# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2021 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2021, 14 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2021-mg/2468ef45-0676-4b5a-bdb7-6e579c130a5e
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2021-mg/2468ef45-0676-4b5a-bdb7-6e579c130a5e)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2021 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2021/0b81f006-b97f-4d13-bef2-e847c14141c3) — QP · 2021 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                PAMPIRI YA BORARO (P3)

                                              2021

                                 KAEDI YA GO TSHWAYA

                                                                           MADUO: 100

                         Kaedi e ya go tshwaya e na le ditsebe di le 14.

Kwalololo e ileditswe                                                           Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com           2                                                                         DBE/2021
                                                                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE (MADUO A LE 50)

ELA TLHOKO:
 Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3. KAROLO YA A).
 Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
 Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa
  godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
 Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

     Ditlhokego                                 Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e            Ga a fitlhelela
                                                                                  matsetseleko                                           tlhaelang
 DITENG LE                                                28–30                       22–24                      16–18                     10–12                       4–6
 IPAAKANYO                                     -Tsibogelo ya maemo a a      -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Tsibogelo ya tomagano     -Tsibogelo e e seng

                        Maemo a a kwa godimo
                                               kwa godimo go gaisa a a      tlhamilweng ka             itumedisang               e e sa tlhomamang          maleba gotlhelele
 (Tsibogelo le                                 tlwaelegileng                matsetseleko               -Dikakanyo di lomagane    -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di
 dikakanyo)                                    -Dikakanyo tse di            -Dikakanyo tse di          mo go tlhaloganyegang e   tlhapang e bile di se na   tlhakatlhakaneng, di
 -Thulaganyo ya                                botlhale, tse di gwetlhang   maleba tota gape di        bile go kgotsofatsa       boitlhamedi                tlhoka tsepamo, di
 dikakanyo tsa                                 mogopolo le go supa          kgatlhisa le bosupi jwa    -E rulagane le go         -Bosupi jo bonnye jwa      gasagane le go
 ipaakanyo                                     kgolo                        kgolo                      lomagana mo go            thulaganyo le tomagano     boelediwa
 -Temogo ya                                    -E rulagantswe le go         -E rulagantswe bontle      tlhaloganyegang go                                   -Ga e a rulagana e bile ga
 maitlhomo,                                    lomagana ka maemo a          thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,                                 e a lomagana
 baamogedi le                                  dinaledi go tsenyeletsa      tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo
 bokao                                         matseno, mmele le            mmele le bokhutlo
                                               bokhutlo
 30 MADUO                                                 25–27                      19–21                      13–15                      7–9                         0–3
                                               -Tsibogelo e e               -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo      -Ga go na maiteko a go

                        Maemo a a kwa tlase
                                               manontlhotlho, mme e         tlhamilweng ka             itumedisang, mme e        ga bo maleba               tsibogela setlhogo
                                               tlhaela ditlhokego tse di    matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di seng
                                               tsibosang tsa tlhamo ya      -Dikakanyo tse di          tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di       maleba e bile di sa siama
                                               maemo a dinaledi             maleba gape di             -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane             gotlhelele
                                               -Dikakanyo tse di botlhale   kgatlhisa                  le go kgotsofatsa         -Ga go na bosupi jwa       -Ipaakanyo e e sa
                                               e bile di supa kgolo         -E rulagantswe bontle le   -Maemo a a rileng a       thulaganyo le tomagano     tsepamang e bile e
                                               -E rulagantswe ka            go lomagana go             thulaganyo le tomagano                               tlhakatlhakane
                                               matsetseleko le ka           tsenyeletsa matseno,       go tsenyeletsa matseno,
                                               tomagano go tsenyeletsa      mmele le bokhutlo          mmele le bokhutlo
                                               matseno, mmele le
                                               bokhutlo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                          Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                             Downloaded from hlayiso.com              3                                                                                        DBE/2021
                                                                                            SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA TLHAMO YA PUO YA GAE [MADUO A LE 50] (TSWELETSO)
     Ditlhokego                                        Phitlhelelo ka dinaledi              Phitlhelelo ka          Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e tlhaelang          Ga a fitlhelela
                                                                                            matsetseleko
 PUO, SETAELE LE                                                14–15                           11–12                          8–9                           5–6                           0–3
 GO TSELEGANYA/                                    -Segalo, rejisetara le setaele di   -Segalo, rejisetara le      -Segalo, rejisetara le         -Segalo, rejisetara le       -Segalo, rejisetara le
 RUNA

