# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2018 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2018, 15 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2018-final-memo/da5453d5-0a7d-4657-bcce-fda7d10426de
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2018-final-memo/da5453d5-0a7d-4657-bcce-fda7d10426de)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · setswana. Memorandum, 15 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2018/1bca0ff0-1ea3-4e5e-bc33-761aa09d6864) — QP · 2018 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    NATIONAL
                               SENIOR CERTIFICATE

                                   MOPHATO 12

                            SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                               PAMPIRI YA BORARO (P3)

                                NGWANAITSEELE 2018

                                    MEMORANTAMO

MADUO: 100

                          Memorantamo o, o na le ditsebe di le 15.

Kwalololo e ileditswe                                                Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                2                                                        DBE/Ngwanaitseele 2018
                                                                                       NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO]

ELA TLHOKO:
 Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).
 Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
 Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le
  a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
 Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

     Ditlhokego                                 Phitlhelelo ka dinaledi          Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e            Ga a fitlhelela
                                                                                  matsetseleko                                           tlhaelang
 DITENG LE                                                 28–30                      22–24                      16–18                     10–12                       4–6
 IPAAKANYO                                     -Tsibogelo ya maemo a a      -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Tsibogelo ya tomagano     -Tsibogelo e e seng

                        Maemo a a kwa godimo
                                               kwa godimo go gaisa a a      tlhamilweng ka             itumedisang               e e sa tlhomamang          maleba gotlhelele
 (Tsibogelo le                                 tlwaelegileng                matsetseleko               -Dikakanyo di lomagane    -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di
 dikakanyo)                                    -Dikakanyo tse di            -Dikakanyo tse di          mo go tlhaloganyegang e   tlhapang e bile di se na   tlhakatlhakaneng le go
 -Thulaganyo ya                                botlhale, tse di gwetlhang   maleba tota gape di        bile go kgotsofatsa       boitlhamedi                tlhoka tsepamo
 dikakanyo tsa                                 mogopolo le go supa          kgatlhisa le bosupi jwa    -E rulagane le go         -Bosupi jo bonnye jwa      -Di gasagane le go
 ipaakanyo                                     kgolo                        kgolo                      lomagana mo go            thulaganyo le tomagano     boelediwa
 -Temogo ya                                    -E rulagantswe le go         -E rulagantswe bontle      tlhaloganyegang go                                   -Ga e a rulagana e bile ga
 maitlhomo,                                    lomagana ka maemo a          thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,                                 e a lomagana
 baamogedi,le                                  dinaledi go tsenyeletsa      tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo
 bokao                                         matseno, mmele le            mmele le bokhutlo
                                               bokhutlo
 30 MADUO                                                  25–27                      19–21                      13–15                      7–9                        0–3
                                               -Tsibogelo e e               -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo      -Ga go na maiteko a go

                        Maemo a a kwa tlase
                                               manontlhotlho mme e          tlhamilweng ka             itumedisang mme e         ga bo maleba               tsibogela setlhogo
                                               tlhaela ditlhokego tse di    matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di seng
                                               tsibosang tsa tlhamo ya      -Dikakanyo tse di          tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di       maleba e bile di sa siama
                                               maemo a dinaledi             maleba gape di             -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane             gotlhelele
                                               -Dikakanyo tse di botlhale   kgatlhisa                  le go kgotsofatsa         -Ga go na bosupi jwa       -Ipaakanyo e e sa
                                               e bile di supa kgolo         -E rulagantswe bontle le   -Maemo a a rileng a       thulaganyo le tomagano     tsepamang e bile e
                                               -E rulagantswe ka            go lomagana go             thulaganyo le tomagano                               tlhakatlhakane
                                               matsetseleko le ka           tsenyeletsa matseno,       go tsenyeletsa matseno,
                                               tomagano go tsenyeletsa      mmele le bokhutlo          mmele le bokhutlo
                                               matseno, mmele le
                                               bokhutlo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                       Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                            Downloaded from hlayiso.com                 3                                                            DBE/Ngwanaitseele 2018
                                                                                                NSC – Memorantamo

