# siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2016 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2016, 10 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2016-memo/443c75e4-791a-4515-a5e9-aa37e694c026
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2016-memo/443c75e4-791a-4515-a5e9-aa37e694c026)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · siswati. Memorandum, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2016/61637874-3204-4d8c-8d45-393f78ff95f3) — QP · 2016 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                          LIPHEPHA LEKUCALA (P1)

                                  LWETI 2016

                               IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 70

                           Leliphepha linemakhasi la-9.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            2                          DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: SIVISISO

Imemorandamu yekumaka sivisiso:

•     Bahlolwa abangajeziswa uma banemaphutsa esipelingi nelulwimi emibutweni
      lemidze ngobe injongongco kuvisisa.
•     Nangabe umhlolwa asebentisa emagama aletinye tilwimi letingasiso Siswati
      akanganakwa lawo magama, kodvwa nangabe imphendvulo ivakala ihambisana
      nembuto akangajeziswa. Nangabe kusetjentiswe ligama lalolunye lulwimi
      etheksthini kantsi liyafuneka emphendvulweni, loko kwemukelekile.
•     Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
      ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kufanele
      banike sizatfu nobe bachaze ngalokugcwele nobe besekele.
•     Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
      akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
      LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
      ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
•     Nangabe umbuto udzinga timphendvulo teligama linye kuphela bese bahlolwa
      baphendvula ngemisho legcwele kufanele kwemukelwe nangabe ligama
      lelifunekako lidvwetjelwe nobe ligcanyisiwe.
•     Nangabe umbuto udzinga emaphuzu lamabili/lamatsatfu kodvwa bahlolwa banike
      langetulu kwaloko, akumakwe lamabili/lamatsatfu ekucala.
•     Inkhulumosigodzi (lulwimisigodzi) yemukelekile.
      Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
      akwemukelwe luhlavu loluhambisana nemphendvulo nobe nangabe abhale
      imphendvulo ngalokugcwele.

UMBUTO 1

1.1       TIMPHENDVULO TETHEKSTHI A

          1.1.1       Bekavuka lokwa, nguye lowa ashanyela libala.                        (1)

          1.1.2       Kudla kwemntfwana/ Inembe/ Umdoko/ Incwancwa/ Lijingi/
                      Indengane/ Emahewu/ Liphalishi lelentiwe ngemanti laba lula/
                      Kudla lokuphekwe kwaba lula.                                        (1)

          1.1.3       Ngumona       wekungasanakwa,      sekunakwa      LaGinindza/
                      Ugongonywa      kutsi    umntfwanakhe      akasamniki    imali
                      njengasemihleni, imali yonkhe seyinikwa LaGinindza/ Makoti
                      besekapheka yedvwa/ Makoti besekaphume lidladla lakhe.
                      (Naleminye imibono lenembako). (Kunye kwaloku.)                     (1)

          1.1.4       Babontsanga.                                                        (1)

          1.1.5       Bekenta umsebenti wetandla/ Bekeluka.                               (1)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            3                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

         1.1.6        Sihlantsi selukelwa kuhlala kuso/ sekubeka emalobolo
                      nakulotjolwa/ sekuhlobisa endlini/ tinyanga tiphosa kuso
                      ematsambo nobe tinhlolo/ kusilela kuso/ kwesulelwa tinyawo
                      kuso/ kugucwa etikwaso, njll. (Kunye kwaloku.)                       (1)

         1.1.7        Kutsi umuntfu lomdzala akaphendvulwa/ Kutsi nangabe wendzile
                      kufanele uvuke lokwa, wente imisetjentana yasekhakhakho/
                      Nawumsikati awuhlali nje ngetandla/ Kutsi ahloniphe
                      basekhakhakhe/ Kutsi anakekele basekhakhakhe/ Kutsi abati
                      bantfu/ Kutsi etsembeke emendvweni nakumyeni wakhe, njll.
                      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)         (1)

