# siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 1 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 9 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2016-memo/b7fe4059-9f64-4eea-8c2a-a7b2acc030ea
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2016-memo/b7fe4059-9f64-4eea-8c2a-a7b2acc030ea)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · siswati. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P1 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2016/ac74b5cf-4407-40d3-a758-b425a8e38c33) — QP · 2016 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                 NATIONAL
                            SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                          LIPHEPHA LEKUCALA (P1)

                      INDLOVANA/INDLOVULENKHULU 2016

                               IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 70

                         Lememorandamu inemakhasi la-9.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            2           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: SIVISISO

Imemorandamu yekumaka sivisiso:

•     Bahlolwa abangajeziswa uma banemaphutsa esipelingi nelulwimi emibutweni
      lemidze ngobe injongongco kuvisisa.
•     Nangabe umhlolwa asebentisa emagama aletinye tilwimi letingasiso Siswati
      akanganakwa lawo magama, kodvwa nangabe imphendvulo ivakala ihambisana
      nembuto akangajeziswa. Nangabe kusetjentiswe ligama lalolunye lulwimi
      etheksthini kantsi liyafuneka emphendvulweni, loko kwemukelekile.
•     Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
      ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA/nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kufanele
      banike sizatfu nobe bachaze ngalokugcwele nobe besekele.
•     Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
      akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
      LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
      ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
•     Nangabe umbuto udzinga timphendvulo teligama linye kuphela bese bahlolwa
      baphendvula ngemisho legcwele kufanele kwemukelwe nangabe ligama
      lelifunekako lidvwetjelwe nobe ligcanyisiwe.
•     Nangabe umbuto udzinga emaphuzu lamabili/lamatsatfu kodvwa bahlolwa banike
      langetulu kwaloko, akumakwe lamabili/lamatsatfu ekucala.
•     Inkhulumosigodzi (lulwimisigodzi) yemukelekile.
•     Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
      akwemukelwe luhlavu loluhambisana nemphendvulo nobe nangabe abhale
      imphendvulo ngalokugcwele.

UMBUTO 1

1.1       TIMPHENDVULO TETHEKSTHI A

          1.1.1       Mcanco.                                                                  (1)

          1.1.2       Kushiwo ngobe     tjwala   besintfu/beSiswati/beMaswati/buphiswa
                      emakhaya.                                                                (1)

          1.1.3       Kwaba kutigandza etjeni kwaMfokati Maziya.                               (1)

          1.1.4       Tiluphawu lwekutsi kuyesutfwa kulelo khaya/tinika           sitfunti
                      kumnumzane welikhaya/kulotjolwa ngato.
                      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                              (1)

          1.1.5       Malambe usheshe ahlutfuke kunaMaziya/Malambe ulishinga
                      (sihuca letjwala) kwendlula Maziya/Maziya ufundzile Malambe
                      akakalunguti esikolweni.
                      (Kunye kwaloku).                                                         (1)

          1.1.6       Malambe utsi tidzandzane akanamsebenti nato, yena ufundzisa
                      emajaha. (imibono itawehluka)                                            (1)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            3           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

         1.1.7        A/Unatsa tjwala baKaNgwane.                                              (1)

         1.1.8        Kutibamba ungayi emacansini/kutivikela ngekusebentisa lijazi
                      lemkhwenyane/kuhlola    ingati ngembikwekuya   emacansini.
                      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
                      (Kunye kwaloku).                                                         (1)

         1.1.9        Kutfukutsela/Kungemukeli emaciniso lasebaleni/kucinisa inhloko.
                      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                              (2)

         1.1.10       Makhelwane uyakhona kukunika teluleko letakhako/uba liso
                      ebantfwaneni bakho lapho ungafinyeleli khona/ukhiphela sifuba
                      sakho kuye kute usitakale/kucitsa situnge naye.
                      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                              (2)

         1.1.11       Buhatsa lobusebantfwaneni babo bemantfombatane/kungatiphatsi
                      kahle kwebantfwana babo.                                                 (2)

         1.1.12       Letingodvo kwakhiwa ngato tibaya/kubiywa ngato emakhaya
                      esintfu/kwakhiwa  ngato     tihliphi/kwakhiwa ngato tindlu
                      tesintfu/kubaswa ngato/kubatwa ngato. (Naleminye imibono
                      lenembako yemukelekile).
                      (Kubili kwaloku).                                                        (2)