      Ditlhokego                                            Phitlhelelo ka dinaledi              Phitlhelelo ka         Phitlhelelo ka tekano           Phitlhelelo e e         Ga a fitlhelela
                                                                                                 matsetseleko                                              tlhaelang
 PUO, SETAELE LE                                                       14–15                          11–12                        8–9                        5–6                     0–3
 GO TSELEGANYA/                                         -Segalo, rejisetara, setaele le     -Segalo, rejisetara,        -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,     -Segalo, rejisetara,
 RUNA                                                   tlotlofoko di maleba le             setaele le tlotlofoko di    setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko    setaele le tlotlofoko ga

                                Maemo a a kwa godimo
                                                        maikaelelo, baamogedi le bokao      maleba thata le             maleba le maikaelelo,      bomaleba jwa tsona       di maleba le
 -Segalo, rejisetara,                                   ka maemo a a kwa godimo             maikaelelo, baamogedi       baamogedi le bokao         bo kwa tlase ga          maikaelelo,
 setaele, tlotlofoko tse                                -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka   le bokao                    -Tiriso e e maleba ya      maikaelelo,              baamogedi le bokao
 di maleba go                                           maemo a a tlhaolegileng             -Puo e nonofile le tiriso   puo go tlhagisa bokao      baamogedi le bokao       -Puo ga e
 maikaelelo/                                           -Segalo se se nang le                ya segalo e maleba          -Segalo se maleba          -Tiriso ya puo ke ya     tlhaloganyesege
 ditlamorago le bokao                                  maikaelelo a a tlhotlheletsang       -Bogolo jwa yona ga bo      -Tiriso ya malepa a a      maemo a motheo           -Tlotlofoko e nnye
 -Tlhopho ya mafoko                                     -Ga go na diphoso tsa thutapuo      na diphoso tsa thutapuo     tlhotlheletsang ya go      thata                    thata mme e dira gore
 -Tiriso ya puo le                                      le tsa mopeleto ka gotlhe           le mopeleto                 tlhagisa diteng            -Segalo, tlhopho le      go nne thata go
 melawana, tiriso ya                                    -Puo e e manontlhotlho ya           -Puo e tlhamilwe ka                                    tiriso ya mafoko e e     tlhaloganya
 matshwao a puiso,                                      maemo a a kwa godimo                matsetseleko                                           seng maleba
 thutapuo le mopeleto                                                                                                                              -Tlotlofoko e
                                                                                                                                                   lekanyeditswe thata
 15 MADUO                                                              13                               10                          7                          4

                           Maemo a a kwa tlase
                                                       -Puo e e matsetseleko ya             -Puo e e ngokang e bile     -Tiriso ya puo e e mo      -Tiriso e e bokoa ya
                                                       tlhotlheletso e e nonofileng mo      e nonofile ka kakaretso     magareng, ka go            puo
                                                       segalong                             -Segalo se se siameng       tlhoka tsepamo             -Mefuta ya dipolelo e
                                                       -Ga e na diphoso tsa thutapuo        se nonofile                 -Segalo se siame ka        mennye kgotsa ga e
                                                       le tsa mopeleto ka gotlhe            -Diphoso tse di mmalwa      kakaretso le tiriso e e    teng gotlhelele
                                                       -E tlhamilwe ka manontlhotlho        tsa thutapuo le mopeleto    lekanyeditsweng ya         -Tlotlofoko e e
                                                                                            -E tlhamilwe bontle         malepa a tlhotlheletso     lekanyeditsweng tota
 KAGEGO                                                                5                                 4                          3                          2                       0–1
                                                       -Kago e e manontlhotlho ya           -Kago e e latelanang ya     -Kago ya dintlhana tse     -Go na le dintlha        -Dintlha tse di
 -Diponagalo tsa
                                                       setlhogo                             dintlhana                   di maleba                  dingwe tse di            botlhokwa di a tlhaela
 setlhangwa
                                                       -Dintlhana tse di tlhaolegileng      -Lomagane                   -Dipolelo, ditemana tse    amogelesegang            -Dipolelo le ditemana
 -Kago ya ditemana le
                                                       -Dipolelo, ditemana di bopilwe       -Dipolelo, ditemana, di     di bopilweng sentle        -Dipolelo le ditemana    di fosagetse
 go tlhangwa ga
                                                       bontlentle                           latelana, di a farologana   -Tlhamo e sa ntse e na     di fosagetse             -Tlhamo e tlhoka
 dipolelo
                                                                                                                        le tlhaloganyo             -Tlhamo e sa ntse e na   tlhaloganyo
 5 MADUO                                                                                                                                           le tlhaloganyo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                     Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                 Downloaded from hlayiso.com                4                                                             DBE/Ngwanaitseele 2018
                                                                    NSC – Memorantamo

