# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2018, 14 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2018-memo/879f1208-961c-4751-ba5a-3d2ef1d9ffc3
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2018-memo/879f1208-961c-4751-ba5a-3d2ef1d9ffc3)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · setswana. Memorandum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2018/25a4a123-3bff-4e35-b753-e741bd3b9ee7) — QP · 2018 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                             SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                PAMPIRI YA BORARO (P3)

                                            2018

                                     MEMORANTAMO

                                                                     MADUO: 100

                          Memorantamo o, o na le ditsebe di le 14.

Kwalololo e ileditswe                                                   Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com            2                                                                             DBE/2018
                                                                                       SCE – Memorantamo

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO]
ELA TLHOKO:
•     Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).
•     Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
•     Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a
      a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
•     Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

       Ditlhokego                               Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e            Ga a fitlhelela
                                                                                  matsetseleko                                           tlhaelang
    DITENG LE                                              28–30                      22–24                      16–18                     10–12                       4–6
    IPAAKANYO                                  -Tsibogelo ya maemo a a      -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Tsibogelo ya tomagano     -Tsibogelo e e seng

                        Maemo a a kwa godimo
                                               kwa godimo go gaisa a a      tlhamilweng ka             itumedisang               e e sa tlhomamang          maleba gotlhelele
    (Tsibogelo le                              tlwaelegileng                matsetseleko               -Dikakanyo di lomagane    -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di
    dikakanyo)                                 -Dikakanyo tse di            -Dikakanyo tse di          mo go tlhaloganyegang e   tlhapang e bile di se na   tlhakatlhakaneng le go
    Thulaganyo ya                              botlhale, tse di gwetlhang   maleba tota gape di        bile go kgotsofatsa       boitlhamedi                tlhoka tsepamo
    dikakanyo tsa                              mogopolo le go supa          kgatlhisa le bosupi jwa    -E rulagane le go         -Bosupi jo bonnye jwa      -Di gasagane le go
    ipaakanyo                                  kgolo                        kgolo                      lomagana mo go            thulaganyo le tomagano     boelediwa
    Temogo ya                                  -E rulagantswe le go         -E rulagantswe bontle      tlhaloganyegang go                                   -Ga e a rulagana e bile ga
    maitlhomo,                                 lomagana ka maemo a          thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,                                 e a lomagana
    baamogedi,le                               dinaledi go tsenyeletsa      tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo
    bokao                                      matseno, mmele le            mmele le bokhutlo
                                               bokhutlo
    30 MADUO                                               25–27                      19–21                      13–15                      7–9                        0–3
                                               -Tsibogelo e e               -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo      -Ga go na maiteko a go
                                               manontlhotlho mme e          tlhamilweng ka             itumedisang mme e         ga bo maleba               tsibogela setlhogo

                        Maemo a a kwa tlase
                                               tlhaela ditlhokego tse di    matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di seng
                                               tsibosang tsa tlhamo ya      -Dikakanyo tse di          tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di       maleba e bile di sa siama
                                               maemo a dinaledi             maleba gape di             -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane             gotlhelele
                                               -Dikakanyo tse di botlhale   kgatlhisa                  le go kgotsofatsa         -Ga go na bosupi jwa       -Ipaakanyo e e sa
                                               e bile di supa kgolo         -E rulagantswe bontle le   -Maemo a a rileng a       thulaganyo le tomagano     tsepamang e bile e
                                               -E rulagantswe ka            go lomagana go             thulaganyo le tomagano                               tlhakatlhakane
                                               matsetseleko le ka           tsenyeletsa matseno,       go tsenyeletsa matseno,
                                               tomagano go tsenyeletsa      mmele le bokhutlo          mmele le bokhutlo
                                               matseno, mmele le
                                               bokhutlo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                          Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                           Downloaded from hlayiso.com             3                                                                                  DBE/2018
                                                                                           SCE – Memorantamo