                            Maemo a a kwa godimo
                                                   maleba le maikaelelo a a            setaele di maleba thata     setaele di maleba le           setaele ga di maleba le      setaele bomaleba jwa
                                                   tlhotlheletsang baamogedi le        le maikaelelo,              maikaelelo, baamogedi le       maikaelelo, baamogedi le     tsona bo kwa tlase le
 -Segalo, rejisetara le                            bokao ka maemo a a kwa              baamogedi le bokao          bokao                          bokao                        maikaelelo, baamogedi le
 setaele tse di                                    godimo                              -Puo e nonofile le tiriso   -Tiriso e e maleba ya puo      -Tiriso ya puo ke ya         bokao
 maleba go                                         -Puo e e tlhololo, e e              le tlotlofoko e tlhamilwe   go tlhagisa bokao le           maemo a motheo thata le      -Puo ga e
 maikaelelo/                                       itumedisang ka maemo a a            ka matsetseleko             tlotlofoko e e                 tlotlofoko e lekanyeditswe   tlhaloganyesege le
 ditlamorago le                                    tlhaolegileng le tlotlofoko e e     -Bogolo jwa yona ga bo      tlhotlheletsang tlhagiso ya    thata                        tlotlofoko e nnye thata,
 bokao                                             manontlhotlho ya maemo a a          na diphoso tsa tiriso ya    diteng                         -Diphoso tsa tiriso ya puo   mme e dira gore go nne
 -Tlhopho ya mafoko                                kwa godimo                          puo le melawana             -Diphoso tsa tiriso ya puo     le melawana di eta di        thata go tlhaloganya
 le tlotlofoko                                     -Ga go na diphoso tsa tiriso ya                                 le melawana ga di              kgoreletsa bokao             -Diphoso tsa tiriso ya puo
 -Tiriso ya puo le                                 puo le melawana ka gotlhe                                       kgoreletse bokao                                            le melawana di thiba
 melawana:                                                                                                                                                                     letsatsi
 matshwao a puiso,                                              12–13                             10                            7                             4
 thutapuo le

                          Maemo a a kwa tlase
                                                   -Segalo, rejisetara le setaele di   -Segalo, rejisetara le      -Segalo, rejisetara le         -Segalo, rejisetara le
 mopeleto                                          dirisitswe ka manontlhotlho         setaele tse di siameng      setaele di siame ka            setaele ga di maleba
                                                   -Puo le tlotlofoko e e              di nonofile                 kakaretso le tiriso e e        gotlhelele
 15 MADUO                                          matsetseleko ya tlhotlheletso e     -Puo le tlotlofoko tse di   lekanyeditsweng ya             -Tiriso e e bokoa ya puo
                                                   e nonofileng mo bokaong             ngokang e bile di           malepa a tlhotlheletso         le tlotlofoko e e
                                                   -Ga e na diphoso tsa tiriso ya      nonofile ka kakaretso       -Tiriso ya puo le tlotlofoko   lekanyeditsweng tota
                                                   puo le melawana ka gotlhe           -Diphoso tse di mmalwa      tse di mo magareng, ka         -Diphoso tsa tiriso ya puo
                                                                                       tsa tiriso ya puo le        go tlhoka tsepamo              le melawana di dintsi e
                                                                                       melawana                    -Diphoso tsa tiriso ya puo     bile di kgoreletsa bokao
                                                                                                                   le melawana di dintsi
                                                                   5                               4                            3                             2                            0–1
 KAGEGO                                            -Kago e e manontlhotlho ya          -Kago e e latelanang ya     -Kago ya dintlhana tse di      -Go na le dintlha dingwe     -Dintlha tse di botlhokwa
                                                   tatelano ya dintlhana tse di        dintlhana tse di            maleba e bile di na le         tse di amogelesegang di      di a tlhaela e bile e tlhoka
 -Diponagalo tsa                                   tlhaolegileng                       lomaganeng                  tlhaloganyo                    santse di na le              tlhaloganyo
 setlhangwa                                        -Dipolelo le ditemana di bopilwe    -Dipolelo le ditemana di    -Dipolelo le ditemana tse      tlhaloganyo                  -Dipolelo le ditemana di
 -Kago ya ditemana                                 bontlentle                          a latelana, di a            di bopilweng sentle            -Dipolelo le ditemana di     fosagetse le go ipoeletsa.
 le go tlhangwa ga                                                                     farologana                                                 fosagetse
 dipolelo

