# siSwati FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2018 Memo

> Grade 12 siSwati FAL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2018, 7 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-nov-2018-final-memo/587c9fdf-7926-472a-b9b0-826cc6c0ae7d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-fal) › [siSwati FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-nov-2018-final-memo/587c9fdf-7926-472a-b9b0-826cc6c0ae7d)

## About this document

Siswati Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · siswati. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati FAL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-nov-2018/5c0ccc9d-d086-4efa-a6bb-96fcc2ef0801) — QP · 2018 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                 NATIONAL
                            SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

           SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA (FAL)

                          LIPHEPHA LEKUCALA (P1)

                                   LWETI 2018

                           TICONDZISO TEKUMAKA

EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-7.

Emalungelo agodliwe                                             Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwekucala Lekwengeta (FAL)/P1    2                              DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA A: SIVISISO

KUMAKWA KWESIVISISO

Imemorandamu yekumaka sivisiso:

     Bahlolwa abangajeziswa uma banemaphutsa esipelingi nelulwimi emibutweni
      lemidze ngobe injongongco kuvisisa.
     Nangabe umhlolwa asebentisa emagama aletinye tilwimi letingasiso Siswati
      akanganakwa lawo magama, kodvwa nangabe imphendvulo ivakala ihambisana
      nembuto akangajeziswa. Nangabe kusetjentiswe ligama lalolunye lulwimi
      etheksthini kantsi liyafuneka emphendvulweni, loko kwemukelekile.
     Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
      ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kufanele
      banike sizatfu nobe bachaze ngalokugcwele nobe besekele.
     Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
      akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
      LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
      ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
     Nangabe umbuto udzinga timphendvulo teligama linye kuphela bese bahlolwa
      baphendvula ngemisho legcwele kufanele kwemukelwe nangabe ligama
      lelifunekako lidvwetjelwe nobe ligcanyisiwe.
     Nangabe umbuto udzinga emaphuzu lamabili/lamatsatfu kodvwa bahlolwa banike
      langetulu kwaloko, akumakwe lamabili/lamatsatfu ekucala.
     Inkhulumosigodzi (lulwimisigodzi) yemukelekile.
     Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
      akwemukelwe luhlavu loluhambisana nemphendvulo nobe nangabe abhale
      imphendvulo ngalokugcwele.
UMBUTO 1
1.1       1.1.1       B/Lifa.                                                                    (1)
          1.1.2       Emabhulukwe akhe abedzabuke tikhwama/ bekangakatsembeki
                      ayintjontja.                                                               (1)
          1.1.3       Bekunemali lebeyigcwele lisutukesi.                                        (1)
          1.1.4       Isho kutsi betitinyenti kakhulu/ atisatfolakali.                           (1)
          1.1.5       Bekavula lelisutukesi lelinemali/ ayibale/ ayibuyisele.
                      (Kubili kwaloku)                                                           (2)
          1.1.6       Bekayindvuna yesigodzi ngobe abegweba emacala.                             (2)
          1.1.7       Bantfu labatigebengu ngobe bangenela bantfu etindlini bafune
                      imali yabo/lababulala bantfu ngelizembe/ labasoconga bantfu/
                      bantfu labayingoti.                                                        (2)
          1.1.8       Nakagweba emacala bekangakhetsi muntfu/bekakhipha sigwebo
                      lesilingana nelicala lolentile/bekangabuki kutsi ngubani lowente
                      licala. (Kubili kwaloku.)                                                  (2)

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwekucala Lekwengeta (FAL)/P1    3                            DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