      Ditlhokego                                       Phitlhelelo ka dinaledi              Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano           Phitlhelelo e e         Ga a fitlhelela
                                                                                            matsetseleko                                              tlhaelang
 PUO,SETAELE LE                                                   14–15                          11–12                        8–9                        5–6                     0–3
 GO TSELEGANYA/                                    -Segalo, rejisetara, setaele le     -Segalo, rejisetara,        -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,     -Segalo, rejisetara,
 RUNA                                              tlotlofoko di maleba le             setaele le tlotlofoko di    setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko    setaele le tlotlofoko ga
                                                   maikaelelo, baamogedi le bokao      maleba thata le             maleba le maikaelelo,      bomaleba jwa tsona       di maleba le

                           Maemo a a kwa godimo
 Segalo, rejisetara,                               ka maemo a a kwa godimo             maikaelelo, baamogedi       baamogedi le bokao         bo kwa tlase ga          maikaelelo,
 setaele, tlotlofoko tse                           -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka   le bokao                    -Tiriso e e maleba ya      maikaelelo,              baamogedi le bokao
 di maleba go                                      maemo a a tlhaolegileng             -Puo e nonofile le tiriso   puo go tlhagisa bokao      baamogedi le bokao       -Puo ga e
 maikaelelo/                                      -Segalo se se nang le                ya segalo e maleba          -Segalo se maleba          -Tiriso ya puo ke ya     tlhaloganyesege
 ditlamorago le bokao                             maikaelelo a a tlhotlheletsang       -Bogolo jwa yona ga bo      -Tiriso ya malepa a a      maemo a motheo           -Tlotlofoko e nnye
 Tlhopho ya mafoko                                 -Ga go na diphoso tsa thutapuo      na diphoso tsa thutapuo     tlhotlheletsang ya go      thata                    thata mme e dira gore
 Tiriso ya puo le                                  le tsa mopeleto ka gotlhe           le mopeleto                 tlhagisa diteng            -Segalo, tlhopho le      go nne thata go
 melawana, tiriso ya                               -Puo e e manontlhotlho ya           -Puo e tlhamilwe ka         -Diphoso ga di             tiriso ya mafoko e e     tlhaloganya
 matshwao a puiso,                                 maemo a a kwa godimo                matsetseleko                kgoreletse bokao           seng maleba
 thutapuo le mopeleto                                                                                                                         -Tlotlofoko e
                                                                                                                                              lekanyeditswe thata
 15 MADUO                                                         13                               10                          7                          4

                           Maemo a a kwa tlase
                                                  -Puo e e matsetseleko ya             -Puo e e ngokang e bile     -Tiriso ya puo e e mo      -Tiriso e e bokoa ya
                                                  tlhotlheletso e e nonofileng mo      e nonofile ka kakaretso     magareng, ka go            puo
                                                  segalong                             -Segalo se se siameng       tlhoka tsepamo             -Mefuta ya dipolelo e
                                                  -Ga e na diphoso tsa thutapuo        se nonofile                 -Segalo se siame ka        mennye kgotsa ga e
                                                  le tsa mopeleto ka gotlhe            -Diphoso tse di mmalwa      kakaretso le tiriso e e    teng gotlhelele
                                                  -E tlhamilwe ka manontlhotlho        tsa thutapuo le mopeleto    lekanyeditsweng ya         -Tlotlofoko e e
                                                                                       -E tlhamilwe bontle         malepa a tlhotlheletso     lekanyeditsweng tota
 KAGEGO                                                           5                                 4                          3                          2                       0–1
                                                  -Kago e e manontlhotlho ya           -Kago e e latelanang ya     -Kago ya dintlhana tse     -Go na le dintlha        -Dintlha tse di
 Diponagalo tsa
                                                  setlhogo                             dintlhana                   di maleba                  dingwe tse di            botlhokwa di a tlhaela
 setlhangwa
                                                  -Dintlhana tse di tlhaolegileng      -E lomagane                 -Dipolelo, ditemana tse    amogelesegang            -Dipolelo le ditemana
 Kago ya ditemana le
                                                  -Dipolelo, ditemana di bopilwe       -Dipolelo, ditemana, di     di bopilweng sentle        -Dipolelo le ditemana    di fosagetse
 go tlhangwa ga
                                                  bontlentle                           latelana, di a farologana   -Tlhamo e sa ntse e na     di fosagetse             -Tlhamo e tlhoka
 dipolelo
                                                                                                                   le tlhaloganyo             -Tlhamo e sa ntse e na   tlhaloganyo
 5 MADUO                                                                                                                                      le tlhaloganyo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                     Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com           4                                                                                  DBE/2018
                                                                   SCE – Memorantamo

RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO – PUO YA GAE [25 MADUO]

        Ditlhokego            Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka            Phitlhelelo ka tekano     Phitlhelelo e e tlhaelang          Ga a fitlhelela
                                                                matsetseleko
 DITENG,                              13–15                         10–12                          7–9                          4–6                           0–3
 THULAGANYO LE            -Tsibogelo ya maemo a a        -Tsibogelo e ntle tota e e     -Tsibogelo e e lekaneng    -Tsibogelo e e kwa tlase e   -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                 kwa godimo go gaisa se         bontshang kitso e ntle ya      e e bontshang kitso ya     e supang kitso ya            tlhoka kitso ya diponagalo
                          se lebeletsweng ka gale        diponagalo tsa mofuta wa       diponagalo tsa mofuta      diponagalo tsa mofuta wa     tsa mofuta wa setlhangwa
 Tsibogelo le dikakanyo   -Dikakanyo tse di botlhale,    setlhangwa                     wa setlhangwa              setlhangwa                   -Bokao jo bo
 Kokoanyo ya dikakanyo    tse di gamogileng              -E tsepame – ga e a            -Ga e a tsepama ka         -Go na le tsepamo e e        kgoreletsegileng ka go
 gore go rulaganngwe      -Kitso e e tseneletseng ya     fapoga setlhogo                gotlhe – go na le go eta   rileng mme kwalo e           fapoga setlhogo go go
 Maitlhomo, baamogedi,    diponagalo tsa mofuta wa       -Diteng le dikakanyo di        e fapoga mo setlhogong     fapogile setlhogo            feteletseng
 diponagalo/melawana le   setlhangwa                     lomagane, dintlha tse di       -Diteng le dikakanyo di    -Diteng le dikakanyo ga di   -Ga go na tomagano ya
 tiriso                   -Kwalo e e tsepameng           thadisitsweng sentle gape      lomagane mo go             lomagane ka gale. Ke         diteng le dikakanyo
                          -Diteng le dikakanyo di        di tshegetsa setlhogo          utlwalang                  dintlha tse di mmalwa tse    -Ke dintlha di le mmalwa
                          lomagane                       -Sebopego se se                -Dintlha dingwe di         di tshegetsang setlhogo      fela tse di tshegetsang
 MADUO 15                 -Tlhaloso ya maemo a a         lolameng ka diphoso tse        tshegetsa setlhogo         -Tiriso e e phatlhaletseng   setlhogo
                          kwa godimo e bile dintlha      dinnye                         -Sebopego se se            ya melawana ya               -Ga go a dirisiwa melawana
                          tsotlhe di tshegetsa                                          maleba ka kakaretso        sebopego                     ya sebopego
                          setlhogo                                                      fela go na le go sa        -Go tlodisiwa ga matlho
                          -Sebopego se se maleba                                        nepagale go go rileng      go go tseneletseng
                          gape se nepagetse
 PUO, SETAELE LE GO                    9–10                           7–8                          5–6                          3–4                           0–2
 TSELEGANYA/RUNA          -Segalo, rejisetara, setaele   -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara, setaele
 Segalo, rejisetara,      le tlotlofoko tse di maleba    setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko di     le tlotlofoko ga di
 setaele, maitlhomo,      thatathata le maitlhomo,       maleba thata le                maleba le maitlhomo,       fosagetse go le gonnye       tsamaisane le maitlhomo,
 baamogedi le tiriso      baamogedi le tiriso            maitlhomo, baamogedi le        baamogedi le tiriso        go maitlhomo, baamogedi      baamogedi le tiriso
 Tiriso ya puo le         -Thutapuo e nepagetse e        tiriso                         -Go diphoso dingwe tsa     le tiriso                    -E phephetha ka diphoso
 melawana                 bile e agegile sentle          -Thutapuo e nepagetse ka       thutapuo                   -Thutapuo e e sa             gape e tlhakatlhakane
 Tlhopho ya mafoko        -E e se nang diphoso           kakaretso e bile e agegile     -Tlotlofoko e e lekaneng   lolamang ka diphoso tse      -Tlotlofoko ga e maleba go
 Matshwao a puiso le      gotlhelele                     sentle                         -Diphoso ga di             dintsi                       maitlhomo
 mopeleto                                                -Tlotlofoko e e siameng        kgoreletse bokao           -Tlotlofoko e e              -Bokao bo kgoreletsegile
 MADUO 10                                                tota                                                      lekanyeditsweng              tota
                                                         -Bogolo ga go na diphoso                                  -Bokao bo kgoreletsegile

