# Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2023, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2023-mg/3550da10-e582-41d5-945c-c9c292023687
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Setswana HL
- Grade: Grade 12
- Language: Setswana
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Setswana HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/setswana-hl) › [Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2023-mg/3550da10-e582-41d5-945c-c9c292023687)

## About this document

Setswana Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · setswana. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Setswana HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2023/174a965b-45ad-4c97-ac9f-709bb34f97eb) — QP · 2023 · Setswana

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                    MOPHATO 12

                             SETSWANA PUO YA GAE (HL)

                                PAMPIRI YA BORARO (P3)

                                 NGWANAITSEELE 2023

                                 KAEDI YA GO TSHWAYA

MADUO: 100

                        Kaedi e ya go tshwaya e na le ditsebe di le 16.

Kwalololo e ileditswe                                                     Phetla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                                                                       2                                                      DBE/Ngwanaitseele 2023
                                                                                      NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO]
ELA TLHOKO:
 Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).
 Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.
 Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le
  a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.
 Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase.

    Ditlhokego                                    Phitlhelelo ka dinaledi               Phitlhelelo ka       Phitlhelelo ka tekano          Phitlhelelo e e         Ga a fitlhelela
                                                                                        matsetseleko                                          tlhaelang
 DITENG LE                                                  28–30                           22–24                     16–18                     10–12                      4–6
 IPAAKANYO                                     -Tsibogelo ya maemo a a kwa       -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Tsibogelo e e sa          -Tsibogelo e e seng
                                               godimo go gaisa a a               tlhamilweng ka             itumedisang               tlhomamang                 maleba gotlhelele

                        Maemo a a kwa godimo
 (Tsibogelo le                                 tlwaelegileng                     matsetseleko               -Dikakanyo di lomagane    -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di
 dikakanyo)                                    -Dikakanyo tse di botlhale, tse   -Dikakanyo tse di maleba   mo go tlhaloganyegang e   tlhapang e bile di se na   tlhakatlhakaneng, di
 -Thulaganyo ya                                di tlhaloganyegang, tse di        tota gape di kgatlhisa e   bile go kgotsofatsa       boitlhamedi, fela tlhamo   tlhoka tsepamo, di
 dikakanyo tsa                                 gwetlhang mogopolo le dintlha     bile di supa go gamoga,    -E rulagane le go         e santse e na le go        gasagane le go
 ipaakanyo                                     tse di gamogileng                 dikakanyo di lomagane      lomagana mo go            tlhaloganyega go go        boelediwa, tlhamo e
 -Temogo ya                                    -E rulagantswe le go lomagana     -E rulagantswe bontle      tlhaloganyegang go        rileng.                    tlhaela go
 maitlhomo,                                    ka maemo a dinaledi go            thata le go lomagana go    tsenyeletsa matseno,      -Bosupi jo bonnye jwa      tlhaloganyega.
 baamogedi le                                  tsenyeletsa matseno, mmele le     tsenyeletsa matseno,       mmele le bokhutlo         thulaganyo le tomagano     -Ga e a rulagana e
 bokao                                         bokhutlo                          mmele le bokhutlo          -Ipaakanyo e e lekaneng   e e bokoa ya matseno,      bile ga e a lomagana
                                               -Ipaakanyo e e                    -Ipaakanyo e e lolameng    mme e na le               mmele le bokhutlo          gotlhelele
 30 MADUO                                      manonontlhotlho                                              diphosonyana              -Ipaakanyo e e tlhaelang   -Ipaakanyo e e seng
                                                                                                                                                                 maleba
                                                           25–27                          19–21                      13–15                      7–9                        0–3
                                               -Tsibogelo e e manontlhotlho,     -Tsibogelo e e             -Tsibogelo e e            -Bogolo jwa tsibogelo ga   -Ga go na maiteko a
                                               mme e tlhaela ditlhokego tse di   tlhamilweng ka             itumedisang, mme e        bo maleba                  go tsibogela setlhogo