         1.1.9        Bekatjela lamanye emakhosikati kutsi endlini yakhe kunemali
                      lenyenti loko kwenta kutsi tigebengu tihlasele tifune lemali/
                      bekanganasifuba.                                                         (2)
         1.1.10       Asisikahle ngobe kungafaki imali ebhange kubangelana
                      tigebengu/ ingalahleka lula imali endlini/bangayintjontja bantfwana
                      uma isendlini/imali lesendlini ayinantalo kantsi ebhange
                      iba nentalo.                                                             (2)
         1.1.11       Sifo senhlitiyo/iBP/sifo sashukela/ Asthma/ TB ngobe bantfu
                      labanaso bavele bashone naLushaba wabulawa kuphelelwa
                      ngumoya.                                                                 (2)
         1.1.12       Imali sitsenga ngayo kudla/sitsenga ngayo timphahla/sakha noma
                      sitsenga ngayo emakhaya lesihlala kuwo.(Kubili kwaloku.)
                      (Naletinye timphendvulo tamukelekile)                                    (2)
         1.1.13       Bafundza kutsi kubalulekile kufundza ngobe uyasebenta ube
                      nemali yakho ungafuni imali yebantfu ngebugebengu/ungaba
                      sigebengu utawufela ejele/nangabe umntfwana ubotsembeka
                      nabakutfuma ubuyise intjintji njll.                                      (2)
         1.1.14       Bekatfukile  atfuswa    kutsi   batawutsatsa  yonkhe    imali
                      yemntfwanakhe/bekatfuswa tilimato lebebatiphetse/bekatfuswa
                      kubona bafana langabati bamngenela endlini ebusuku/bati njani
                      kutsi kunemali esutukesini. (Kubili kwaloku)                             (2)
1.2      1.2.1        C/Kugcoka timphahla letinemareflektha.                                   (1)
         1.2.2        Kufaka emanti ekunatsa nakomile.                                         (1)
         1.2.3        Lisigitjelwa/ bangenela ngalo imincintiswano yemabhayisikili/
                      kudiliva tintfo letehlukene/ kutsengisa /kutivocavoca.
                      (Kubili kwaloku)                                                         (2)
         1.2.4        Kushiswa lilanga/kunetfwa yimvula/kushayiswa timoto./ kubanjwa
                      inkunzi. (Kubili kwaloku.)                                               (2)

                                                                 SAMBA SESIGABA A:             30

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwekucala Lekwengeta (FAL)/P1    4                                DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA B: SIFINYETO

UMBUTO 2
Kumakwa kwesifinyeyo akufake            ekhatsi emaphuzu         labalulekile   lasendzabeni,
akungafakwa lokungakabaluleki.

    Kwabiwa kwemamaki:
     o Emaphuzu la-7 amumetse emamaki la-7 (nika limaki linye ephuzwini
       ngalinye)
     o Lulwimi lutawunikwa emamaki lama-3.
     o Samba semamaki: 10

    Kwabiwa kwemamaki elulwimi nangabe umhlolwa asebentise emagama
     akhe:
     o 1–3 wemaphuzu labhaleke kahle nika 1 limaki.
     o 4–5 wemaphuzu labhaleke kahle nika 2 emamaki.
     o 6–7 wemaphuzu labhaleke kahle nika 3 emamaki.

    Kwabiwa kwemamaki elulwimi nangabe umhlolwa acaphune njengobe
     kunjalo:
     o 6–7 akanganikwa emamaki
     o 1–5 akanikwe 1 limaki.

CAPHELA:

    Luhlakasimo
     Sifinyeto lesibhalwe sangalandzeli luhlakasimo lolufanele kufanele sihlolwe.

    Linani lemagama langengci kula-60.
     o Labamakhako kufanele bente siciniseko selinani lemagama lasetjentisiwe.
     o Akungakhishwa emamaki nangabe umhlolwa ehlulekile kubhala linani
         lemagama lekumele lisetjentiswe nobe ngabe linani lemagama libhalwe kabi.
     o Uma linani lemagama leciwe akufundvwe umusho uze uyewufika ekugcineni
         kwawo. Konkhe lokubhalwe ngemuva kwalomusho akusafundvwa.