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                             Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     5                                    DBE/2018
                                       SCE – Memorantamo

KAROLO YA A: TLHAMO

POTSO 1

1.1       Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

           Sekao sa setlhogo: Kwa bofelong, ka lemoga gore ngwana sejo o a
                              tlhakanelwa.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:
          • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di
            diragetse.
          • Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
          • Matseno e nne a a ngokang.
          • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
          • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha
            kwa bofelong.
          • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
          • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
            pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
          • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          •    A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •    A tlhalose setlhogo.
          •    A tlhagise ditiragalo tsotlhe jaaka di diragetse, le se se mo gorositseng mo
               tshwetsong e.                                                                     [50]

1.2       Tlhamo ya tlhaloso

          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Bosenyi ka nako ya megwanto.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:
          •    Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se
               filweng.
          •    Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo
               ka kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle.
          •    Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa
               tlhamo sentle.
          •    Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
          •    Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.
Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    6                                   DBE/2018
                                      SCE – Memorantamo

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          •   A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •   A tlhalose setlhogo.
          •   Mefuta e e farologaneng ya bosenyi e e diragalang e tlhalosiwe.
          •   A tlhagise se se tlhotlheletsang bosenyi ka motlha oo.
          •   A tlhagise ditlamorago le tsibogo ya morafe le puso morago ga tshenyo.
          •   A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.                      [50]

1.3       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.
           Sekao sa setlhogo: Fa nka nna ntlhopheng wa mokhanselara mo
                              tikologong ya rona.
          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:
          •    Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.
          •    Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
          •    Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
               bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.
          •    Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
               maitemogelo.
          •    Tlhamo e kwalwe ka pakatlang.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          •    A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •    A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.
          •    Tlhamo e tlhagise maitlhomo a gagwe ka ga tiro ya bokhanselara.
          •    Tlhagiso ya dilo tse motlhatlhojwa a lebeletsweng go di tlhokomela jaaka:
                - maitsholo a a lebeletsweng
                - maikarabelo a go nna ntlhopheng
                - a ka tlhagisa kemo ya gagwe jaaka mongwe wa bontlhopheng.
          •    A fe dikao tsa se a buang ka ga sona kgotsa a se dira fa go kgonega.
          •    Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa.                [50]

1.4       Tlhamo ya tlhaloso

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo ka maitlhomo a
          go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Mosadi ke lobone lwa setšhaba.

