# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2022 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2022, 14 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg-1/eb9fcbab-6ff6-4b95-99be-22115367abe0
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg-1/eb9fcbab-6ff6-4b95-99be-22115367abe0)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2022/0829dfba-2726-4ab9-b2ad-130aac8048d0) — QP · 2022 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                    NATIONAL
                               SENIOR CERTIFICATE

                                     MOPHATO 12

                            SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                              PAMPIRI YA BORARO (P3)

                                NGWANAITSEELE 2021

                               KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 100

                          Memorantamo o, o na le ditsebe di le 14.

Kwalololo e ileditswe                                                Phetla

### Page 2

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                 2                                                       DBE/Ngwanaitseele 2021
                                                                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO]

ELA TLHOKO:
 Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).
 Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
 Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le
  a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
 Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

     Ditlhokego                                 Phitlhelelo ka dinaledi           Phitlhelelo ka        Phitlhelelo ka tekano         Phitlhelelo e e            Ga a fitlhelela
                                                                                  matsetseleko                                          tlhaelang
 DITENG LE                                                28–30                       22–24                      16–18                    10–12                         4–6
 IPAAKANYO                                     - Tsibogelo ya maemo a a     - Tsibogelo e e            - Tsibogelo e e           - Tsibogelo ya             - Tsibogelo e e seng

                        Maemo a a kwa godimo
                                               kwa godimo go gaisa a a      tlhamilweng ka             itumedisang               tomagano e e sa            maleba gotlhelele
 (Tsibogelo le                                 tlwaelegileng                matsetseleko               - Dikakanyo di lomagane   tlhomamang                 - Dikakanyo tse di
 dikakanyo)                                    - Dikakanyo tse di           - Dikakanyo tse di         mo go tlhaloganyegang e   - Dikakanyo tse di sa      tlhakatlhakaneng, di
 -Thulaganyo ya                                botlhale, tse di gwetlhang   maleba tota gape di        bile go kgotsofatsa       tlhapang e bile di se na   tlhoka tsepamo, di
 dikakanyo tsa                                 mogopolo le go supa          kgatlhisa le bosupi jwa    - E rulagane le go        boitlhamedi                gasagane le go
 ipaakanyo                                     kgolo                        kgolo                      lomagana mo go            - Bosupi jo bonnye jwa     boelediwa
 -Temogo ya                                    - E rulagantswe le go        - E rulagantswe bontle     tlhaloganyegang go        thulaganyo le tomagano     - Ga e a rulagana e bile
 maitlhomo,                                    lomagana ka maemo a          thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,                                 ga e a lomagana
 baamogedi le                                  dinaledi go tsenyeletsa      tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo
 bokao                                         matseno, mmele le            mmele le bokhutlo
                                               bokhutlo
 30 MADUO                                                 25–27                      19–21                      13–15                      7–9                         0–3
                                               - Tsibogelo e e              -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo      -Ga go na maiteko a go
                                               manontlhotlho, mme e         tlhamilweng ka             itumedisang, mme e        ga bo maleba               tsibogela setlhogo
                                               tlhaela ditlhokego tse di    matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di seng
                                               tsibosang tsa tlhamo ya      -Dikakanyo tse di          tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di       maleba e bile di sa siama
                                               maemo a dinaledi             maleba gape di             -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane             gotlhelele
                                               - Dikakanyo tse di           kgatlhisa                  le go kgotsofatsa         -Ga go na bosupi jwa       -Ipaakanyo e e sa
                                               botlhale e bile di supa      -E rulagantswe bontle le   -Maemo a a rileng a       thulaganyo le tomagano     tsepamang e bile e
                                               kgolo                        go lomagana go             thulaganyo le tomagano                               tlhakatlhakane
                                               - E rulagantswe ka           tsenyeletsa matseno,       go tsenyeletsa matseno,
                                               matsetseleko le ka           mmele le bokhutlo          mmele le bokhutlo
                                               tomagano go tsenyeletsa
                                               matseno, mmele le
                                               bokhutlo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                        Phetla

### Page 3

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                                       Downloaded from hlayiso.com                  3                                                             DBE/Ngwanaitseele 2021
                                                                                        NSC – Kaedi ya go tshwaya