                        Maemo a a kwa tlase
                                               tsibosang tsa tlhamo ya           matsetseleko               latlhegelwa ke go         -Dikakanyo tse di sa       -Dikakanyo tse di
                                               maemo a dinaledi                  -Dikakanyo tse di maleba   tlhaloganyesega           lomaganeng e bile di       seng maleba e bile di
                                               -Dikakanyo tse di botlhale e      gape di kgatlhisa          -Dikakanyo di lomagane    tlhakatlhakane             sa siama gotlhelele
                                               bile di supa kgolo                -E rulagantswe bontle le   le go kgotsofatsa         -Ipaakanyo e e sa          -Ga go na bosupi jwa
                                               -E rulagantswe ka                 go lomagana go             -Maemo a a rileng a       tsepamang e bile e         thulaganyo le
                                               matsetseleko le ka tomagano       tsenyeletsa matseno,       thulaganyo le tomagano    tlhakatlhakane             tomagano
                                               go tsenyeletsa matseno,           mmele le bokhutlo          go tsenyeletsa matseno,                              -Ga go na ipaakanyo
                                               mmele le bokhutlo                 -Ipaakanyo e e lolameng    mmele le bokhutlo,
                                               -Ipaakanyo e e matsetseleko       ka diphosonyana            -Ipaakanyo e e lekaneng
                                                                                                            e e nang le diphoso

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                       Phetla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                                                                          3                                                             DBE/Ngwanaitseele 2023
                                                                                         NSC – Kaedi ya go tshwaya

    Ditlhokego                                     Phitlhelelo ka dinaledi               Phitlhelelo ka             Phitlhelelo ka tekano     Phitlhelelo e e tlhaelang          Ga a fitlhelela
                                                                                         matsetseleko
 PUO, SETAELE                                               14–15                              11–12                          8–9                         5–6                           0–3
 LE GO                                         -Segalo, rejisetara le setaele di   -Segalo, rejisetara le         -Segalo, rejisetara le      -Segalo, rejisetara le        -Segalo, rejisetara le
 TSELEGANYA/                                   maleba le maikaelelo,               setaele di maleba thata le     setaele di maleba le        setaele ga di maleba le       setaele bomaleba jwa

                        Maemo a a kwa godimo
 RUNA                                          baamogedi le bokao ka               maikaelelo, baamogedi le       maikaelelo, baamogedi       maikaelelo, baamogedi         tsona bo kwa tlase le
                                               maemo a a kwa godimo                bokao                          le bokao                    le bokao                      maikaelelo, baamogedi
 -Segalo, rejisetara                           -Puo e e tlhololo, e e              -Puo e nonofile le             -Puo e e maleba go          -Puo ke ya maemo a            le bokao
 le setaele tse di                             itumedisang ka maemo a a            tlotlofoko e tlhamilwe ka      tlhagisa bokao le           motheo thata le               -Puo ga e
 maleba go                                     tlhaolegileng le tlotlofoko e e     matsetseleko                   tlotlofoko e e              tlotlofoko e                  tlhaloganyesege le
 maikaelelo/                                   manontlhotlho ya maemo a a          -Bogolo jwa yona ga bo na      tlhotlheletsang tlhagiso    lekanyeditswe thata (go       tlotlofoko e nnye thata,
 ditlamorago le                                kwa godimo                          diphoso tsa tiriso ya puo le   ya diteng                   na le tiriso ya dipuo tse     mme e dira gore go nne
 bokao                                         -Ga go na diphoso tsa tiriso ya     melawana                       -Diphoso tsa tiriso ya      dingwe)                       thata go tlhaloganya
 -Tlhopho ya                                   puo le melawana ka gotlhe                                          puo le melawana ga di       -Diphoso tsa tiriso ya        -Diphoso tsa tiriso ya
 mafoko le                                                                                                        kgoreletse bokao            puo le melawana di eta        puo le melawana di
 tlotlofoko                                                                                                                                   di kgoreletsa bokao           thiba letsatsi
 -Tiriso ya puo le
                                                               13                                10                             7                           4
 melawana:
                                               -Segalo, rejisetara le setaele di   -Segalo, rejisetara le         -Segalo, rejisetara le      -Segalo, rejisetara le