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    7                                  DBE/2018
                                      SCE – Memorantamo

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:
          •    Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
               boitshimololedi.
          •    A neye mefutafuta ya dikakanyo go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe
               mme a tlhalose se.
          •    Tlhamo e tlhagise dikakanyo ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e
               farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
          •    Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
          •    Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
               tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di
               tlhagisitsweng.
          •    Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          •     A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •     A tlhalose setlhogo.
          •     A tlhagise matlhakore a mabedi ka kgang e.
          •     A tshegetse matlhakore a mabedi ka dikao.
          •     A tlhagise dintlha tsa gagwe ka mokgwa o o kgodisang.
          •     A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.                  [50]

1.5       Tlhamo ya tlhaloso
          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Pula ya matlakadibe.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:
          •    Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se
               filweng.
          •    Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo
               ka kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle.
          •    Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa
               tlhamo sentle.
          •    Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
          •    Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          • A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
          • A tlhalose setlhogo ka botlalo.
          • A tlhagise mofuta wa pula e.
          • A tlhagise ditlamorago tsa pula e.
          • A sobokanye dintlha.                                                              [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      8                                 DBE/2018
                                        SCE – Memorantamo

1.6       Tlhamo ya ngangisano
          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go tlhotlheletsa mmuisi go leba ditiragalo
          ka leitlho la gagwe.
          Sekao sa setlhogo: Kgololosego mo nageng ya rona e latlhegelwa ke
                             boleng. Dumela kgotsa o ganetse.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:
          •    Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
               boitshimololedi.
          •    A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe
               mme a tlhalose se.
          •    Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka
               kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
               puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
          •    Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
          •    Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
               tlhaloganyegang e bile e tlhotlheletsa mmuisi go dumelana le tse di
               tlhagisitsweng.
          •    Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          •     A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
          •     A tlhalose setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya gagwe.
          •     A bolele ntlhakemo ya gagwe, mme a e dibele ka bosupi jo bo rileng.
          •     A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.
          •     A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya
                gagwe.
          •     Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go rotloetsa
                ntlhakemo ya gagwe.                                                            [50]

1.7       1.7.1 Tlhamo ya tlhaloso
                   Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a
                   tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.
                   Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.
                   Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                   tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:
                   •     Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.
                   •     Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
                         maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                   •     Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa
                         tlhamo sentle.                                                        [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      9                                 DBE/2018
                                        SCE – Memorantamo

                    •    Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
                    •    Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong
                         se.
                   Tlhamo ya kanelo
                   Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E
                   ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.
                   Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.
                   Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                   tshwaiwa tlhamo ya kanelo:
                   •     Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele
                         gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                   •     Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                   •     Matseno e nne a a ngokang.
                   •     Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                   •     Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
                   •     Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong
                         go fitlha kwa bofelong.
                   •     Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                   •     Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                         jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                         dingwe.
                   •     Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                         anela.

                   Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
                   •     Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.
                   •     A tlhalose ka ga setlhogo.
                   •     A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo
                         setshwantshong.
                   •     Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa
                         se se diragalang mo setshwantshong.
                   •     A supe boitshimololedi.
                   •     Thotloetso go baagi go efoga kgotsa go rotloetsa se se diragalang
                         mo setshwantshong.
                   •     Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                    [50]

          1.7.2 Tlhamo ya kanelo

                   Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E
                   ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                   Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                   Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                   tshwaiwa tlhamo ya kanelo:
                   •     Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele
                          gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     10                                 DBE/2018
                                        SCE – Memorantamo

                   •     Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                   •     Matseno e nne a a ngokang.
                   •     Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                   •     Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
                   •     Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong
                         go fitlha kwa bofelong.
                   •     Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                   •     Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                         jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                         dingwe
                   •     Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                         anela.

                   Tlhamo ya tlhaloso
                   Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a
                   tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.
                   Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                   Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                   tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:
                   •     Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.
                   •     Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
                         maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                   •     Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa
                          tlhamo sentle.
                   •     Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
                   •      Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong
                         se.