Emalungelo agodliwe                                                                      Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwekucala Lekwengeta (FAL)/P1    5                            DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

EMAPHUZU NGEKUKHETSA KAHLE SIKHUNGO SEMFUNDVO LEPHAKEME
LOKUCASHUNWE ETHEKSTHINI                              EMAVI EMHLOLWA

1   'Kuyasita kutsi nawungumfundzi ukhetse            1   Khetsa inyuvesi lekhipha bafundzi
    inyuvesi lekhicita bafundzi labakahle.'               labanelwati.
2   'Kubalulekile kukhetsa tikhungo letitimele        2   Khetsa tikhungo letifanele
    nobe tahulumende.'                                    letisemtsetfweni.
3   'Kuhle kukhetsa tikhungo lapho                    3   Khetsa tikhungo letinebafundzisi
    utawufundziswa bantfu labanelwati.'                   labaceceshiwe.
4   'Tfola kabanti ngemali yekufundza                 4   Yati mayelana netindleko lekumele
    letfolakala nalekhishwa kuleto tikhungo               utikhokhe.
    lotikhetsile.'
5   'Buka kutsi lesikhungo sisedolobheni              5   Tfola kutsi sikuyiphi indzawo
    lelikhulu nobe lelincane.'                            lesikhungo.
6   'Kubalulekile kukhetsa tikhungo                   6   Khetsa sikhungo lesinetinsita
    letinemahhovisi lasita bafundzi.'                     letanele.
7   'Kubalulekile kufaka sicelo sakho                 7   Faka incwadzisicelo kusenesikhatsi
    sekufundza etikhungweni letiphakeme.'

                                                                  SAMBA SESIGABA B:            10

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwekucala Lekwengeta (FAL)/P1    6                          DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

SIGABA C: TAKHI NETIMISO TEKUSETJENTISWA KWELULWIMI
Imemorandamu yekumaka SIGABA C.
     Sipelingi/Lupelomagama:

       Timphendvulo letifuna ligama linye kufanele temukelwe nanobe sipelingi/
        lupelomagama sinemaphutsa, ngaphandle kwekutsi liphutsa lesipelingi lintjintja
        inshokutsi yalelo gama.
       Timphendvulo letifuna imisho legcwele kufanele tingemukelwa nangabe
        liphutsa lesipelingi lisesakhiweni selulwimi lesihlolwako.
       Nangabe kuhlolwa sifinyeto seligama, imphendvulo kufanele ifakwe tiphumuti/
        timphawu letifanele.

     Takhiwo temisho kufanele tilandzele luhlelo lolwemukelekile tibuye tibhalwe
      ngalokugcwele njengoba kubekwe eticondzisweni.
      Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
      akwemukelwe KOKUBILI, luhlavu loluhambisana nemphendvulo NA/NOBE
      nemphendvulo lebhalwe ngalokugcwele.
UMBUTO 3: SIKHANGISI

3.1        Umamatsekiswa kutsi i- stress away icedza sonkhe stress./ kutsi sewutfole
           lwati ngestress away./ ucedza kusebentisa i-stress away.                          (1)
3.2        Hawu!                                                                             (1)
3.3        D/iyinkhohliso/ C/ itsatsa luhlangotsi.                                           (1)
3.4        Nangabe ingcondvo ibamba iyekele.                                                 (1)
3.5        Labasebentisa yona abaphindzi, badzinwe engcondvweni. Akusilo liciniso
           ngobe ingcondvo ayikhutsatwa stress away kuphela, tikhona letinye tintfo
           longatisebentisa/itfolakala e-Langa Mall kuphela akusilo liciniso ngobe
           ungayitfola nobe ngikuphi.                                                        (2)
3.6        Lokhangisako wentela kutsi umbhalo ugcame/udvonsa emehlo ebatsengi/
           uheha batsengi.(Kubili kwaloku.)                                                  (2)
3.7        Kutsi ligama lelitsi stress away liSingisi alisilo ligama leSiswati./ ligama
           lelingumfakela.                                                                   (2)
                                                                                             [10]

UMBUTO 4: IKHATHUNI

4.1        Labadzala. /labakhulile/ labagugile.                                              (1)

4.2        B/Lwangensimbi yesikhombisa.                                                      (1)

4.3        Ngatalelwa eMagudu.                                                               (1)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwekucala Lekwengeta (FAL)/P1    7                                DBE/Lwet 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

4.4      Sifaniso.                                                                                (1)
4.5      Bahlolwa bakhipha libito lelingumenti nalelingumentiwa.