                        Maemo a a kwa tlase
                                               dirisitswe ka manontlhotlho         setaele tse di siameng di      setaele di siame ka         setaele ga di maleba
 thutapuo,
                                               -Puo le tlotlofoko e e              nonofile                       kakaretso le tiriso e e     gotlhelele
 matshwao a puiso                              matsetseleko ka tlhotlheletso e     -Puo le tlotlofoko tse di      lekanyeditsweng ya          -Puo e e bokoa le
 le mopeleto                                   e nonofileng mo bokaong             ngokang e bile di nonofile     malepa a tlhotlheletso      tlotlofoko e e
                                               -Ga e na diphoso tsa tiriso ya      ka kakaretso                   -Tiriso ya puo le           lekanyeditsweng tota
 15 MADUO                                      puo le melawana ka gotlhe           -Diphoso tse di mmalwa         tlotlofoko tse di mo        -Diphoso tsa tiriso ya
                                                                                   tsa tiriso ya puo le           magareng, ka go tlhoka      puo le melawana di
                                                                                   melawana                       tsepamo                     dintsi e bile di kgoreletsa
                                                                                                                  -Diphoso tsa tiriso ya      bokao
                                                                                                                  puo le melawana di dintsi
                                                                5                                4                              3                          2                            0–1
 KAGEGO                                        -Kago e e manontlhotlho ya          -Kago e e latelanang ya        -Kago ya dintlhana tse di   -Go na le dintlha dingwe      -Dintlha tse di botlhokwa
                                               tatelano ya dintlhana tse di        dintlhana tse di               maleba e bile di na le      tsa kago tse di               di a tlhaela e bile e
 -Diponagalo tsa                               tlhaolegileng                       lomaganeng                     tlhaloganyo                 amogelesegang                 tlhoka tlhaloganyo
 setlhangwa                                    -Dipolelo le ditemana di            -Dipolelo le ditemana di a     -Dipolelo, ditemana tse     -Dipolelo le ditemana di      -Dipolelo le ditemana di
 -Kago ya                                      bopilwe bontlentle                  latelana, di a farologana      di bopilweng sentle         fosagetse                     fosagetse le go
 ditemana le go                                                                                                                                                             ipoeletsa
 tlhangwa ga
 dipolelo

 5 MADUO

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                                                   Phetla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                                                   4                                                           DBE/Ngwanaitseele 2023
                                                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA B: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO [Maduo a le 25]

       Ditlhokego           Phitlhelelo ka dinaledi            Phitlhelelo ka          Phitlhelelo ka tekano             Phitlhelelo e e            Ga a fitlhelela
                                                               matsetseleko                                                 tlhaelang
 DITENG,                               13–15                       10–12                         7–9                           4–6                          0–3
 THULAGANYO LE             -Tsibogelo ya maemo a a       -Tsibogelo e ntle tota e e   -Tsibogelo e e lekaneng      -Tsibogelo e e kwa tlase    -Tsibogelo e senola go
 SEBOPEGO                  kwa godimo go gaisa se        bontshang kitso e ntle ya    e e bontshang kitso ya       e e supang kitso ya         tlhoka kitso ya
                           se lebeletsweng ka gale le    diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta        diponagalo tsa mofuta       diponagalo tsa mofuta
 -Tsibogelo le dikakanyo   kitso e e tseneletseng ya     wa setlhangwa                wa setlhangwa                wa setlhangwa               wa setlhangwa
 -Kokoanyo ya              diponagalo tsa mofuta wa      -Diteng le dikakanyo di      -Diteng le dikakanyo di      -Diteng le dikakanyo ga     -Ga go na tomagano ya
 dikakanyo gore go         setlhangwa                    lomagane, dintlha tse di     lomagane mo go               di lomagane ka gale. Ke     diteng le dikakanyo e bile
 rulaganngwe               -Diteng le dikakanyo tse di   thadisitsweng sentle         utlwalang, dintlha dingwe    dintlha tse di mmalwa tse   ke dintlha di le mmalwa
 Maitlhomo, baamogedi,     botlhale, tse di              gape di tshegetsa            di tshegetsa setlhogo ka     di tshegetsang setlhogo     fela tse di tshegetsang
 diponagalo/melawana       gamogileng, di lomagane e     setlhogo ka thulaganyo e     thulaganyo e e lekaneng      ka thulaganyo e e           setlhogo ka thulaganyo e
 le tiriso                 bile di tshegetsa setlhogo    e lolameng                   -Go na le tsepamo e e        tlhaelang                   e sa tlhaloganyegeng
                           ka thulaganyo e e             -E tsepame, ga e a           rileng mme kwalo e eta e     -Ga e a tsepama ka          kana e se yo
 MADUO 15                  manontlhotlho                 fapoga setlhogo              fapoga setlhogo              gotlhe, mme kwalo e         -Bokao jo bo
                           -Tlhaloso ya maemo a a        -Sebopego se se              -Sebopego se se maleba       fapogile setlhogo           kgoreletsegileng ka go
                           kwa godimo e bile dintlha     lolameng ka diphoso tse      ka kakaretso fela go na      -Tiriso e e phatlaletseng   fapoga setlhogo go go
                           tsotlhe di maleba thata.      dinnye                       le go sa nepagale go go      ya melawana ya              feteletseng
                           -Sebopego se se maleba                                     rileng                       sebopego                    -Ga go a dirisiwa
                           gape se nepagetse                                                                                                   melawana ya sebopego
 PUO, SETAELE LE                        9–10                         7–8                          5–6                          3–4                          0–2
 GO                        -Segalo, rejisetara le        -Segalo, rejisetara le       -Segalo, rejisetara le       -Segalo, rejisetara le      -Segalo, rejisetara le
 TSELEGANYA/RUNA           setaele tse di maleba         setaele tse di maleba        setaele di maleba le         setaele di fosagetse go     setaele ga di tsamaisane
                           thatathata le maitlhomo,      thata le maitlhomo,          maitlhomo, baamogedi le      le gonnye go maitlhomo,     le maitlhomo, baamogedi
 -Segalo, rejisetara le    baamogedi le tiriso           baamogedi le tiriso          tiriso                       baamogedi le tiriso         le tiriso
 setaele, maitlhomo,       -Tlotlofoko e maleba thata    -Tlotlofoko e e siameng      -Tlotlofoko e e lekaneng -   -Tlotlofoko e e             -Tlotlofoko ga e maleba
 baamogedi le tiriso       e bile e bontsha kgolo        tota                         Tiriso ya puo le             lekanyeditsweng             -Tiriso ya puo le
 -Tlhopho ya mafoko le     -Tiriso ya puo le melawana    -Tiriso ya puo le            melawana ga di a             -Tiriso ya puo le           melawana di
 tlotlofoko                di nepagetse e bile di        melawana di nepagetse        nepagala thata               melawana ga di a lolama     tlhakatlhakane mo go
 - Tiriso ya puo le        agegile sentle                ka kakaretso e bile di       -Diphoso ga di               -Diphoso di dintsi di       feteletseng
 melawana (thutapuo)       -Ga e na diphoso              agegile sentle               kgoreletse bokao             kgoreletsa bokao            -E phephetha ka
 -Matshwao a puiso le      gotlhelele                    -Bogolo ga go na                                                                      diphoso, bokao bo
 mopeleto                                                diphoso                                                                               kgoreletsegile tota