                   Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
                   • Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.
                   • A tlhalose setlhogo.
                   • A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo
                      setshwantshong.
                   • Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa
                     se se diragalang mo setshwantshong.
                   • A supe boitshimololedi.
                   • Thotloetso go baagi go efoga kgotsa go rotloetsa se se diragalang
                     mo setshwantshong.
                   • Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                        [50]
                                                      PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:               50

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   11                                  DBE/2018
                                      SCE – Memorantamo

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO
POTSO 2
2.1       LEKWALO LA BOTSALANO
          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka
          nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa,
          keleletsomasego, jalojalo.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          botsalano:
          •    Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga
                sona. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela.
          •    Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata.
          •    Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
          •    Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
          •    Aterese ke ya mokwadi fela.
          Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:
          •     Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.
          •     Ditumediso di kwalwe.
          •     A thadise maikaelelo a gagwe ka moletlo wa batsadi le letlha le moletlo o
                tlaa tshwarang ka lona.
          •     A tlhalose maikutlo a gagwe,
          •     Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.                            [25]

2.2       LEKWALO LA SEMMUSO GO BA KGATISO
          Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng.
          Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa
          mongwe; a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a
          mangwe.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          semmuso:
          • Lekwalo le, le le khutshwane le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang
              kgotsa se se kopiwang. Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela.
          • Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
          • Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
          • Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.
          • Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelelwang gona.
          Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:
          • Aterese ya mokwadi le ya moamogedi.
          • Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.
          • Thadiso ka ga ditshwantsho tse di tlhagisitsweng le dintlha tse di
             fosagetseng.
          • Tlhagiso ka ga go sa itumeleng ga gagwe.
          • Tlhagiso ya kopo ya gago go motseleganyi wa makaseni.
          • Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. Tlhagiso ya
             leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala.                                [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  12                                 DBE/2018
                                     SCE – Memorantamo

2.3       LENANEOTEMA LE METSOTSO

          Lenaneotema le metsotso ke karolo ya botlhokwa ya go tlhaeletsana. Ke
          kitsiso le kgobokanyo ya dintlhakgolo tse go tlileng go buiwa ka tsona mo
          kopanong e e rileng. E thusa batlapitsong go itse se ba se bilediwang le gore
          ba tle pitsong ba ipaakantse.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lenaneotema
          le metsotso:

          •     Tshedimosetso ya kopano e tshwanetse go kwalwa.
          •     Letlha le lenaneotema le tswang ka lona le tshwanetse gore le se ka la
                atamelana thata le letlha la kopano.
          •     Palo ya dintlha tsa kopano e ka nna teng gore lenaneotema le se ka la
                fetolwa ka nako ya kopano.
          •     Palo ya mafoko a lenaneotema mmogo le metsotso ke 180-200 diteng
                fela.
          •     Kwala metsotso ka pakapheti.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

          •     Kwala letlha le lenaneotema le tswang ka lona.
          •     Dintlha tsa se se tlaa buiwang kwa kopanong, di rulagantswe ka
                botlhokwa jwa tsona.
          •     Nako le lefelo le kopano e tlaa tshwarelwang kwa go lona.
          •     Mo metsotsong, tlhagisa letlha le kopano e tshwerweng ka lona.
          •     Kwala nako e kopano e tshwerweng ka yona.
          •     Tlhagisa dintlha tse di tšhotlhilweng kwa kopanong.
          •     Tlhagisa tshobokanyo ya se se tshikintsweng le se go dumalanweng ka
                sona.
          •     Letlha la kopano e e latelang le a fiwa.                                    [25]

2.4       ATHIKELE YA LOKWALODIKGANG

          Athikele ya lokwalodikgang ke karolwana ya lokwalodikgang e batho ba
          kwalang dikgang dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya
          lokwalodikgang:
          • Kgang e neelwa setlhogo se se itlhalosang e bile se gogela.
          • Motlhatlhojwa o na le kgololosego ya bobegakgang.
          • Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela.
          • O patelesega gore kgang ya gagwe e ngokele, mme e sa nyeletse
              bonnete jwa kgang.
          • Temana ya ntlha e tshwere bontsi jwa dikgang gonne e araba dipotso
              Kae? Mang? Leng? Jang? E tlhagisa dilo tse di thibelang phitlhelelo ya
              ditoro.
          • Leina la mokwadi le tlhagisiwe kwa tshimologong ya athikele.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  13                                    DBE/2018
                                     SCE – Memorantamo

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
          •    Setlhogo se se nang le kgogedi.