      Ditlhokego                                       Phitlhelelo ka dinaledi                Phitlhelelo ka        Phitlhelelo ka tekano           Phitlhelelo e e         Ga a fitlhelela
                                                                                              matsetseleko                                             tlhaelang
 PUO, SETAELE LE                                                  14–15                            11–12                       8–9                        5–6                      0–3
 GO TSELEGANYA/                                    -Segalo, rejisetara, setaele le      -Segalo, rejisetara,        -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,     -Segalo, rejisetara,
 RUNA                                              tlotlofoko di maleba thatathata le   setaele le tlotlofoko di    setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko    setaele le tlotlofoko ga
                                                   maikaelelo, baamogedi le bokao       maleba thata le             maleba le maikaelelo,      bomaleba jwa tsona       di maleba le

                           Maemo a a kwa godimo
 Segalo, rejisetara,                               ka maemo a a kwa godimo              maikaelelo, baamogedi       baamogedi le bokao         bo kwa tlase ga          maikaelelo,
 setaele, tlotlofoko tse                           -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka    le bokao                    -Tiriso e e maleba ya      maikaelelo,              baamogedi le bokao
 di maleba go                                      maemo a a tlhaolegileng              -Puo e nonofile le tiriso   puo go tlhagisa bokao      baamogedi le bokao       -Puo ga e
 maikaelelo/                                      -Segalo se se nang le                 ya segalo e maleba          -Segalo se maleba          -Tiriso ya puo ke ya     tlhaloganyesege
 ditlamorago le bokao                             maikaelelo a a tlhotlheletsang        -Segalo se se maleba        -Diphoso tsa thutapuo      maemo a motheo           -Segalo ga se maleba
 Tlhopho ya mafoko                                 -Ga go na diphoso tsa thutapuo       se dirisitswe ka tsepamo    le mopeleto di dinnye      thata                    gotlhelele
 Tiriso ya puo le                                  le tsa mopeleto ka gotlhe            -Bogolo jwa yona ga bo      -Tlotlofoko e              -Segalo, tlhopho le      -Diphoso tsa mopeleto
 melawana, tiriso ya                               -Tlotlofoko e e manontlhotlho ya     na diphoso tsa thutapuo     lekanyeditswe              tiriso ya mafoko e e     di dintsintsi
 matshwao a puiso,                                 maemo a a kwa godimo                 le mopeleto                                            seng maleba              -Tlotlofoko e nnye
 thutapuo le mopeleto                                                                   -Totlofoko e tlhamilwe                                 -Diphoso tsa thutapuo    thata mme e dira gore
                                                                                        ka matsetseleko                                        le mopeleto di dintsi    go nne thata go
 15 MADUO                                                                                                                                      -Tlotlofoko e            tlhaloganya
                                                                                                                                               lekanyeditswe thata
                                                                   13                               10                          7                          4

                           Maemo a a kwa tlase
                                                  -Puo e e matsetseleko ya              -Puo e e ngokang e bile     -Tiriso ya puo e e mo      -Tiriso e e bokoa ya
                                                  tlhotlheletso e e nonofileng mo       e nonofile ka kakaretso     magareng, ka go            puo
                                                  segalong                              -Diphoso tse di mmalwa      tlhoka tsepamo             -Diphoso tsa thutapuo
                                                  -Ga e na diphoso tsa thutapuo         tsa thutapuo le mopeleto    -Diphoso tsa thutapuo      le mopeleto di
                                                  le tsa mopeleto ka gotlhe             -Tlotlofoko e tlhamilwe     le mopeleto di             dintsintsi
                                                  -Tlotlofoko e tlhamilwe ka            bontle                      lekanyeditswe              -Tlotlofoko e e
                                                  manontlhotlho                                                     -Tlotlofoko e              lekanyeditsweng tota
                                                                                                                    lekanyeditswe
 KAGEGO                                                           5                                  4                          3                          2                       0–1
                                                  -Kago e e manontlhotlho ya            -Kago e e latelanang ya     -Kago ya dintlhana tse     -Go na le dintlha        -Dintlha tse di
 Diponagalo tsa
                                                  dintlha                               dintlhana                   di maleba                  dingwe tsa kago tse di   botlhokwa tsa kago di
 setlhangwa
                                                  -Dipolelo, ditemana di bopilwe        -Dipolelo, ditemana, di     -Dipolelo, ditemana tse    amogelesegang            a tlhaela
 Kago ya ditemana le
                                                  bontlentle                            latelana, di a farologana   di bopilweng sentle        -Dipolelo le ditemana    -Dipolelo le ditemana
 go tlhangwa ga
                                                  -Dintlhana tse di tlhaolegileng       –Dintlhana tse di           -Tlhamo e sa ntse e na     di fosagetse             di fosagetse
 dipolelo
                                                                                        lomaganeng                  le tlhaloganyo             -Tlhamo e na le          -Tlhamo e tlhoka
 5 MADUO                                                                                                                                       tlhaloganyo e nnye       tlhaloganyo