 MADUO 10

Kwalololo e ileditswe                                                                                                                                          Phetla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     5                         DBE/Ngwanaitseele 2023
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA A: TLHAMO

POTSO 1

Mokgwa wa go tshwaya tlhamo

     Tlhamo ga e a tshwanela go tlhoka sesupo sa gore e buisitswe e bile e abetswe
      maduo jaaka go tshwanetse. Maduo a a abetsweng tlhamo a tshwanetse go nna le
      sesupo sa gore a fitlheletswe jang.
     Tlhamo ga e tshwane le tshobokanyo ka tekanyetso e e gagametseng ya mafoko,
      yona ke tiro ya boitlhamedi.
     Fa tlhamo e elela ka boitlhamedi le go ngoka mmuisi, ga go a siama go tota
      mogopolo fela mo boleeleng jwa yona mme go itlhokomolosiwa diteng.
     Molawana o o tlhamaletseng ke go re:
      o Go se nne le dikotlhao tsa tlaleletso tse di newang gonne ruboriki e na le
         dikotlhao ka boyona. O se ka wa otlhaela motlhatlhojwa phoso e le nngwe
         e e ipoeletsang, eta o e thalele fela.

1.1       Tlhamo ya kanelo
          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Maaka a maotomakhutshwane.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:
           Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di
              diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
           Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
           Matseno e nne a a ngokang.
           Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
           Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go
              fitlha kwa bofelong.
           Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
           Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
              pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
           Go tshwanetse go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.
           Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
              A tlhalose setlhogo.
              A tlhagise dintlha tse di supang fa maaka a le maotomakhutshwane.
              A thadise ditiragalo ka botlalo tse di totobatsang dintlha tsa gagwe. (A di
               tlhagisiwe di ikaegile ka ditiragalo tsa letsatsi, letlha, lefelo jalo le jalo.)
              A tlhagise ditlamorago tsa go bua maaka le go bontsha fa maaka a sa ise
               gope kgotsa a sa nnele ruri.                                                         [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                      Phetla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     6                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

1.2       Tlhamo ya tlhaloso
          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.

          Sekao sa setlhogo: Leroborobo la Covid 19 le fetotse matshelo a rona.
          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:
               Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a
                filweng.
               Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang
                maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
               Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o
                wa tlhamo sentle.
               Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi go tiisa kgang/tiragalo.
               Go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.
               Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
               A kwale ka setlhogo se a itlhophetseng sona.
               Tlhaloso ya setlhogo.
               Tlhagiso ya ngwaga wa leroborobo le gore le simologile kwa nageng efe.
               Tlhagiso ya ditiragalo tse di tlisitseng diphetogo mo nageng ya rona.
               Tlhagiso ya diphetogo tse di nnileng teng ka nako ya leroborobo la
                COVID-19.
               Tlhagiso ya ditlamorago tsa leroborobo la COVID-19.
               Tlhagiso ya se se dirilweng go thusa baagi ba naga ya rona.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.                                                 [50]

1.3       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Fa ke ka falola marematlou ka dinaledi ...