         Bantfwana (ngumenti) umsebenti (ngumentiwa).                                             (2)
4.6      Bafundzi abatetsembe.                                                                    (2)

4.7      Bahlolwa bakha umusho ngesabito 'bona' Sibonelo: Bona bafana badla kudla.                (2)
                                                                                                  [10]
UMBUTO 5
5.1      5.1.1        Ngako -ke          ungalandzela    tinkhulumo    tabo    ungaphelelwa
                      ngemandla.                                                                  (1)
         5.1.2        Emakhekhe.                                                                  (1)
         5.1.3        Kutivocavoca/Kutilolonga.                                                   (1)
         5.1.4        Inyama letfosiwe.                                                           (1)

         5.1.5        (a) Sinciphiso.                                                             (1)

                      (b) Bukhulu/ sikhuliso.                                                     (1)
         5.1.6        (a) Indlela leyamile/lesalibito.                                            (1)

                      (b) Indlela lephocako.                                                      (1)
         5.1.7        Bahlolwa bakha umusho ngesibaluli, 'Labasebentako'.
                      Sib: Bomake labasebentako baphila kamnandzi.                                (2)
         5.1.8        Bahlolwa bakhipha         umusho     lonelibitombici    'imvelakancane'
                      balidvwebele.

                      Ebantfwini labasebentako sikhatsi sekujima imvelakancane.                   (2)
         5.1.9        Ungalali sikhatsi lesidze uphumule.
                      Lala sikhatsi lesidze ungaphumuli.                                          (2)
5.2      5.2.1        B/Kungesabi.                                                                (1)
         5.2.2        Ngiyibukisisile.                                                            (1)
         5.2.3        Tfwi.                                                                       (1)
         5.2.4        Ngifuna kuyotsenga iselulafoni lensha.                                      (1)

         5.2.5        Ngicabangile ngalemali/bengicabanga ngalemali/ ngacabanga
                      ngalemali.                                                                  (2)
                                                                                                  [20]

                                                                   SAMBA SESIGABA C:              40
                                                                  SAMBA SAKOKONKHE:               80

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati FAL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p2-nov-2018-final-memo/88a1b7d1-723e-4972-b3d9-b86b6fe5d653) — siSwati FAL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati FAL P3 Nov 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p3-nov-2018-memo/feaade4a-1ada-4927-a5ff-7c3986b57bf2) — siSwati FAL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati FAL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-may-june-2018-memo/5c5a1420-09b4-4943-bffe-61456e784119) — siSwati FAL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati FAL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-nov-2023-mg/a618e44c-9c8b-49f4-836d-705224318cb4) — siSwati FAL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati FAL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-nov-2022-mg/9449a968-ae0f-4052-aa54-48e356ad3efc) — siSwati FAL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati FAL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-nov-2021-mg/77f3388f-3bf5-4293-a422-21abd37f082c) — siSwati FAL · Memo · 2021 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati FAL

- [Gr 12 Siswati FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-fal-atp-2023-24/ce3a9844-e0b6-45d1-8a07-5bc3b067b26c) — ATP
- [Siswati FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/69690e6e-c42d-49e0-a88b-c722c859a43a) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/39da014c-e6b2-433d-b0a5-04958b209905) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/e586f09b-7a43-41af-b857-549c385406cf) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p1-nov-2024/7c968643-11ed-458f-8b90-af82c5ea2fb3) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-fal-p2-nov-2024/5a9961f9-ca1b-48b8-8722-67726b16d06d) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