          •    Tlhagiso ya dikao tsa ditoro tse di sa fitlhelelweng le mabaka a go sa di
               fitlhelele.
          •    Thadiso ya dikgakololo mabapi le go emelana le seemo sa go sa fitlhelele.
          •    Tlhagiso ya ditlamorago tsa go sa emelane le seemo sa go sa fitlhelele
               ditoro.
          •    Thotloetso go batho go lwela go fitlhelela ditoro tsa bona.                    [25]

2.5       POTSOTHERISANO

          Potsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o
          bodiwang dipotso go fitlhelela tsedimosetso ka sengwe se se rileng.
          Potsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo
          go mongwe ka ga sengwe se a se dirang.

          Dintlha tse di       tshwanetseng      go   elwa   tlhoko   fa   go   tshwaiwa
          potsotherisano:
          •     Setlhogo se supe gore potsotherisano ke ka ga eng.
          •     Kagego e nne ya mmuisano
          •     Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle.
          •     Patlisiso ka ga batsenela-potsotherisano ka go ba botsa dipotso.
          •     Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela-
                potsotherisano di ka nama. Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng
                fela.
          •     Puo le moono di tsamaelane le se go buisanwang ka ga sona.
          •     Puo e nne e e tlhamaletseng kgotsa e e loileng go tsamaelana le se se
                buiwang.
          •     Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
           • Naya dipotso tsa balaolapotsotherisano le dikarabo tsa batsenela
             potsotherisano morago ga potso nngwe le nngwe.
           • Dipotso di ikaege ka ditlhokego tsa bokwaledi.
           • A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.
           • Puo e nne e e tlhamaletseng.
           • Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng.                                               [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                14                                 DBE/2018
                                   SCE – Memorantamo

2.6       TSA BOTSHELO JWA MOSWI

          Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimosetso ka botlalo fela e le khutshwane ka
          ga botshelo jwa yo o tlhokafetseng. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng
          fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tsa botshelo
          jwa moswi:
          • Neela tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng.
          • Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang:
             Leina la moswi, letlha la matsalo, boemo jwa tsalo. Batsadi, boagi,
            dithutego, tiro, seabe sa gagwe mo setshabeng (fa go tlhokega), kemo ya
            nyalo (fa a nyetswe/nyetse), sebakwa sa loso.
          • Phefofatso e dirisiwe mo go kgonegang.

          Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng
          • Leina la moswi le batsadi.
          • O tshotswe leng.
          • Dikolo tse a di tseneng.
          • Maemo a dikolo.
          • Tiro (mofuta le maemo kwa tirong).
          • Ditiro mo setšhabeng.
          • Maemo a nyalo le maina a monyadi/monyadiwa go akaretsa le bana fa ba
             le teng.
          • Tlhagisa letlha le a tlhokafetseng ka lona le sebakwa sa loso.
          • Tlhagisa ka boripana dintlha dingwe ka ga maitemogelo a moswi tse
             balelapa le ditsala ba ka mo ikgopotsang ka tsona.
          • Mafoko a go robatsa moswi.
          • Leboko la kgotla ya moswi le ka tsenngwa fa go tlhokega.

          ELA TLHOKO: Morutwana a kwale ka ga moswi e seng motshedi.                     [25]

                                                 PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:              50
                                                 PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:               100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2018-memo/93e765b2-e648-40ba-9d85-bedcc1f970e7) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2018-memo/8cea3090-762e-404d-9cab-9f8f3764ec25) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2018-final-memo/da5453d5-0a7d-4657-bcce-fda7d10426de) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018-memo/6cee1af9-6585-40df-96d5-c8d9a3fb573b) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-setswana/b9946f1f-62e1-480b-a31c-ff9155602389) — Setswana HL · Memo · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2023-mg/7e898c80-05ee-4d5c-ba6e-2c2440de4005) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