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:

               Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.
               Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
               Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
                bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.
               Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
                maitemogelo.
               Tlhamo e kwalwe ka maemo a kgonego kgotsa a pakatlang.

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     7                      DBE/Ngwanaitseele 2023
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
              A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
              A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.
              A tlhagise gore a ka ikutlwa jang?
              A tlhagise gore dipholo di ka ama isago ya gagwe le ya sekolo jang?
              A tlhagise maikaelelo a gagwe tebang le dipholo tse di gaisitseng.
              A tlhagise kgato/dikgato tse a tlaa di tsayang ka dipholo tse di gaisitseng.
              A tlhagise thuso e a tlaa neelanang ka yona mo barutwaneng ba bangwe.
              A tlhagise maikutlo a batsadi ba gagwe, barutabana le botsamaisi ba
               sekolo.
              Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa.                 [50]

1.4       Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlisa tekatekano mo matlhakoreng otlhe a
          dingangisano. O leba matlhakore otlhe a setlhogo a bo a tlhagisa dintlha tsa
          thulano a sa tseye letlhakore.
          Motlhatlhojwa a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe, mme go na le tekatekano
          ya dintlha tse di tshegetsang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le sona e bile
          di sekasekiwa mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo.

          Sekao sa setlhogo: A boagisani jwa segologolo bo gaisa jwa
          segompieno?

          Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo e e sa tseyeng letlhakore.

               Tlhamo e itshupe ka go lekalekana, e se tseye letlhakore.
               E tlhagise matlhakore a mabedi mme dikakanyo di tlhagisiwe ka
                tshegetso le kgatelelo e kgolo.
               E lebelele kemo ya botlhe fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe.
               E dire gore go dumelanwe le mokwadi fela a se ineele bonolo.
               Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang.
               Puo e nne e e tsosang maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka
                maitseo.
               Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.
               Bokhutlo bo supe ntlhakemo ya mokwadi.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

               A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
               A tlhalose setlhogo.
               A tlhagise dintlha tse di supang letlhakore la boagisani jwa segologolo bo
                gaisa jwa segompieno.
               A tlhagise dintlha tse di supang letlhakare la boagisani jwa segologolo bo
                sa gaise jwa segompieno.
               A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.
               Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.                                                  [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                   Phetla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                     8                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

1.5       Tlhamo ya ngangisano

          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

          Sekao sa setlhogo: A naa tlolomolao e e aparetseng naga ya
          Aforikaborwa e tlholwa ke bareagedi (batswantle) ba ba se nang tetla ya
          bonno? Dumela kgotsa o ganetse.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:

               Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
                boitshimololedi.
               A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe,
                mme a tlhalose se.
               Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe
                ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
                puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
               Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
               Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.
               Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
                tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di
                tlhagisitsweng.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

               A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
               A tlhalose setlhogo a bo a tlhagise ntlhakemo ya gagwe, le go e dibela ka
                bosupi jo bo rileng.
               A tlhagise dikao tsa ditiro tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.
               A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.
               A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya
                gagwe.
               Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go tshegetsa
                ntlhakemo ya gagwe.                                                             [50]

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   9                    DBE/Ngwanaitseele 2023
                                  NSC – Kaedi ya go tshwaya

1.6       Tlhamo ya maitlhomo

          Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a
          gagwe.

          Sekao sa setlhogo: Fa ka nna molaodi wa setheo sa Eskom ...

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:

               Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.
               Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.
               Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
                bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.
               Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
                maitemogelo.
               Tlhamo e kwalwe ka maemo a kgonego kgotsa a pakatlang.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.
              A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.
              A tlhagise gore a ka ikutlwa jang?
              A tlhagise diphetogo tse a ka di tlisang mo setheong.
              A tlhagise ditogamaano le thuso e a tlaa neelanang ka yona mo go
               fediseng kgaogo ya motlakase.
              A tlhagise kgato/dikgato tse a tlaa di tsayang go thibela bogodu jwa
               megala ya motlakase le ba ba utswang motlakase.
              Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa.            [50]

Kwalololo e ileditswe                                                              Phetla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   10                      DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

1.7       Ela tlhoko:
 le
1.8       Tshedimosetso e e latelang e dirisiwe go tshwaya potso ya setshwantsho e
          bong, 1.7 le 1.8, e e ka nnang tlhamo ya kanelo, tlhaloso, maitlhomo le
          ngangisano.
          Tlhamo ya kanelo

          Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka
          kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng.

          Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya kanelo:
              Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di
               diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.
              Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.
              Matseno e nne a a ngokang.
              Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.
              Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha
               kwa bofelong.
              Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.
              Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka
               pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.
              Go tshwanetse go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.
              Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.                                                  [50]
           Tlhamo ya tlhaloso

          Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa
          itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega.
          Sekao sa setlhogo: Setshwantsho.
          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya tlhaloso:

              Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng.
              Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo
               ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.
              Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta
               o wa tlhamo sentle.
              Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi go tiisa kgang/ tiragalo.
              Go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.
              Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
              Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.
              A tlhalose setlhogo ka botlalo.
              A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo
               setshwantshong.
Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   11                      DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

              Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se
               diragalang mo setshwantshong.
              Thotloetso ya baagi go diragatsa kgotsa go efoga se se tlhagisiwang mo
               setshwantshong.
              Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe.                                              [50]

          Tlhamo ya maitlhomo
          Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa
          maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a
          eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo
          a gagwe.
          Sekao sa setlhogo: Setshwantsho

          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya maitlhomo:

              Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.
              Maikutlo a nne le seabe sa botlhokwa.
              Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go
              bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako
               e e fetileng.
              Dikakanyo/megopolo/maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le
               maitemogelo.
              Tlhamo e kwalwe ka maemo a kgonego kgotsa a pakatlang.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
              Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhopetseng sona.
              Tlhaloso ya setlhogo.
              A tlhagise se se mo gapileng maikutlo ka se se diragalang mo
               setshwantshong.
              A tlhagise gore a ka rotloetsa jang ba ba nang le kgatlhego tebang le se
               se mo setshwantshong.
              A tlhagise mabaka a a ka tlholang ditiragalo tse di amanang le se se
               tlhagelelang mo setshwantshong.
              A tlhagise ditlamorago tse di tlholwang ke maemo a a tlhagelelang mo
               setshwantshong.
              A tlhagise gore tiragalo e e mo setshwantshong e ka ama jang botshelo
               jwa gagwe, balelapa le morafe.
              A tlhagise gore a ka dira eng go tila kgotsa go siamisa se se tlhagelelang
               mo setshwantshong.
              Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.                                                 [50]

          Tlhamo ya ngangisano
          Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga
          ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe.
          Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng
          go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le
          lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka
          leitlho la gagwe.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   12                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

          Sekao sa setlhogo: Setshwantsho
          Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          tlhamo ya ngangisano:
              Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha
               boitshimololedi.
              A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe,
               mme a tlhalose se.
              Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka
               kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa
               puo le dithekeniki tsa tirisopuo.
              Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.
              Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e
               tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di
               tlhagisitsweng.
              Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
           Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhophetseng sona.
           A tlhalose setlhogo a bo a tlhagise ntlhakemo ya gagwe le go e dibela ka
             bosupi jo bo rileng.
           A tlhagise dikao tsa ditiro tse di supang le go tshegetsa ntlhakemo ya
             gagwe.
           A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.
           A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.
           Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go efoga kgotsa
             go rotloetsa ntlhakemo ya gagwe mabapi le se se diragalang mo
             setshwantshong.                                                                  [50]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA A:               50

Kwalololo e ileditswe                                                                Phetla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   13                      DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO

POTSO 2

2.1       LEKWALO LA BOTSALANO

          Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka
          nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa,
          eleletsa masego, jalojalo. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          botsalano:
               Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga
                sona.
               Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata.
               Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.
               Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.
               Aterese ke ya mokwadi fela.
          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:
              Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.
              Ditumediso di kwalwe.
              A itsise ntsalae ka leeto le ba neng ba le tsere go ya kwa moseja.
              A thadise ditiragalo tsa dikgaisano le gore setlhopha sa bona se bone jang
               maemo a boraro.
              A thadise maikutlo a gagwe morago ga phenyo eo.
              A thadise maitemogelo le thuto ka ga dikgaisano tsa mothale o.
              Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.
              Mokwadi a kwale leina la gagwe fela.                                            [25]

2.2       LEKWALO LA SEMMUSO
          Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng.
          Mokwadi o kopa sengwe, e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa
          mongwe. A ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a
          mangwe. Palo ya mafoko a lona e nne 180-200 diteng fela.
          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la
          semmuso:
              Lekwalo le, le le khutshwane, le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang
               kgotsa se se kopiwang, se go ngongoregiwang ka sona, kakgolo kgotsa
               kgomotso.
              Ditlhokego tse di farologaneng tsa lekwalo la semmuso di tlhagisiwe ka
               tlhomamo (popego le setaele).
              Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.
              Puo e tlhamalale, e lebe kgankgolo e e leng maitlhomo a mokwadi.
              Le supe bokhutlo jo bo tlhamaletseng mme bo latelwe ke sefane le
               ditlhakaina tsa mokwadi.

