
          •     Neelana ka setlhogo se se bonalang sentle o bo o tsenye ditlhogwana
                tse di tlhaloganyegang sentle.
          •     Simolola ka dintlha tse di botlhokwa thata: mang, jang, leng, kae, goreng
                le go fitlhelela kae.
          •     Dintlha di tlhagisiwe ka boripana le ka tsepamo.
          •     Mokwadi a leke go tlhaeletsana ka mokgwa wa go sa latlhe mooko wa
                kgang mme o fitlhelela mmuisi.
          •     Sobokanya ka tsepamo kwa ntle le go fitlha boammaaruri.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
           •    Setlhogo e nne se se ngokang, se na le kgogedi.
           •    Mo temaneng ya ntlha a sobokanye dilo tse di diragetseng.
           •    A bolele gore ke mang yo o nyalang/nyalwang? Kae? Leng? Jang?
           •    A tlhagise maikutlo a a neng a le teng.
           •    A dirise mafoko a a ngokang kgatlhego.                                       [25]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:               50
                                                                  PALOGOTLHE:                100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P1 June July 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-june-july-2015-memo/beff294d-3852-493e-9063-b6d1d80b9dd1) — Setswana HL · Memo · 2015 · Setswana
- [Setswana HL P2 June July 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-june-july-2015-memo/dc062659-19cb-412d-8b1f-b1c79b507c32) — Setswana HL · Memo · 2015 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2015-memo/cdafbcb1-36c0-48e1-9fdd-7d5c2e90ca81) — Setswana HL · Memo · 2015 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-setswana/b9946f1f-62e1-480b-a31c-ff9155602389) — Setswana HL · Memo · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2023-mg/7e898c80-05ee-4d5c-ba6e-2c2440de4005) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2021-mg/2468ef45-0676-4b5a-bdb7-6e579c130a5e) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