KAROLO YA B: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO [Maduo a le 25]

        Ditlhokego            Phitlhelelo ka dinaledi           Phitlhelelo ka            Phitlhelelo ka tekano     Phitlhelelo e e tlhaelang          Ga a fitlhelela
                                                                 matsetseleko
 DITENG,                               13–15                         10–12                          7–9                          4–6                           0–3
 THULAGANYO LE             -Tsibogelo ya maemo a a        -Tsibogelo e ntle tota e e     -Tsibogelo e e lekaneng    -Tsibogelo e e kwa tlase e   -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                  kwa godimo go gaisa se         bontshang kitso e ntle ya      e e bontshang kitso ya     e supang kitso ya            tlhoka kitso ya diponagalo
                           se lebeletsweng ka gale        diponagalo tsa mofuta wa       diponagalo tsa mofuta      diponagalo tsa mofuta wa     tsa mofuta wa setlhangwa
 -Tsibogelo le dikakanyo   -Dikakanyo tse di botlhale,    setlhangwa                     wa setlhangwa              setlhangwa                   -Bokao jo bo
 -Kokoanyo ya dikakanyo    tse di gamogileng              -E tsepame – ga e a            -Ga e a tsepama ka         -Go na le tsepamo e e        kgoreletsegileng ka go
 gore go rulaganngwe       -Kitso e e tseneletseng ya     fapoga setlhogo                gotlhe – go na le go eta   rileng mme kwalo e           fapoga setlhogo go go
 -Maitlhomo, baamogedi,    diponagalo tsa mofuta wa       -Diteng le dikakanyo di        e fapoga mo setlhogong     fapogile setlhogo            feteletseng
 diponagalo/melawana le    setlhangwa                     lomagane, dintlha tse di       -Diteng le dikakanyo di    -Diteng le dikakanyo ga di   -Ga go na tomagano ya
 tiriso                    -Kwalo e e tsepameng           thadisitsweng sentle gape      lomagane mo go             lomagane ka gale. Ke         diteng le dikakanyo
                           -Diteng le dikakanyo di        di tshegetsa setlhogo          utlwalang                  dintlha tse di mmalwa tse    -Ke dintlha di le mmalwa
 MADUO 15                  lomagane                       -Sebopego se se                -Dintlha dingwe di         di tshegetsang setlhogo      fela tse di tshegetsang
                           -Tlhaloso ya maemo a a         lolameng ka diphoso tse        tshegetsa setlhogo         -Tiriso e e phatlhaletseng   setlhogo
                           kwa godimo e bile dintlha      dinnye                         -Sebopego se se            ya melawana ya               -Ga go a dirisiwa melawana
                           tsotlhe di tshegetsa                                          maleba ka kakaretso        sebopego                     ya sebopego
                           setlhogo                                                      fela go na le go sa        -Go tlodisiwa ga matlho
                           -Sebopego se se maleba                                        nepagale go go rileng      go go tseneletseng
                           gape se nepagetse
 PUO, SETAELE LE GO                     9–10                           7–8                          5–6                          3–4                          0–2
 TSELEGANYA/RUNA           -Segalo, rejisetara, setaele   -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara, setaele,
 -Segalo, rejisetara,      le tlotlofoko tse di maleba    setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko di     tlotlofoko ga di tsamaisane
 setaele, maitlhomo,       thatathata le maitlhomo,       maleba thata le                maleba le maitlhomo,       fosagetse go le gonnye       le maitlhomo, baamogedi le
 baamogedi le tiriso       baamogedi le tiriso            maitlhomo, baamogedi le        baamogedi le tiriso        go maitlhomo, baamogedi      tiriso
 -Tiriso ya puo le         -Thutapuo e nepagetse e        tiriso                         -Go diphoso dingwe tsa     le tiriso                    -E phephetha ka diphoso
 melawana                  bile e agegile sentle          -Thutapuo e nepagetse ka       thutapuo                   -Thutapuo e e sa             gape e tlhakatlhakane
 -Tlhopho ya mafoko        -E e se nang diphoso           kakaretso e bile e agegile     -Tlotlofoko e e lekaneng   lolamang ka diphoso tse      -Tlotlofoko ga e maleba go
 -Matshwao a puiso le      gotlhelele                     sentle                         -Diphoso ga di             dintsi                       maitlhomo
 mopeleto                                                 -Tlotlofoko e e siameng        kgoreletse bokao           -Tlotlofoko e e              -Bokao bo kgoreletsegile
 MADUO 10                                                 tota                                                      lekanyeditsweng              tota
                                                          -Bogolo ga go na diphoso                                  -Bokao bo kgoreletsegile