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                 Phetla

### Page 4

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3
                                 Downloaded from hlayiso.com                4                                                            DBE/Ngwanaitseele 2021
                                                                NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA B: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO [Maduo a le 25]

        Ditlhokego            Phitlhelelo ka dinaledi           Phitlhelelo ka           Phitlhelelo ka tekano     Phitlhelelo e e tlhaelang          Ga a fitlhelela
                                                                matsetseleko
 DITENG,                              13–15                         10–12                          7–9                          4–6                           0–3
 THULAGANYO LE            -Tsibogelo ya maemo a a        -Tsibogelo e ntle tota e e     -Tsibogelo e e lekaneng    -Tsibogelo e e supang        -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                 kwa godimo go gaisa se         bontshang kitso e ntle ya      e e bontshang kitso ya     kitso e e kwa tlase ya       tlhoka kitso ya diponagalo
                          se lebeletsweng ka gale, e     diponagalo tsa mofuta wa       diponagalo tsa mofuta      diponagalo tsa mofuta wa     tsa mofuta wa setlhangwa
 Tsibogelo le dikakanyo   bontsha kitso e e              setlhangwa                     wa setlhangwa              setlhangwa                   -Bokao jo bo
 Kokoanyo ya dikakanyo    tseneletseng ya                -E tsepame – ga e a            -Ga e a tsepama ka         -Go na le tsepamo e e        kgoreletsegileng ka go
 gore go rulaganngwe      diponagalo tsa mofuta wa       fapoga setlhogo                gotlhe – go na le go eta   rileng mme kwalo e           fapoga setlhogo go go
 Maitlhomo, baamogedi,    setlhangwa                     -Diteng le dikakanyo di        e fapoga mo setlhogong     fapogile setlhogo            feteletseng
 diponagalo/melawana le   -Dikakanyo tse di botlhale,    lomagane                       -Diteng le dikakanyo di    -Diteng le dikakanyo ga di   -Ga go na tomagano ya
 tiriso                   tse di gamogileng di totile    -Dintlha tse di                lomagane mo go             lomagane ka gale.            diteng le dikakanyo
                          setlhogo                       thadisitsweng sentle gape      utlwalang                  -Ke dintlha tse di mmalwa    -Ke dintlha di le mmalwa
                          -Diteng le dikakanyo di        di tshegetsa setlhogo          -Dintlha dingwe di         tse di tshegetsang           fela tse di tshegetsang
 MADUO 15                 lomagane bontle                -Sebopego se se                tshegetsa setlhogo         setlhogo                     setlhogo
                          -Tlhaloso ya maemo a a         lolameng ka diphoso tse        -Sebopego se se            -Tiriso e e phatlhaletseng   -Ga go a dirisiwa melawana
                          kwa godimo e bile dintlha      dinnye                         maleba ka kakaretso        ya melawana ya               ya sebopego
                          tsotlhe di tshegetsa                                          fela go na le go sa        sebopego le go tlodisiwa
                          setlhogo                                                      nepagale go go rileng      matlho go go
                          -Sebopego se se maleba                                                                   tseneletseng
                          gape se nepagetse
 PUO, SETAELE LE GO                    9–10                           7–8                          5–6                          3–4                          0–2
 TSELEGANYA/RUNA          -Segalo, rejisetara, setaele   -Segalo, rejisetara,           -Segalo, rejisetara,       -Segalo, rejisetara,         -Segalo, rejisetara, setaele,
 Segalo, rejisetara,      le tlotlofoko tse di maleba    setaele le tlotlofoko tse di   setaele le tlotlofoko di   setaele le tlotlofoko di     tlotlofoko ga di tsamaisane
 setaele, maitlhomo,      thatathata le maitlhomo,       maleba thata le                maleba le maitlhomo,       fosagetse go le gonnye       le maitlhomo, baamogedi le
 baamogedi le tiriso      baamogedi le tiriso            maitlhomo, baamogedi le        baamogedi le tiriso        go maitlhomo, baamogedi      tiriso
 Tiriso ya puo le         -Thutapuo e nepagetse e        tiriso                         -Go diphoso dingwe tsa     le tiriso                    -E phephetha ka diphoso
 melawana                 bile e agegile sentle          -Thutapuo e nepagetse ka       thutapuo                   -Thutapuo e e sa             gape e tlhakatlhakane
 Tlhopho ya mafoko        -Puo e e se nang diphoso       kakaretso e bile e agegile     -Diphoso tsa puo ga di     lolamang ka diphoso tse      - Bokao bo kgoreletsegile
 Matshwao a puiso le      gotlhelele                     sentle                         kgoreletse bokao           dintsi                       tota
 mopeleto                 -Tlotlofoko ke ya maemo a      -Bogolo ga go na diphoso       -Tlotlofoko e e lekaneng   -Diphoso tsa puo di          -Tlotlofoko ga e maleba go
 MADUO 10                 a kwa godimo.                  mo puong                                                  kgoreleditse bokao           maitlhomo
                                                         -Tlotlofoko e e siameng                                   -Tlotlofoko e e
                                                         tota                                                      lekanyeditsweng