 5 MADUO

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                                  Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com            4                                                                                 DBE/2021
                                                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA B: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO [MADUO A LE 25]
        Ditlhokego         Phitlhelelo ka dinaledi           Phitlhelelo ka          Phitlhelelo ka tekano             Phitlhelelo e e             Ga a fitlhelela
                                                             matsetseleko                                                 tlhaelang
 DITENG,                               13–15                     10–12                         7–9                           4–6                           0–3
 THULAGANYO LE             -Tsibogelo ya maemo a a     -Tsibogelo e ntle tota e e   -Tsibogelo e e lekaneng      -Tsibogelo e e kwa tlase     -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                  kwa godimo go gaisa se      bontshang kitso e ntle ya    e e bontshang kitso ya       e e supang kitso ya          tlhoka kitso ya
                           se lebeletsweng ka gale     diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta
 -Tsibogelo le dikakanyo   le kitso e e tseneletseng   wa setlhangwa                wa setlhangwa                wa setlhangwa                wa setlhangwa
 -Kokoanyo ya dikakanyo    ya diponagalo tsa mofuta    -Diteng le dikakanyo di      -Diteng le dikakanyo di      -Diteng le dikakanyo ga      -Ga go na tomagano ya
 gore go rulaganngwe       wa setlhangwa               lomagane, dintlha tse di     lomagane mo go               di lomagane ka gale. Ke      diteng le dikakanyo e bile
 Maitlhomo, baamogedi,     -Diteng le dikakanyo tse    thadisitsweng sentle         utlwalang, dintlha dingwe    dintlha tse di mmalwa tse    ke dintlha di le mmalwa
 diponagalo/melawana le    di botlhale, tse di         gape di tshegetsa            di tshegetsa setlhogo        di tshegetsang setlhogo      fela tse di tshegetsang
 tiriso                    gamogileng, di lomagane     setlhogo                     -Go na le tsepamo e e        -Ga e a tsepama ka           setlhogo
                           e bile di tshegetsa         -E tsepame – ga e a          rileng, mme kwalo e eta      gotlhe, mme kwalo e          -Bokao jo bo
 MADUO 15                  setlhogo                    fapoga setlhogo              e fapoga mo setlhogong       fapogile setlhogo            kgoreletsegileng ka go
                           -Tlhaloso ya maemo a a      -Sebopego se se              -Sebopego se se maleba       -Tiriso e e phatlhaletseng   fapoga setlhogo go go
                           kwa godimo e bile dintlha   lolameng ka diphoso tse      ka kakaretso fela go na      ya melawana ya               feteletseng
                           tsotlhe di maleba thata.    dinnye                       le go sa nepagale go go      sebopego                     -Ga go a dirisiwa
                           -Sebopego se se maleba                                   rileng                                                    melawana ya sebopego
                           gape se nepagetse
 PUO, SETAELE LE GO                     9–10                       7–8                          5–6                          3–4                           0–2
 TSELEGANYA/RUNA           -Segalo, rejisetara le      -Segalo, rejisetara le       -Segalo, rejisetara le       -Segalo, rejisetara le       -Segalo, rejisetara le
                           setaele tse di maleba       setaele tse di maleba        setaele di maleba le         setaele di fosagetse go      setaele ga di tsamaisane
 -Segalo, rejisetara le    thatathata le maitlhomo,    thata le maitlhomo,          maitlhomo, baamogedi le      le gonnye go maitlhomo,      le maitlhomo, baamogedi
 setaele, maitlhomo,       baamogedi le tiriso         baamogedi le tiriso          tiriso                       baamogedi le tiriso          le tiriso
 baamogedi le tiriso       -Tlotlofoko e maleba        -Tlotlofoko e e siameng      -Tlotlofoko e e lekaneng -   -Tlotlofoko e e              -Tlotlofoko ga e maleba
 -Tlhopho ya mafoko le     thata e bile e bontsha      tota                         Go diphoso dingwe tsa        lekanyeditsweng              le maitlhomo.
 tlotlofoko                kgolo                       -Tiriso ya puo le            tiriso ya puo le melawana    -Tiriso ya puo le            -E phephetha ka diphoso
 - Tiriso ya puo le        -Tiriso ya puo le           melawana e nepagetse         fela diphoso ga di           melawana e e sa              tsa tiriso ya puo le
 melawana: matshwao a      melawana e nepagetse,       ka kakaretso e bile e        kgoreletse bokao             lolamang ka diphoso tse      melawana, e
 puiso, thutapuo le        e agegile sentle e bile     agegile sentle. Bogolo ga                                 dintsi; bokao bo             tlhakatlhakane gape
 mopeleto                  ga e na diphoso             go na diphoso                                             kgoreletsegile.              bokao bo kgoreletsegile
                           gotlhelele                                                                                                         tota