         1.1.13       Usho kutsi Maziya akagadze umntfwanakhe ekumncandzeni kutsi
                      angenti tintfo letimbi/akabe nemfundziso lenhle emntfwaneni
                      wakhe kumncandza kulokubi.                                               (2)

         1.1.14       Lena yinkhulumo letsatfwa njengemaciniso ibe itsintsa imiva
                      yalabanye. Akusibo bomake kuphela labanelikhono lekukhulisa
                      bantfwana bemantfombatane, bakhona nabobabe labakwentako
                      kube yimphumelelo emindenini yabo loko.                                  (2)

1.2      TIMPHENDVULO TETHEKSTHI B

         1.2.1        Lithikithi lelisendlebeni yalenkhomo/yinsimbi lelenga entsanyeni
                      yalenkhomo/umbala wayo/bulili bayo/kungabi netimphondvo.
                      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                              (1)

         1.2.2        Kudla tjani lobuluhlata klaba lobukulamadlelo/emadlelo ayo lapho
                      ilele khona anetjani.                                                    (1)

         1.2.3        Kuyiswa edibhini/kusitfolela dokotela wetilwane atewusicilonga/
                      kusiyisa emadlelweni, njll.
                      (Kunye kwaloku).                                                         (1)

         1.2.4        Ayinatimphondvo/Ilengisa insimbi entsanyeni.                             (1)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            4           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

         1.2.5        Sikhumba/Kulima ngaso/Sitfutsi/Kulobola. (Naleminye imibopno
                      lenembako yemykelekile)
                      (Kubili kwaloku)                                                         (2)

         1.2.6        Imibono itawehluka. Sib.
                      • Theksthi A ukhuluma ngenkhomo yemalobolo kantsi
                          naTheksthi B naye uvete inkhomo lesemadlelweni.
                      • Theksthi A ukhuluma ngemindeni lemibili lekhuluma
                          ngebantfwana bayo labangatiphatsi kahle, kantsi Theksthi B
                          akanabo bantfu labakhulumisanako.
                      (Nalobunye budlelwano lobemukelekako lobungakabhalwa lapha).             (4)

                                                               SAMBA SESIGABA A:               30

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            5           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: SIFINYETO

UMBUTO 2

Sifinyeto kufanele simakwe ngalendlela lelandzelako:

•      Kwabiwa kwemamaki:
       o  Emamaki lasikhombisa (7) abelwe emaphuzu lasikhombisa (7), (1 limaki
          labelwa liphuzu ngalinye).
       o  Emamaki lamatsatfu (3) abelwe lulwimi.
       o  Samba semamaki: 10.

•      Kwabiwa kwemamaki labelwe lulwimi nangabe umhlolwa asebentise
       emagama akhe:

       o    1–3 emaphuzu langenamaphutsa nika 1 limaki.
       o    4–5 emaphuzu langenamaphutsa nika 2 emamaki.
       o    6–7 emaphuzu langenamaphutsa nika 3 emamaki.

•      Kwabiwa kwemamaki elulwimi nangabe umhlolwa acaphune njengobe
       kunjalo etheksthini:

       o    6–7 ticashunwa umhlolwa akanganikwa emamaki elulwimi.
       o    1–5 ticashunwa umhlolwa akanikwe 1 limaki lelulwimi.

CAPHELA:

•      Sibalo semagama:
       o   Labamakako kumele bacinisekise linani lemagama lelisetjentiswe
           esifinyetweni.
       o   Kungabokhishwa emamaki nangabe umhlolwa angakalikhombisi linani
           lemagama lasetjentisiwe nobe abhale linani lelingasilo lemagama
           lasetjentisiwe.
       o   Nangabe linani lemagama lingetulu kwalelo lelimisiwe, fundza ufike
           ekugcineni kwemusho wekugcina ngetulu kwalawo lemisiwe, uyekele
           incenye lesele yesifinyeto.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            6            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMONGO WESIFINYETO

(Umhlolwa akavete emaphuzu             lasikhombisa     etindlela   letinsha   naletilula
tekusebentisa libhange).