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                        Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    5                       DBE/Ngwanaitseele 2021
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA A: TLHAMO

POTSO 1

Mokgwa wa go tshwaya tiro ya boitlhamedi:

Tlhamo ga e a tshwanela go tlhoka sesupo sa gore e buisitswe e bile e abetswe maduo jaaka
go tshwanetse. Maduo a a abetsweng tlhamo a tshwanetse gore a nne le sesupo sa gore a
fitlheletswe jang.
Tlhamo ga e tshwane le tshobokanyo ka tekanyetso e e gagametseng ya mafoko, yona ke tiro
ya boitlhamedi. Fa tlhamo e elela ka boitlhamedi le go ngoka mmuisi, ga go a siama go tota
mogopolo mo boleeleng jwa yona fela mme go itlhokomolosiwa diteng. Molawana o o
tlhamaletseng ke go re:
 Go se nne le dikotlhao tsa tlaleletso tse di newang gonne ruboriki e na le dikotlhao ka bo
     yona.

1.1       Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Motsotso o o neng wa fetola botshelo jwa me.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:

               Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse.
               Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
               Matseno e nne a a ngokang.
               Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
               Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
               Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
               Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A supe boitshimololedi.
           A tlhagise letlha, letsatsi, kgwedi, ngwaga le nako.
           A tlhalose ka moo botshelo jwa gagwe bo neng bo le ka teng pele bo
              fetoga.
           A tlhagise motsotso oo gore ke ofe.
           A tlhagise ditiragalo tsotlhe tsa motsotso oo jaaka di diragetse, le
              ditlamorago tsa tsona.
           A tlhagise maitemogelo le maikutlo a gagwe mo motsotsong oo.
           A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.                         [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   6                     DBE/Ngwanaitseele 2021
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

1.2       Tlhamo Tlhaloso

          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Letsatsi lwa ntlha ke kopana le rre.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo tlhaloso:

               Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se
                filweng.
               Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
                maikutlo ka kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle.
               Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa
                tlhamo sentle.
               Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
               Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A tlhagise se se tlhotlheleditseng go kopana ga bona.
           A tlhagise letlha, letsatsi, ngwaga le nako e ba kopaneng ka yona.
           A tlhagise ditlamorago tsa kopano mo matshelong a bona.
           A tlhagise maikutlo a bona ka ga kopano eo.
           A supe ntlhakemo ya gagwe kwa bokhutlong.                                        [50]

1.3       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Fa letsatsi la lenyalo la me le ka nna monongwaga …

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:
           Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.
           Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
           Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
              bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.
           Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
              maitemogelo.
           Tlhamo e kwalwe ka pakatlang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.
Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     7                     DBE/Ngwanaitseele 2021
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