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                         Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                5                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                   NSC – Memorantamo

KAROLO YA A: TLHAMO

POTSO 1

1.1       Tlhamo ya tlhaloso
          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

           Sekao sa setlhogo: Botshelo, maloba le gompieno.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:
           Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
              motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se
              filweng.
           Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
              maikutlo ka kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle.
           Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa
              tlhamo sentle.
           Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
           Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.
           Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          A sobokanye dintlha. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A supe boitshimololedi.
           A tlhagise ditiragalo tsotlhe jaaka di diragetse, le ka moo a ungwetseng
           A tlhagise matlhakore a mabedi mabapi ka maitemogelo a gagwe ka
              botshelo jwa maloba le jwa segompieno.
           A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.                   [50]

1.2       Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Ke ne ka swa ka setshego.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:
           Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
              di diragetse.
           Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
           Matseno e nne a a ngokang.
           Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
           Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
              fitlha kwa bofelong.
           Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.

Kwalololo e ileditswe                                                             Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  6                     DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

               Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo ka botlalo.
           A tlhagise ditiragalo tsa letsatsi leo ka botlalo go akaretsa letlha ka
              botlalo, nako le lefelo.
           A tlhagise se se mo itumedisitseng mo letsatsing leo.
           Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se
              diragetseng.
           Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.                                                 [50]

1.3       Tlhamo ya kanelo.

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Gaaboboi ga go lelwe.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo.

               Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse.
               Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
               Matseno e nne a a ngokang.
               Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
               Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
               Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
               Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A tlhagise ditiragalo tse di ka tidisang ba gaaboboi go lela.
           Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se
              diragetseng.
           Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.                                                 [50]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   7                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                      NSC – Memorantamo

1.4       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlisa tekatekanyo mo matlhakoreng otlhe a
          dingangisano. O leba matlhakore otlhe a setlhogo a bo a tlhagisa dintlha tsa
          thulano a sa tseye letlhakore.
          Motlhatlhojwa a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe, mme go na le tekatekanyo
          ya dintlha tse di emelelang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le sona e bile
          di sekasekiwa mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo.