         1.1.8        Bekachuba inchubo yetibopho temshado kutsi umkakho kufanele
                      alawule konkhe/ Bekangumkakhe/ Bekamtekile ngaloko
                      kufanele amnike lemali/ Bekametsemba futsi amtsandza, njll.
                      (Naleminye imibono).                                                 (1)

         1.1.9        Bekasebentela khashane/ Bekonga imali yekwehla enyuka
                      netitfutsi/ Bekangenayo imoti/tintfo tekuhamba betiyindlala/
                      Bekabalekela tinkhulumo/ Bekasebenta nangetimphelasontfo/
                      Bekahola ekupheleni kwenyanga/ Kungenteka bekanalomunye
                      umfati, njll. (Naleminye imibono lenembako) (Kubili kwaloku.)        (2)

         1.1.10       Washona/ Wabhunguka (Wadliwa liJozi/ Wadliwa tintsaba/
                      Waduka)/ Wateka lomunye umfati/ Behlukana/ Waboshwa/
                      Kungenteka akazange ashade/ Akanandvodza/ Wadliswa/
                      Lelikhaya liphetfwe nguLaMkhonta/ Kungenteka lobabe
                      ugulwa yingcondvo, njll.         (Naleminye imibono lenembako
                      yemukelekile.) (Kubili kwaloku).                                     (2)

       11.1.11        Ngekwelisiko leMaswati, nangabe wendzile, unetinkinga, kuba
                      basekhakhakho lobika kubo bakusite, njengobe entile LaMkhonta/
                      Bekangafuni kutsi kutsiwe nguye lonenkinga/ Bekafuna belusendvo
                      bamelekelele ngekucela kutsi Mfana achubeke nekumondla/
                      Bekentiwa kutsi tibi tasekhaya atikhishelwa ngaphandle/ Kutsi
                      batombonisa kutsi kungiko yini loku lokwentiwa ngulomakoti/
                      Bekafuna kutfola imibono yalabanye bemndeni/ Inhloko
                      yelikhaya yakaMasuku/ Ungumndeni wakaMasuku futsi
                      ungumakoti wabo, njll.           (Naleminye imibono lenembako
                      yemukelekile.) (Kubili kwaloku).                                     (2)

         1.1.12       Kwenteka    entfwasabusika/ekwindla ngobe  kukhulunywa
                      ngaMabasa/ Besekungena busika ngoba LaMkhonta ukhuluma
                      ngelitjalo.                                                          (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            4                             DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

         1.1.13       Imibono itawehluka. Labatsi abengakafaneli, batawesekela
                      ngekutsi:
                      Bekufanele ahlalise unina nemkakhe phasi abakhulumise/
                      Angayitibi ngobe beyitawenta kutsi kube khona umsindvo agcine
                      ehlulekile kubalamula/ Bekufanele abite belusendvo ilungiswe/
                      Bekufanele amele liciniso.
                      Labatsi     bekafanele,    batawesekela   labakushoko.    Sib.
                      Abengawutsandzi      umsindvo    kabo/   Bekavimbela    kutsi
                      bangacabani/ Bekangafuni kutsiwe utsatsa luhlangotsi/ Bekati
                      kutsi unina wakhe uyakhatsata/ Uyamati makoti wakhe kutsi
                      utiphatsa     kahle/    Abebatsandza    bobabili/  Bekavikela
                      umkakhe/unina.                                                         (2)

         1.1.14       BesisakaMasuku, babomkhula naLaMkhonta, lokusho             kutsi
                      NaboSimangele ngudzadzewaboMasuku, uyise waMfana.                      (2)
                                                                                             [20]

1.2      TIMPHENDVULO TETHEKSTHI B

         1.2.1        D/Ngumhlambiso.                                                        (1)

         1.2.2        Yimvunulo yeMaswati neMazulu/ Bembetse imvunulo yetive                 (1)
                      letehlukene/ Yindlela labavunule ngayo. (Naleminye imibono).