Kwalololo e ileditswe                                                                 Phetla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   14                    DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Diaterese tse pedi (ya mokwadi le moamogedi).
              Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.
              A tlhagise lefelo kwa dintšwa di leng gona.
              A tlhagise dintlha tse di supang go sa tlhokomelwe/tsholwe sentle ga
               dintšwa tse.
              A tlhagise mabaka a a dirang gore a tseye tshwetso e, ya gore ba Setheo
               sa Tlhokomelo Ya Diphologolo ba tseye dintšwa tse.
              Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.
              Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala.                 [25]

2.3       ATHIKELE YA MAKASINE

          Athikele ya makasine ke karolwana ya makasine e batho ba kwalang dikgang
          dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe. Palo ya mafoko a
          yona e nne 180–200 diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya
          makasine:

               Setlhogo se se bonalang go tsentswe le ditlhogwana tse di
                tlhaloganyegang sentle.
               Tlhagiso ya leina la mokwadi kwa tshimologong ya athikele.
               Tiriso ya puo ka mokgwa o o totileng motho.
               Kgang e ngokele mme e se latlhe dintlha tsa botlhokwa.
               Tshimologo e nne ka dintlha tsa botlhokwa thata: mang, jang, leng, kae,
                goreng le go fitlhela kae.
               Dintlha tse di tlhagisitsweng ka boripana le ka tsepamo.
               Tlhaeletsano e nne ka mokgwa wa go sa latlhe mooko wa kgang mme e
                fitlhelele mmuisi.
               Tshobokanyo e e tsepameng kwa ntle le go fitlha boammaaruri.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

               Setlhogo e nne se se ngokang, se na le kgogedi.
               A tlhagise leina la mokwadi wa athikele.
               A tlhalose mabaka a a lebisang mo go tseyeng botshelo.
               Mo temaneng ya ntlha a sobokanye tiragalo/ditiragalo tse di
                tlhotlheletsang go tsaya matshelo.
               A tlhalose maikutlo le ditlamorago tsa go tsaya botshelo mo go balosika
                le ditsala.
               A tlhagise tharabololo/mekgwa e e ka salwang morago go thibela/efoga
                bothata jo jwa go tsaya botshelo le go itepatepanya le thetelelo.
               A tlhagise mafelothuso a a ka thusang bašwa.
               A dirise mafoko a a ka tlisang kgatlhegelo ya go batla thuso.
               Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng.                                           [25]

Kwalololo e ileditswe                                                               Phetla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                    15                     DBE/Ngwanaitseele 2023
                                    NSC – Kaedi ya go tshwaya

2.4       PEGELO

          Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka
          diphitlhelelo le dikatlanegiso tsa se a neng a laetswe go se dira. Palo ya
          mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa pegelo:

              Leina la setheo, moromedi le moamogedi di tlhagisiwe.
              Setlhogo sa pegelo se bolelwe ka botlalo gore go begwa ka ga eng.
              E kwalwa ka pakapheti.
              Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlanegiso.
              Motlhatlhojwa a kwale leina la gagwe ka botlalo a be a saene.
              A supe tiro kgotsa maemo a gagwe le letlha le a kwadileng pegelo mabapi
               le ditlhogo tse di latelang: dintlha tsa tebo, tsamaiso ya diphitlhelelo,
               bokhutlo le dikatlenegiso tsa yona.
              E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo le ditumediso di kwalwe.
              A tlhagise kopo/taelo.
              Motlhatlhojwa a tlhagise tshedimosetso ya lefelo le letlha la dipatlisiso.
              A tlhagise tshedimosetso mabapi le ditlhogo tse di latelang: dintlha tsa
               tebo, tsamaiso, diphitlhelelo le dikatlenegiso.
              Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng.                                               [25]

2.5       PUO

          Puo ke karolo ya botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o
          neelana ka puo mo dikopanong kgotsa meletlong. Puo ya go bua le setšhaba
          e farologana le fa o bua le setlhotšhwana sa batho. Palo ya mafoko a yona ke
          180–200 diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:

              Maikaelelo a kopano.
              Mofuta wa kopano e o yang go bua kwa go yona.
              Ikitsiso, ditumediso le tebogo ya taletso/kopo.
              Puo e tshwanetse go ngoka bareetsi fa e simololwa.
              Puo e e tlhagisiwang e nne le matseno, mmele le bokhutlo.
              Dintlha di tshwanetse go agiwa ka tolamo go tila go phatlhalala.
              Mmui a tseye bareetsi ba gagwe tsia.
              Tiriso ya dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.
              Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng.
              Ditebogo go bareetsi kwa bokhutlong.