EMAPHUZU      LABALULEKILE              LEKUMELE          AVELE        ESIFINYETWENI
LESITINDZIMA:

Nangabe umuntfu angenalo libhuku lasebhange, uyakwati kusebentisa lipasi kute
asitakale atfumele nobe atfole imali etitolo letinkhulu. Umuntfu uyakwati nekukhokha
imali emishinini yekukhokhela lokutsengiwe ngekusebentisa likhadi lakhe lasebhange.
Lemishini yangaphandle seyiyabavumela bantfu kutsi babhange nobe batfumele imali.
Sicelo sekubolekwa imali umuntfu sangasenta emishinini yekukhokha imali.
Umuntfu longenalo libhuku lasebhange uyakwati kumtfumelela imali. Bantfu
sebayakwati kusebentisa i-inthanethi kutentela yonkhe intfo labayidzingako ebhange.
Sekunemibikoselula letfunyelwa basebentisi bemabhange ibatise ngalokwentekako
emabhukwini abo.

     Sicashunwa                                           Emagama emhlolwa
1    'Nangabe umuntfu avete matisi wakhe            1     Nangabe umuntfu angenalo libhuku
     angakwati kutfola noma atfumele imali                lasebhange, uyakwati kusebentisa
     nanobe kukuphi lapho afuna khona.'                   matisi kute asitakale atfumele nobe
                                                          atfole imali etitolo letinkhulu.
2    'Kuletinye taletitolo umuntfu uyakwati         2     Umuntfu uyakwati nekukhokha imali
     nekukhokha imali emishinini lekukhokhelwa            emishinini yekukhokhela
     kuyo lokutsengiwe ngelikhadi lasebhange.'            lokutsengiwe ngekusebentisa likhadi
                                                          lasebhange.
3    'Bantfu sebayakwati kubhanga, kutfumela        3     Lemishini yangaphandle
     nobe kukhokha imali kulemishini.'                    seyiyabavumela bantfu kutsi
                                                          babhange nobe batfumele imali.
4    'Emabhange lamanyenti sekaphindze              4     Sicelo sekubolekwa imali umuntfu
     akunike lilungelo lekwenta sicelo                    sangasenta emishinini yekukhokha
     sekubolekwa imali kulemishini ingce nje              imali.
     nawukhokhela kahle tikweleti takho.'
5    'Emabhange lamanyenti sekavumela indlela       5     Uyakwati kutfumelela imali umuntfu
     yekutfumelela imali umuntfu longenalo                longenalo libhuku lasebhange imali
     likhadi lasebhange.'
6    'Linyenti lebantfu seliyakwati kutfumela,      6     Bantfu sebayakwati kusebentisa i-
     kukhokhela, kuholela nekwenta letinye tintfo         inthanethi kutentela yonkhe intfo
     ngekusebentisa i-inthanethi letfolakala              labadzingako ebhange.
     kubomakhalekhikhini labasezingeni
     lelisetulu.'
7    'Emabhange asasungule indlela yekwatisa        7     Sekunemibikoselula letfunyelwa
     bantfu bawo ngayo yonkhe imininingwane               basebentisi bemabhange ibatise
     yetimali letingenako naletiphumako                   ngalokwentekako emabhukwini abo.
     emabhukwini abo ngaphandle kwekungena
     ebhange batsatse titatimende.'

(Nalamanye emaphuzu lasetheksthini emukelekile).

                                                                SAMBA SESIGABA B:               10
Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              7           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                       NSC – Imemorandamu

SIGABA C: TAKHI NETIMISO TEKUSETJENTISWA KWELULWIMI

Imemorandamu yekumaka SIGABA C.

•     Sipelingi/Lupelomagama:

       Timphendvulo letifuna ligama linye kufanele temukelwe nanobe sipelingi/
        lupelomagama sinemaphutsa, ngaphandle kwekutsi liphutsa lesipelingi lintjintja
        inshokutsi yalelo gama.
       Timphendvulo letifuna imisho legcwele kufanele tingemukelwa nangabe
        liphutsa lesipelingi lisesakhiweni selulwimi lesihlolwako.
       Nangabe kuhlolwa sifinyeto seligama, imphendvulo kufanele ifakwe tiphumuti/
        timphawu letifanele.

•     Takhiwo temisho kufanele tilandzele luhlelo lolwemukelekile tibuye tibhalwe
      ngalokugcwele njengobe kubekwe eticondzisweni.
•     Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
      akwemukelwe KOKUBILI, luhlavu loluhambisana nemphendvulo NA/NOBE
      nemphendvulo lebhalwe ngalokugcwele.