               A tlhagise mofuta wa lenyalo.
               A tlhagise dintlha tse di amang batlamoletlong mabapi le melao le
                melawana ya COVIL-19.
               Tlhagiso ya dilo tse motlhatlhojwa a lebeletsweng go di tlhokomela jaaka:
                - Diaparo tsa lenyalo
                - Mokgabiso wa lefelo la lenyalo
                - Dijanaga tse di tsamaisang banyadi.
                - Dijo tse di tlaa bong di jewa.
                - Bafelegetsi, ba bogwe/bogadi, masika le ditsala.
              Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa.               [50]

1.4       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlisa tekatekanyo mo matlhakoreng otlhe a
          dingangisano. O leba matlhakore otlhe a setlhogo a bo a tlhagisa dintlha tsa
          thulano a sa tseye letlhakore.
          Motlhatlhojwa a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe, mme go na le tekatekanyo
          ya dintlha tse di emelelang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le sona e bile
          di sekasekiwa mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo.

          Sekao sa setlhogo: A go fepiwa ga barutwana kwa dikolong go
          botlhokwa?

          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:

               Tlhamo e tlhagise matlhakore a le mabedi, mme dikakanyo di tlhagisiwa
                ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
                puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
               Tlhagisa dikakanyo sentle e bile o di tshegetse
               Dira gore go dumelanwe le wena gape o se ineele bonolo.
               Puo e tsose maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
               Popego e rulagane ka kelotlhoko le ka tlhomamo e lebeletse kemo ya
                botlhe.
               Tlhagiso e nne e e tswileng diatla go supa tlhaloganyo e e utlwalang.
               Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                tlhaloganyegang, mme e pateletse mmuisi go dumalana le e e
                tlhagisitsweng.
               Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo.
           A tlhagise dintlha tse di supang matlhakore a mabedi ka go fepiwa ga
              barutwana kwa dikolong.
           A tlhagise matlhakore a mabedi mabapi le maikutlo a gagwe ka
              thulaganyo e.
           A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.
           Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.                                                    [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     8                     DBE/Ngwanaitseele 2021
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

1.5       Tlhamo ya ngangisano

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Basadi ke baeteledipele ba tlhwotlhwa. Dumela
          kgotsa o ganetse.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:

                  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go
                   bontsha boitshimololedi.
                  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe,
                   mme a tlhalose se.
                  Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe
                   ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa
                   tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
                  Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka
                   maitseo.
                  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                   tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di
                   tlhagisitsweng.
                  Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
              A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
              A tlhalose setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya gagwe, a e dibele ka
                bosupi jo bo rileng.
              A tlhagise dikao tsa ditiro tse di supang le go tshegetsa ntlhakemo ya
                gagwe.
              A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.
              A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya
                gagwe.
              Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go tshegetsa
                ntlhakemo ya gagwe.                                                            [50]

1.6       Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: O se bone nong go rakalala godimo, go ya tlase ke ga
          yona.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   9                    DBE/Ngwanaitseele 2021
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:

               Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse.
               Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
               Matseno e nne a a ngokang.
               Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
               Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
               Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
               Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo ka botlalo.
           A tlhagise ditiragalo tse di bontshang gore nong le fa e ka fofela kwa
              godimo jang e tlaa feleletsa e tlile fa fatshe.
           A bontshe ditiragalo tse di ka fofisang motho le tse di ka mo tlisang fa
              fatshe.
           A tlhagise maikutlo a gagwe ka se a se ithutileng.
           Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se
              diragetseng.
           Bokhutlo e nne jo bo kgodisang                                                  [50]

1.7       Ela tlhoko:

          Tshedimosetso e e latelang e dirisiwe go tshwaya potso ya setshwantsho e
          bong, 1.7.1 le 1.7.2, e e ka nnang tlhamo ya kanelo kgotsa ya tlhaloso.

1.7.1     Tlhamo ya tlhaloso
le
1.7.2     Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:
           Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.
           Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
              maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
           Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa
              tlhamo sentle.
           Puo ya botshwantshi e dirisiwe.
           Motlhatlhojwa a bontshe fa a tlhaloganya setshwantsho.