          Sekao sa setlhogo: Go ima ga morutwana wa marematlou ke
          poelomorago.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:

               Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
                boitshimololedi.
               A fe mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme
                a tlhalose se.
               Tlhamo e tlhagise matlhakore a le mabedi, mme dikakanyo di tlhagisiwe
                ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
                puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
               A tlhagise dikakanyo sentle e bile a di tshegetse.
               A dire gore go dumelanwe le ena gape a se ineele bonolo.
               Puo e tsose maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
               Popego e rulagane ka kelotlhoko le ka tlhomamo e lebeletse kemo ya
                botlhe.
               Ngangisano e nne e e tswileng diatla go supa tlhaloganyo e e utlwalang.
               Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                tlhaloganyegang, mme e pateletse mmuisi go dumalana le e e
                tlhagisitsweng.
               Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A tlhagise dintlha tse di supang dikgoreletsi/maparego mo barutwaneng
              ba ba imang go tsweletsa dithuto tsa bona.
           A tlhagise dikao go tshegetsa tlhagiso le maitemogelo a gagwe.
           A supe ntlhakemo ya gagwe kwa bokhutlong.                                           [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   8                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                      NSC – Memorantamo

1.5       Tlhamo ya ngangisano

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Bomme ba tshwenyegela boitekanelo go feta borre.
          Dumela kgotsa o ganetse.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:
               Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
                boitshimololedi.
               A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe,
                mme a tlhalose se.
               Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe
                ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
                puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
               Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
               Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di
                tlhagisitsweng.
               Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya gagwe.
           A bolele ntlhakemo ya gagwe, mme a e dibele ka bosupi jo bo rileng.
           A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.
           A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya
              gagwe.
           Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go tshegetsa
              ntlhakemo ya gagwe.                                                               [50]

1.6       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Fa nka tlhomiwa go nna rratoropo kgotsa mmatoropo
          mo kgweding e le esi fela.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     9                     DBE/Ngwanaitseele 2018
                                        NSC – Memorantamo

1.6            Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.
               Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
               Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
                bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.
               Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
                maitemogelo.
               Tlhamo e kwalwe ka pakatlang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:

               A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
               A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.
               Tlhagiso ya dilo tse motlhatlhojwa a lebeletsweng go di tlhokomela jaaka:
                - maikarabelo a ga rratoropo kgotsa mmatoropo
                - maitsholo a a lebeletsweng
                - tlhagiso ya kemo ya gagwe jaaka rra/mmatoropo.
              A fe dikao tsa se a buang ka ga sona fa go kgonega.
              Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa.               [50]

1.7       1.7.1          Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:
                          Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.
                          Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                          Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta
                             o wa tlhamo sentle.
                          Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
                          Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                             setlhogong se.

                         Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:

                            Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                            Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                            Matseno e nne a a ngokang.
Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     10                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                        NSC – Memorantamo

                            Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                            Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                             tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                            Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                            Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                             jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                             dingwe
                            Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                             anela.

                         Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
                          Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.
                          A tlhalose ka ga setlhogo.
                          A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                          Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go
                             tlhalosa se se diragalang mo setshwantshong.
                          A supe boitshimololedi.
                          Thotloetso go baagi go efoga kgotsa go rotloetsa se se
                             diragalang mo setshwantshong.
                          Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                     [50]

          1.7.2          Tlhamo ya kanelo

                         Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e
                         fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya kanelo:
                          Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a
                             dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
                          Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
                          Matseno e nne a a ngokang.
                          Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
                          Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa
                            tshimologong go fitlha kwa bofelong.
                          Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
                          Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo
                            jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse
                            dingwe.
                          Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a
                            anela.

                         Tlhamo ya tlhaloso

                         Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi
                         a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

Kwalololo e ileditswe                                                                    Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     11                     DBE/Ngwanaitseele 2018
                                        NSC – Memorantamo

                         Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

                         Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go
                         tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:
                          Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.
                          Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a
                             bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
                          Go dirisiwe ditshwantsho, modumo kutlo go tlhalosa mofuta o
                             wa tlhamo sentle.
                          Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
                          Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo
                             setlhogong se.