UMBUTO 3

3.1        Halala ngcondvongcondvo lowehlula tingcondvo temadvodza!                              (1)

3.2        Nangabe ngcondvomshini angekho labanyenti abaphatseki kahle nemsebenti
           uyema.                                                                                (1)

3.3        Siyalu lesigobhota mlibe.                                                             (1)

3.4        Nalabanetihibe tekufundza batotobela/banyonyobela kuwe thishela lomkhulu.             (1)

3.5        D/Babukeka batigcabha.                                                                (1)

3.6        Tiyakutsengisa kute titfole imali/nato tifuna kuba nabongcondvomshini.
           Naleminye imibono lenembako yemukelekile)
           (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

3.7        Lomusho        uyinfundzisolite. Akusibo    labanjingile kuphela
           labanangcondvomshini, nalabangakanjingi banabo bongcondvomshini.
           (imibono itawehlula).                                                                 (2)

3.8        Siyahambisana. Ngcondvomshini utfwele lwati lolunyenti lolwehlukahlukene.
           Loko akumenti kutsi ehluleke kusebenta ngobe akhatsele. Ngaphandle
           kwekutsi uhlaselwe ligciwane.                                                         (2)
                                                                                                 [10]

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            8           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 4

4.1      Washa fishi, nihlale nikwenta kunilungele.                                            (1)

4.2      Tibalo/Siswati/Singisi/Temphilo/naletinye tinhlobo tetifundvo letingakabalwa
         lapha.
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

4.3      Asitfupha/6.                                                                          (1)

4.4      Uma ningaphumelela nine nobabili nitawube nibanjelwe ngemadloti.                      (1)

4.5      B/Bantfu labanukako.                                                                  (1)

4.6      Kumuntfutisa lokusebentisa tento tebantfu.                                            (1)

4.7      Kuyahambisana kahle ngobe kufundza kwenteka nobe ngabe kukuphi ingce
         nje nakunetinsita tekufundza. Nalabafundzi banebhodi lababhalela kuyo loko
         labakhuluma ngako.                                                                    (2)

4.8      Lenkhulumo itsintsa imiva yalabanye, nangabe ubita umuntfu ngasidlani
         usuke utsintsa imiva yakhe ngobe akakutsandzi kubitwa ngaloko. Bakhona
         nabosidlani labafundzile. (Imibono itawehluka)                                        (2)
                                                                                               [10]

UMBUTO 5

5.1      Leliviki lelitako utawucondza kumnganakhe Mavi lohlala khona lapha
         Enhlazatje.                                                                           (1)

5.2      Sibanjalo.                                                                            (1)

5.3      Makhanda akangenanga endlini lapho wefika wabuyisela indandatho/
         Makhanda wangena endlini lapho angefikanga wabuyisela indandatho/
         Makhanda wangena endlini lapho wefika wangabuyiseli indandatho/
         Makhanda akazange angene endlini lapho wefika wabuyisela indandatho.
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

5.4      Umcondvo wekutsintsanisa/kutsintsana.                                                 (1)

5.5      Kusetjentiswa sento 'hamba' emshweni sibe sibalulingco. Sib.
         Lijaha lelihambako litfwele tikhwama.                                                 (1)

5.6      Wanyakata-ke emehlo awaphose ngaseLukwatini.                                          (1)

5.7      Mavi naMakhanda baphumela ngaphandle seloku indandatho bayifumbatsile.                (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            9           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

5.8      Kusetjentiswa sento 'phatsa' emshweni sibe sendleleni lesalibito, umusho ube
         sesikhatsini lesiyawufika. Sib.
         Kuphatsa kwemholi lomusha kuyawusijabulisa kakhulu.
         (Imisho itawehluka)                                                                   (2)
                                                                                               [10]

                                                              SAMBA SESIGABA C:                30
                                                            SAMBA SAKO KONKHE:                 70

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016-memo/0a15a298-3e48-4b97-9d95-d21883a86562) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2016-memo/6ad6fc37-9059-4beb-b4f2-252095369c19) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-may-june-2016-memo/6b2104f2-1706-4ba2-a2d9-8adb6a1d18fb) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2016-memo/443c75e4-791a-4515-a5e9-aa37e694c026) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2018-memo/670c433c-896c-4a02-a7ca-25b654b7f858) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2017-memo/d6f31dec-99b1-49d5-ad93-155f7f25784e) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