 MADUO 10

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   5                                DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA A: TLHAMO

POTSO 1

1.1       Tlhamo ya kanelo
          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.
           Sekao sa setlhogo: Bosigo joo, bo ne ba nna boleele.
          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:
           Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
              di diragetse, le fa e ka tswa e se ditiragalo tsa nnete.
           Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
           Matseno e nne a a ngokang.
           Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
           Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
              fitlha kwa bofelong.
           Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
           Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
              pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
           Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.
          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A tlhagise ditiragalo tsa bosigo joo.
           A tlhagise maikutlo a gagwe ka dilo dingwe le ditshwetso tse a di tsereng
              kwa bokhutlong jwa bosigo joo.
           A sobokanye dintlha.                                                           [50]

1.2       Tlhamo ya kanelo
          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.
          Sekao sa setlhogo: Bopodi ba kgonwa ke ba ba dinaka.
          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:
               Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse, le fa e ka tswa e se ditiragalo tsa nnete.
               Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
               Matseno e nne a a ngokang.
               Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
               Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
               Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   6                                  DBE/2021
                                SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

               Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
          A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
          A tlhalose setlhogo ka botlalo.
          A tlhagise dilo tsotlhe tse a di boneng le tse a di utlwileng
          A tlhagise maikutlo a gagwe ka ga batho ba ba itirileng diganka le
          bomaitsegotlhe.
          A sobokanye dintlha.                                                                 [50]

1.3       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlisa tekatekanyo mo matlhakoreng otlhe a
          dingangisano. O leba matlhakore otlhe a setlhogo a bo a tlhagisa dintlha tsa
          thulano a sa tseye letlhakore.
          Motlhatlhojwa a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe, mme go na le tekatekanyo
          ya dintlha tse di emelelang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le sona e bile
          di sekasekiwa mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo.

          Sekao sa setlhogo: A ruriruri, botho bo santse bo le teng?