                         Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:

                            Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.
                            A tlhalose setlhogo.
                            A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo
                             setshwantshong.
                            Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go
                             tlhalosa se se diragalang mo setshwantshong.
                            A supe boitshimololedi.
                            Thotloetso go baagi go efoga kgotsa go rotloetsa se se
                             diragalang mo setshwantshong.
                            Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                 [50]

                                                      PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:                50

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   12                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                      NSC – Memorantamo

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO

POTSO 2

2.1       LEKWALO LA BOTSALANO

          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka
          nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa,
          keleletsomasego, jalojalo.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          botsalano:

               Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga
                sona. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela.
               Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata.
               Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
               Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
               Aterese ke ya mokwadi fela.

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:

              Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.
              Ditumediso di kwalwe.
              A leboge batsadi.
              A ka tlhagisa gore ke malatsi afe a boikhutso.
              A thadise dithuto tse a di dirileng kwa dithutong tsa malatsi a boikhutso.
              A tlhagise tse dišwa tse a di ithutileng.
              A tlhalose thuso e a e boneng le maikutlo a gagwe ka ga yona.
              Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. Mokwadi a kwale
               leina la gagwe fela.                                                            [25]

2.2       LEKWALO LA SEMMUSO LA KOPO

          Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng.
          Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa
          mongwe; a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a
          mangwe.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          semmuso la kopo:
           Lekwalo le, le le khutshwane le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang
              kgotsa se se kopiwang. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela.
           Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
           Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
           Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.
           Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelelwang gona.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    13                       DBE/Ngwanaitseele 2018
                                       NSC – Memorantamo

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Aterese ya mokwadi le ya moamogedi.
           Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.
           Thadiso ka tlhokego ya tshireletso.
           Tlhagiso ya dikgwetlho tse barutabana le barutwana ba lebaneng le tsona
             ka go sa sireletsege.
           Kopo e tlhagisiwe ka botlalo le ka boikobo.
           Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. Tlhagiso ya leina/
             ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala.                                         [25]

2.3       PUO

          Puo ke karolo e e botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o
          neelana ka puo mo dikopanong kgotsa meletlong. Puo ya go bua le setšhaba
          e farologana le ya go bua le setlhotšhwana sa batho.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:

              Matseno, mmele le bokhutlo.
              Maikalelo a kopano.
              Mofuta wa kopano e o yang go bua kwa go yona.
              Dintlha di se ke tsa phatlhalala.
              Dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.
              Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng.
              Ditebogo go bareetsi kwa bokhutlong.
              Palo ya mafoko a yona ke 180–200 diteng fela.
              Tiriso ya puo e senole kgolo, go se nne le ditlhapa le tshotlo.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
              Setlhogo sa puo.
              Ditumediso go bareetsi le ditebogo tsa ba ba tlileng kopanong.
              Tshimologo e nne maatla, e ngoke theetso. E ka nna motlae kgotsa
               nopolo.
              Tlhagiso ya maitlhomo/botlhokwa jwa go keteka letsatsi leo.
              Thadiso ka ga nopolo e e tlhagisitsweng mabapi le botlhokwa jwa thuto.
              Naya dikatlanegiso tse di ka lebelelwang go fitlhelela maitlhomo a ga
               mogaka Mandela
              Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.                                [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  14                     DBE/Ngwanaitseele 2018
                                     NSC – Memorantamo

2.4       TSA BOTSHELO JWA MOSWI

          Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimosetso ka botlalo fela e le khutshwane ka
          ga botshelo jwa yo o tlhokafetseng. Palo ya mafoko e nne 180–200 diteng
          fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tsa botshelo
          jwa moswi:

               Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng.
               Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang:
                Leina la moswi, letlha la matsalo, boemo jwa tsalo. Batsadi, boagi,
                dithutego, tiro, seabe sa gagwe mo setšhabeng (fa go tlhokega), kemo ya
                nyalo (fa a nyetswe/nyetse), sebakwa sa loso.
               Phefofatso e dirisiwe mo go kgonegang.