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  10                    DBE/Ngwanaitseele 2021
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

          Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:

               Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore
                di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
               Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
               Matseno e nne a a ngokang.
               Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
               Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
                fitlha kwa bofelong.
               Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
               Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
                pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe
               Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.
           A tlhalose setlhogo ka botlalo.
           A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo
              setshwantshong.
           Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se
              diragalang mo setshwantshong.
           A supe boitshimololedi.
           Thotloetso ya baagi go diragatsa kgotsa go efoga se se tlhagisiwang mo
              setshwantshong.
           Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                              [50]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:              50

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                 11                     DBE/Ngwanaitseele 2021
                                 NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO
POTSO 2
2.1       LEKWALO LA BOTSALANO
          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka
          nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa,
          keleletsomasego, jalojalo.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          botsalano:
           Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga
              sona. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela.
           Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata.
           Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
           Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
           Aterese ke ya mokwadi fela.
          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.
           Ditumediso di kwalwe.
           A tlhagise maikutlo a gagwe, leina la yunibesithi le letlha le a yang go
             simolola ka lona.
           A tlhagise dithuto tse a tlileng go di tsenela.
           A tlhagise maitsholo a gagwe kwa yunibesithing.
           A thadise tsela e a yang go dirisa nako ka yona mo dithutong go fitlhelela
             maitlhomo a gagwe.
           Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.
           Mokwadi a kwale leina la gagwe fela.                                            [25]
2.2       MAIKAO (LOKWALOIKITSISO) LE LEKWALOPHELEGETSO
          Palo ya mafoko a maikao mmogo le lekwalophelegetso ke 180-200 diteng
          fela.
          MAIKAO (LOKWALOIKITSISO)
          Maikao (Lokwaloikitsiso) ke lokwalo lo lo buang ka botshelo jwa mokwadi.
          Lo kwalelwa ditheo le mafapha a puso fa mong a batla tiro. Ke tshedimosetso
          e e kitlaneng e e maleba thata le mofuta wa tiro e e kopiwang.
          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa maikao
          (lokwaloikitsiso):
           Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng, e nne e e
              maleba fela e nne khutshwane.
           Maikao a tshwanetse go kitlana, a tlhamalale le go nepagala.
           Dirisa ditlhogo tse di leng botlhofo go di buisa le go di tlhaloganya, le
              diphatlha tse di lekaneng go arologanya dikarolo tse di sa kopaneng.
           Supa bokgoni jwa boeteledipele fa go kgonagala, supa le dikgono tsa go
              dira ka setlhopha le ka go dira o le esi.
           Leka go dira gore Maikao a gago a farologane le a batho ba bangwe
              botlhe a a amogetsweng ke bathapi.
           Maikao a gago a bopiwe go tshwanela ditlhokego tsa tiro.
           A se ka a nna le diphoso tsa mofuta ofe.
Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   12                      DBE/Ngwanaitseele 2021
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Tshedimosetso ka mong; maina, matsalo, aterese, bong, jalojalo.
           Borutegi
           Tshedimosetso ya dithuto tsa gagwe.
           Maitemogelo a go dira ka madi le batho.
           Dipaki/Basupi ba le babedi.
          LEKWALOPHELEGETSO
          Lekwalophelegetso le ke lekwalo la semmuso le le kwalelwang setheo
          sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa
          thuso ya mokgwa mongwe.
          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          lekwalophelegetso:
           Lekwalo le, le le khutshwane le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang
              kgotsa se se kopiwang.
           Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
           Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
           Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.
           Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelelwang gona.

          Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:
           Aterese ya mokwadi le ya moamogedi.
           Setlhogo sa lekwalo se tlhagise tiro e kopo e e direlwang.
           Ditumediso di kwalwe.
           Kopo e tlhagisiwe ka botlalo le ka boikobo.
           Thadiso ka ditlhokego tsa tiro.
           Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.
           Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala.                      [25]

2.3       PEGELO

          Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka
          diphitlhelelo le dikatlenegiso tsa se a neng a laetswe go se dira. Palo ya
          mafoko a yona e nne 180–200 diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa pegelo:

               Leina la Mokgatlho le moamogedi di tlhagisiwe.
               Setlhogo sa pegelo se bolelwe ka botlalo gore go begwa ka ga eng.
               E kwalwa ka pakapheti.
               Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlenegiso.
               Motlhatlhojwa a kwale leina la gagwe ka botlalo a be a saene, a supe tiro
                kgotsa maemo a gagwe le letlha le a kwadileng pegelo ka lona.
               E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
           Setlhogo se kwalwe.
           Motlhatlhojwa a tlhagise tshedimosetso ya lefelo le letlha la dipatlisiso.
           A tlhagise tshedimosetso mabapi le ditlhogo tse di latelang: dintlha tsa
              tebo, tsamaiso, diphitlhelelo, bokhutlo le dikatlenegiso.
           Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                                                 [25]

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    13                       DBE/Ngwanaitseele 2021
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

2.4       ATHIKELE YA MAKASINE

          Athikele ya makasine ke karolwana ya makasine e batho ba kwalang dikgang
          dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe.

          Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya
          makasine:
           Kgang e neelwa setlhogo se se itlhalosang e bile se gogela.
           Motlhatlhojwa o na le kgololosego ya bobegakgang.
           Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela.
           O patelesega gore kgang ya gagwe e ngokele, mme e sa nyeletse
              bonnete jwa kgang.
           Temana ya ntlha e tshwere bontsi jwa dikgang gonne e araba dipotso
              Kae? Mang? Leng? Jang? E tlhagisa dilo tse di tlhokegang gore mmele o
              itekanele.
           Leina la mokwadi le tlhagisiwe kwa tshimologong ya athikele.
           E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           Setlhogo se se nang le kgogedi.
           Tlhagiso ya se se abiwang ka botlalo.
           Thadiso ya ditiragalo tsa letsatsi leo ka botlalo (sk: baabelwa, dibui tse di
              farologaneng).
           Tlhagiso ya maina/ ditheo tse di tshegeditseng porojeke eo.
           Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                                                   [25]

2.5       PUO

          Puo ke karolo e e botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o
          neelana ka puo mo dikopanong kgotsa meletlong. Puo ya go bua le setšhaba
          e farologana le ya go bua le setlhotšhwana sa batho.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:

              Matseno, mmele le bokhutlo.
              Maikalelo a puo.
              Dintlha di se ke tsa phatlhalala.
              Dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.
              Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng.
              Maikutlo a mmui.
              Palo ya mafoko a yona ke 180–200 diteng fela.
              Tiriso ya puo e senole kgolo, go se nne le ditlhapa le tshotlo.
              E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe.

          Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:
           Setlhogo sa puo.
           Ditumediso go bareetsi le ditebogo tsa ba ba tlileng kopanong.
           Tshimologo e nne maatla, e ngoke theetso. E ka nna motlae kgotsa
             nopolo.

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                  14                    DBE/Ngwanaitseele 2021
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

              Tlhagiso ya puo e e rotloetsang bareetsi/ barutwana-ka-wena.
              Thadiso ka ga se se go tlhotlheleditseng mo bokwading le kemonokeng e
               o e boneng.
              Dikatlanegiso tse di ka lebelelwang go fitlhelela se se fitlheletsweng.
              Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.                           [25]

2.6       POTSOTHERISANO

          Potsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o
          bodiwang dipotso go fitlhelela tshedimosetso ka sengwe se se rileng.
          Potsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo
          go mongwe ka ga sengwe se a se dirang. Palo ya mafoko e nne 180-200
          diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          potsotherisano:
           Setlhogo se supe gore potsotherisano ke ka ga eng.
           Kagego e nne ya mmuisano.
           Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle.
           Batlisisa ka ga motsenela-potsotherisano ka go mmotsa dipotso.
           Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela-
              potsotherisano di ka nama.
           E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
           A botse dintlha ka botlalo ka ga kemiso ya thefosano ya go tsena ga
              dikolo.
           A naye dikarabo tsa motsenela-potsotherisano morago ga potso nngwe
              le nngwe.
           A tlhagise puisano le tlhogo ya sedika mabapi le dithulaganyo tse di
              dirilweng ke sekolo go efoga kanamo ya COVID-19.
           A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.
           Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.                              [25]

                                                    PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:              50
                                                    PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO:               100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2022-mg/59c64b0c-e80f-446a-b8cf-f24e6aa49a6f) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2023-mg/3550da10-e582-41d5-945c-c9c292023687) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg/4f2e73dd-473f-482e-82d1-0f76e17e2c46) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2020-memo/9ace0a92-f0a5-40f6-8e61-a60f84154d96) — Setswana HL · Memo · 2020 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2019-memo/c01b0bdc-f679-4a0a-a09f-aaa666e66c1b) — Setswana HL · Memo · 2019 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2018-final-memo/da5453d5-0a7d-4657-bcce-fda7d10426de) — Setswana HL · Memo · 2018 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