          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:
           Tlhamo e tlhagise matlhakore a le mabedi, mme dikakanyo di tlhagisiwa
              ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
              puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
           Tlhagisa dikakanyo sentle e bile o di tshegetse
           Dira gore go dumelanwe le wena gape o se ineele bonolo.
           Puo e tsose maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
           Popego e rulagane ka kelotlhoko le ka tlhomamo e lebeletse kemo ya
              botlhe.
           Tlhagiso e nne e e tswileng diatla go supa tlhaloganyo e e utlwalang.
           Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
              tlhaloganyegang, mme e pateletse mmuisi go dumalana le e e
              tlhagisitsweng.
           Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A tlhagise dintlha tse di supang matlhakore a mabedi.
           A tshegetse matlhakore a mabedi ka dikao.
           A tlhagise matlhakore a mabedi mabapi le maitemogelo a gagwe ka
              mekgwa e e farologaneng ya botho.
           A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.                       [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  7                                 DBE/2021
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

1.4       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Fa nka nna mogokgo wa sekolo sa rona …

          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:
           Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.
           Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
           Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
              bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.
           Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
              maitemogelo.
           Tlhamo e kwalwe ka pakatlang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.
           A tlhagise se a ka se dirang jaaka mogokgo.
           A tlhagise maitsholo a gagwe jaaka mogokgo wa sekolo.
           A tlhagise diphetogo tse a ka di tlisang mo sekolong jaaka mogokgo.
           Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa.                [50]

1.5       Tlhamo ya tlhaloso

          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Botshelo bo fetogile! Dilo di dirwa ka inthanete
          kgotsa maranyane.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:

          Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se
          filweng.
          Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka
          kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle.
          Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo
          sentle.
          Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
          Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  8                                   DBE/2021
                               SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A tlhagise dintlha tse di supang tlhotlheletso ya inthanete mo matshelong
              a bana.
           A tlhagise dikao go tshegetsa tlhagiso le maitemogelo a gagwe.
           A tlhagise ditlamorago tsa tiriso ya inthanete mo matshelong a bona.
           A supe ntlhakemo ya gagwe kwa bokhutlong.                                          [50]

1.6       Tlhamo ya ngangisano

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Tidimalo e go namola mo dikgotlhannye. Dumela
          kgotsa o ganetse tlhagiso e.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:
           Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
              boitshimololedi.
           A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe,
              mme a tlhalose se.
           Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe
              ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
              puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
           Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
           Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
              tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di
              tlhagisitsweng.
           Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya gagwe.
           A bolele ntlhakemo ya gagwe, mme a e dibele ka bosupi jo bo rileng.
           A tlhagise maitemogelo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.
           A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya
              gagwe.
           Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go rotloetsa
              ntlhakemo ya gagwe.                                                              [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                      9                                   DBE/2021
                                   SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

1.7       Ela tlhoko:

          Tshedimosetso e e latelang e dirisiwe go tshwaya potso ya setshwantsho e
          bong, 1.7.1 le 1.7.2, e e ka nnang tlhamo ya kanelo kgotsa ya tlhaloso.

          1.7.1          Tlhamo ya tlhaloso
          le
          1.7.2          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:
                          Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.
                          Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                          Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta
                             o wa tlhamo sentle.
                          Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
                          Motlhatlhojwa a bontshe fa a tlhaloganya setshwantso.

                         Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                            Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                            Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                            Matseno e nne a a ngokang.
                            Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                            Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                            Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                            Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe
                            Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             anela.

Kwalololo e ileditswe                                                                     Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     10                                DBE/2021
                                   SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

                         Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
                          Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.
                          A tlhalose ka ga setlhogo.
                          A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                          Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go
                             tlhalosa se se diragalang mo setshwantshong.
                          A supe boitshimololedi.
                          Thotloetso go baagi go rotloetsa kgotsa go efoga se se
                             diragalang mo setshwantshong.
                          Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                  [50]

                                                      PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:               50

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   11                                 DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO
POTSO 2

2.1       LEKWALO LA BOTSALANO
          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka
          nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa,
          keleletsomasego, jalojalo.
          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          botsalano:
               Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga
                sona. Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela.
               Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata.
               Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
               Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
               Aterese ke ya mokwadi fela.
          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.
           Ditumediso di kwalwe.
           A tlhagise maitemogelo a gagwe ka ga karo.
           A tlhagise tshegetso e a tlaa mo neelang yona.
           A tlhagise dintlha tsa thotloetso le dikgakololo mabapi le mokgwa o o
              siameng wa go tlhokomela motsadi yo o lwalang.
           Bokhutlo e nne jo bo maleba.                                                       [25]
2.2       LEKWALO LA SEMMUSO LA KOPO
          Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng.
          Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa
          mongwe; a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a
          mangwe.
          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          semmuso la kopo:

               Lekwalo le, le le khutshwane le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang
                kgotsa se se kopiwang. Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela.
               Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
               Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
               Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.
               Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelelwang gona.
          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Aterese ya mokwadi le ya moamogedi.
           Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.
           Thadiso ka ga ditiragalo tsa bosenyi ka botlalo.
           Tlhagiso ya dikgwetlho tsa baagi le ka moo ba amegang ka teng.
           Tlhagiso ya kopo ya tharabololo ya bothata ka botlalo le ka boikobo.
           Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.
           Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala.                      [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   12                                   DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

2.3       LENANEOTEMA LE METSOTSO
          Lenaneotema le metsotso ke karolo ya botlhokwa ya go tlhaeletsana. Ke
          kitsiso le kgobokanyo ya dintlhakgolo tse go tlileng go buiwa ka ga tsona mo
          kopanong e e rileng. E thusa batlapitsong go itse se ba se bilediwang le gore
          ba tle ba ipaakantse.
          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          lenaneotema le metsotso ya kopano:
               Taletso ya kopano e e nang le tshedimosetso ka ga letlha, lefelo, nako e
                tshwanetse go kwalwa.
               Letlha le lenaneotema le tswang ka lona le se ka la atamelana le letlha la
                kopano.
               Dintlha tsa kopano di ka nna teng gore lenaneotema le se ka la fetolwa
                ka nako ya kopano.
               Metsotso e tlhagise ka boripana ditshwetso tse di tshotsweng ka ga
                dintlha tse di tlotlilweng.
               Dintlha tsa metsotso di nyalane le lenaneotema.
               Kwala metsotso ka pakapheti.
               Palo ya mafoko a lenaneotema le metsotso e nne 180–200 diteng fela.
          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Tlhagisa leina la sekolo kwa godimo ga lenaneotema.
           Kwala letlha le lenaneotema le tswang ka lona.
           Dintlha tsa se se tlaa buiwang kwa kopanong, di rulaganngwe ka
              botlhokwa jwa tsona.
           Nako, letlha le lefelo la kopano di tlhagisiwe mo lenaneotemeng.
           Metsotso e nne le setlhogo se se tllhagisang leina la sekolo.
           Tlhagisa letlha, nako le lefelo le kopano e tshwerweng ka lona.
           Tlhagisa dintlha tse di tšhotlhilweng kwa kopanong.
           Tlhagisa tshobokanyo ya se se tshikintsweng le se go dumalanweng ka
              sona.
           Letlha la kopano e e latelang le tlhagisiwe.
           Motseketletso ka modulasetulo, mokwaledi le letlha                                   [25]

2.4       MMUISANO

          Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi
          kgotsa go feta ba buisana ka ga dikakanyo kgotsa ka ga setlhogo sengwe se
          se rileng. Sebopego sa yona ke sa dipotsotherisano fela ona o dirisiwa
          gongwe le gongwe ke mongwe le mongwe.
          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa mmuisano:
           Tlhagiso ya mmuisano magareng ga mogokgo le motsadi mabapi le go
              ima ga morutwana.
           Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona.
           Go nna dibui di le pedi kgotsa go feta.
           Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane.

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   13                                 DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

               Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamaelana ga
                ditiragalo. Palo ya mafoko a ona ke 180–200 diteng fela.
               Maina a dibui le maemo a morutwana a tlhagelele sentle.
               Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle. Kgang e e bontshe,
                tshimologo, setlhoa le tharabololo.
               Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo.
               Puo e nne e e tlhamaletseng kgotsa e e loileng go tsamaelana le se se
                buiwang.
               Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano.