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng

               Leina la moswi le batsadi.
               O tshotswe leng.
               Dikolo tse a di tseneng.
               Tiro (mofuta le maemo a kwa tirong).
               Ditiro mo setšhabeng
               Maemo a nyalo le maina a monyadi/monyadiwa go akaretsa le bana fa
                ba le teng
               Tlhagisa letlha le a tlhokafetseng ka lona le sebakwa sa loso.
               Tlhagisa ka boripana dintlha dingwe ka ga maitemogelo a moswi a ba
                lelapa le ditsala ba ka mo ikgopotsang ka ona.
               Mafoko o go robatsa moswi.
               Leboko la kgotla ya moswi le ka tsenngwa fa go tlhokega.

          ELA TLHOKO: Morutwana a kwale ka ga moswi e seng motshedi.                         [25]

2.5       MMUISANO

          Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi
          kgotsa go feta ba buisana ka ga dikakanyo kgotsa ka ga setlhogo sengwe se
          se rileng. Sebopego sa yona ke sa dipotsotherisano fela ona o dirisiwa
          gongwe le gongwe ke mongwe le mongwe.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa mmuisano:

               Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona.
               Go nna dibui di le pedi kgotsa go feta.
               Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane.
               Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamaelana ga
                ditiragalo. Palo ya mafoko a ona ke 180–200 diteng fela.
               Maina, maemo a tiro kana maikarabelo a loago a dibui a tlhagelele
                sentle.

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   15                      DBE/Ngwanaitseele 2018
                                      NSC – Memorantamo

               Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle. Kgang e e bontshe,
                tshimologo, setlhoa le tharabololo.
               Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo.
               Puo e nne e e tlhamaletseng kgotsa e e loileng go tsamaelana le se se
                buiwang.
               Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

               Mmuisano o tote kgang ya seemo sa kitlano ya lekoko le le busang.
               Dikgang di supe matshwenyego, thotloetso le tharabololo.
               Puo e nne e e tlhamaletseng.
               Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng.                                             [25]

2.6       PEGELO

          Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka
          diphitlhelelo le dikatlenegiso tsa se a neng a laetswe go se dira. Palo ya
          mafoko a yona e nne 180–200 diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa pegelo:

               Leina la sekolo, moromedi le moamogedi di tlhagisiwe.
               Setlhogo sa pegelo se bolelwe ka botlalo gore go begwa ka ga eng.
               E kwalwa ka pakapheti
               Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlenegiso.
               Motlhatlhojwa a kwale leina la gagwe ka botlalo a be a saene, a supe tiro
                kgotsa maemo a gagwe le letlha le a kwadileng pegelo ka lona.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

               Setlhogo se kwalwe.
               Motlhatlhojwa a tlhagise tshedimosetso ya lefelo, letlha, tsamaiso ya
                dingangisano.
               Go thadisiwe ka ga tsamaiso ya dingangisano.
               Go tlhagisiwe tshedimosetso ka ga katlholo le dipholo tsa dikgaisano
                tseo.
               Naya dikatlanegiso tsa tsenelo le ipaakanyetso ya dikgaisano tse.
               Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                                             [25]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                 50
                                                    PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:                  100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2018-final-memo/c5b8d438-a2da-481a-aaa7-247414d6c782) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2018-final-memo/ab2c53a9-f67e-4859-8bfc-2933f9ca0d7a) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2018-memo/879f1208-961c-4751-ba5a-3d2ef1d9ffc3) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-feb-march-2018-memo/6cee1af9-6585-40df-96d5-c8d9a3fb573b) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2023-mg/3550da10-e582-41d5-945c-c9c292023687) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg-1/eb9fcbab-6ff6-4b95-99be-22115367abe0) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