Kwalololo e ileditswe                                                                  Phetla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3                   16                      DBE/Ngwanaitseele 2023
                                   NSC – Kaedi ya go tshwaya

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              A tlhagise setlhogo sa puo.
               Ikitsiso ya sebui, ditumediso go bareetsi le ditebogo go ba ba
                rulagantseng kopano.
              Tshimologo e nne maatla e ngoke theetso. E ka nna motlae kgotsa
               nopolo.
              Tlhaloso ya maitlhomo a kopano.
              A tlhagise maitemogelo a gagwe tebang le batho ba ba etelang mafelo a
               go thuma. Sekao; jaaka go se apare diaparo tse di maleba, go jela mo
               metsing, go latlhela leswe, go itshiela pele ba thuma, go se itse go thuma
               jalo le jalo.
              A tlhagise bokotsi ba go se latele ditaelo le melawana ya mafelo a go
               thuma.
              A tlhagise se bathumi ba ka se dirang gore ba nne ba sireletsegile kwa
               mafelong a.
              Bokhutlo e nne jo bo maleba.                                                    [25]

2.6       POTSOTHERISANO

          Potsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o
          bodiwang dipotso go fitlhelela tshedimosetso ka sengwe se se rileng.
          Potsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo
          go mongwe ka ga sengwe se a se dirang. Palo ya mafoko e nne 180-200
          diteng fela.

          Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa
          potsotherisano:

              Setlhogo se supe gore potsotherisano e ka ga eng.
              Kagego e nne ya mmuisano.
              Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle.
              Batlisisa ka ga motsenela-potsotherisano ka go mmotsa dipotso.
              Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela-
               potsotherisano di ka nama.
              E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe.

          Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:

              Setlhogo sa potsotherisano.
              Ikitsiso ya batsenela potsotherisano.
               A tlhagise dintlha ka botlalo ka ga mathata a a itemogelang ona ka moriri
                wa gagwe.
               A neye dikarabo tsa motsenela-potsotherisano morago ga potso nngwe
                le nngwe.
               A tlhagise puisano le moitseanape wa meriri ka ga bothata jwa gagwe.
               A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.
               Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.                             [25]

                                                     PALOGOTLHE YA KAROLO YA B:                50
                                                                   PALOGOTLHE:                 100

Kwalololo e ileditswe

## Related documents

- [Setswana HL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2023-mg/bc6f0439-8545-4871-b43c-46131e87608a) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2023-mg/ab672dde-74c8-40cf-a760-cccafc4f5e60) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-may-june-2023-mg/7e898c80-05ee-4d5c-ba6e-2c2440de4005) — Setswana HL · Memo · 2023 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg-1/eb9fcbab-6ff6-4b95-99be-22115367abe0) — Setswana HL · Memo · 2022 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2021-mg/4f2e73dd-473f-482e-82d1-0f76e17e2c46) — Setswana HL · Memo · 2021 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2020-memo/9ace0a92-f0a5-40f6-8e61-a60f84154d96) — Setswana HL · Memo · 2020 · Setswana

## More from Grade 12 Setswana HL

- [Gr 12 Setswana HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-setswana-hl-atp-2023-24/afd996d6-a11a-4a4d-8bf9-e13a89494ac1) — ATP
- [Setswana P1 (HL) June 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/setswana-p1-hl-june-2025-question-paper/48b7dc5e-fbd2-4ae3-905c-24387aecf8aa) — QP · 2025 · Setswana
- [NW 12 SETSWANA HL P1 QP JUNE 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-setswana-hl-2025-nw-june-exam-question-paper-paper-1-setswana/039aaf68-9097-4cad-8785-98f3161c7059) — QP · 2025 · Setswana
- [Setswana HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p1-nov-2024/b17fd600-b447-4440-9ad6-24d1957ed359) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p2-nov-2024/383f45ba-7815-40ab-8e1c-30784dc8044d) — QP · 2024 · Setswana
- [Setswana HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/setswana-hl-p3-nov-2024/f38615cc-04f4-4b71-9122-faee2a51239a) — QP · 2024 · Setswana

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