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Tlhagiso ya mmuisano magareng ga mogokgo le motsadi mabapi le
              maemo a go ima ga morutwana.
           Mmuisano o tote kgang ya seemo se se tlhagelelang mo
              setshwantshong.
           Dikgang di supe matshwenyego, thotloetso le tharabololo.
           Puo e nne e e tlhamaletseng.
           Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng.                                                 [25]

2.5       THADISO

          Thadiso ga se gantsi e latela mokgwa o o rileng wa go kwala. Thadiso e leka
          go nna le nnete le go se gobelele; e e sa siamang e tlhagelele go le gantsi fa
          mokwadi a thuba pelo, a dira ditshwaelo tsa bokgopo/tšhakgalo.

          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa thadiso:

               Setlhogo se tlhagise leina la setswhantsho.
               Tsibogo ya mong ka ga botshwantshi le ditshwantsho.
               Go neelana ka tshedimosetso e e maleba, sk:
                Leina la mokwadi, motlhagisi, motaki, setlhogo sa setshwantsho, leina la
                mophasalatsi, setlamo se se tlhagisang mmogo le tlhotlhwa (fa go le
                maleba).
               Maikaelelo a go neela tshedimosetso kgotsa go tsosa kgatlhegelo ka ga
                setshwantsho se a se bogetseng.
               Ga go na popego e e tshwanetseng go salwa morago.
               Palo ya mafoko a yona e nne 180-200 diteng fela.

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Tlhagiso ya setlhogo sa setshwantsho, mokwadi, baphasalatsi,
              modiragatsimogolo, tlhotlhwa le gore e bonwa kwa lefelong lefe la
              ditshwantsho.
           Tlhagiso ya setshwantsho se se thadisiwang.
              Tlhagiso ya morero le ditiragalokgolo.
           Thadiso e nne le nnete e bile e se gobelele.
           Mothadisi a tseye tshwetso le go naya maikutlo a gagwe.
           Thadiso e nne le kgogedi.                                                          [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   14                                    DBE/2021
                                 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya

2.6       TSA BOTSHELO JWA MOSWI

          Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimosetso ka botlalo fela e le khutshwane ka
          ga botshelo jwa yo o tlhokafetseng.

          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa o tshwaya tsa botshelo
          jwa moswi:

               Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng fela e nne
                maleba.
               Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang: Leina la
                moswi, letlha la matsalo, boemo jwa tsalo. Batsadi, boagi, dithutego, tiro.
               Seabe sa gagwe mo setšhabeng (fa go tlhokega), kemo ya nyalo
                (fa a nyetswe), sebakwa sa loso.
               Phefofatso e dirisiwe mo go kgonegang.
               Palo ya mafoko a bona e nne 180–200 diteng fela.

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Leina la moswi, maemo a gagwe a tsalo mo lapeng le maina a batsadi ba
              gagwe ka botlalo.
           O tshotswe leng kwa kae?
           Dikolo tse a di tseneng.
           Maemo a nyalo le bana.
           Tlhagiso ya letlha le a tlhokafetseng ka lona le se se bakileng loso.
           Tlhagiso ya dintlha dingwe ka boripana ka ditiro tsa moswi tse ba lelapa,
              ditsala le baagi ba ka mo ikgopotsang ka tsona.
           Mafoko a go robatsa moswi ka kagiso.
           Leboko la kgotla ya moswi le ka tsenngwa fa go tlhokega.

          ELA TLHOKO: Morutwana a kwale ka ga moswi e seng ka ga motshedi.                     [25]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                50
                                                     PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:                 100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P1 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-may-june-2021-mg/b6aa764b-82d4-4686-8a6a-06b1616ab457) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P2 May June 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-may-june-2021-mg/517e457e-c86d-4da4-9787-94a606cf4839) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg/4f2e73dd-473f-482e-82d1-0f76e17e2c46) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-setswana/b9946f1f-62e1-480b-a31c-ff9155602389) — Setswana HL · Memo · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2023-mg/7e898c80-05ee-4d5c-ba6e-2c2440de4005) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2018-memo/879f1208-961c-4751-ba5a-3d2ef1d9ffc3) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