         1.2.3        Litiko Letasekhaya/ Litiko Letemasiko, Temidlalo Neletekukhibika/
                      Litiko Letemidlalo, Temasiko Nebuciko/ Litiko Letemasiko
                      Nebuciko/ Litiko Letemfundvo. (Kunye kwaloku).                         (1)

         1.2.4        Kugcugcutela kutsi lusha lutibandzakanye etindzabeni temasiko/
                      Kwenta kutsi lutigcabhe ngemasiko alo/ Kukhutsata budlelwane
                      naletinye tive/ Kuhlonipha lisiko lalabanye/ Kutsi lugcine
                      buntfombi/ Bujaha balo kute kufike lapho lutekwa/ Luteka
                      khona/ Lusha lufundze kuvunula/ Kutsi kungalahlwa emasiko
                      ngoba ayimphilo yaleso naleso sive/ Kutitsiba/ Kukhutsata
                      kutsi lushade ngekwemasiko, njll. (Naleminye imibono
                      lenembako yemukelekile). (Kunye kwaloku).                              (1)

         1.2.5        Imibono itawehluka. Labatsi kubalulekile batawesekela ngekutsi:
                      Lomntfwana ungumntfwana welibovu makoti lagcotjiselwa ngaye.
                      Unikwa makoti kutsi amnakekele njengelitibulo lakhe ngiko ahleti
                      eceleni kwabo/ Yinhlanti yamakoti letewumncedza lapha
                      ekhakhakhe, ibuye ingenwe ngumkhwenyane nakungenteka
                      makoti ashone/ Ngumntfwana lonikwa makoti basekhakhakhe
                      kutsi amtfume/ Nangabe ayinhlanti, utewutfolela makoti
                      bantfwana nangabe angabatfoli, njll. (Naleminye imibono
                      lenembako yemukelekile). (Kunye kwaloku).
                      Labangavumi batawesekela labakushoko.                                  (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            5                         DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

         1.2.6        Imibono itawehluka. Sib. Budlelwano:
                      • Omabili ematheksthi akhuluma ngamakoti nemkhwenyane/
                         Kunabomake labajabulile endzabeni, nakulesibonwa kunamake
                         lomamatsekako/ Omabili akhuluma ngemendvo/ Omabili
                         ematheksthi anebantfu belusendvo, njll. (Nalobunye
                         budlelwano lobemukelekako lobungakabalwa lapha). (Bunye
                         babo).

                      Umehluko:
                      • ITHEKSTHI A inamaketala kantsi ITHEKSTHI B ayimkhombi/
                        Maketala ucabana namakoti ETHEKSTHINI A kantsi
                        ETHEKSTHINI B akunangcabano/ ETHEKSTHINI A makoti
                        walotjolwa kadzeni sewuhlala kakhe kantsi eTHESKTHINI B
                        uyalotjolwa/ ITHEKSTHI A iyafundvwa kantsi ITHEKSTHI B
                        iyabukwa, ETHEKSTHINI A makoti akabonakali kantsi
                        ETHEKSTHINI B uyabonakala/ ETHEKSTHINI A ayikho
                        inhlanti kantsi ETHEKSTHINI B kunenhlanti/ ETHEKSTHINI
                        A    maketala     akajabuli ngamakoti     wakhe   kantsi
                        ETHEKSTHINI B kujatjuliwe/ Makoti LOSETHEKSTHINI A
                        uyayalwa     kantsi    LOSETHEKSTHINI     B   uyembesa/
                        EHEKSTHINI A kukhulunywa ngemshado wesilumbi kantsi
                        ETHEKSTHINI B kukhulunywa ngemshado wesintfu, njll.
                        (Nalomunye umehluko lowemukelekako longakabalwa lapha).
                        (Munye wawo).                                                    (4)
                                                                                         [10]

                                                            SAMBA SESIGABA A:            30

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            6                       DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: SIFINYETO
UMBUTO 2
Sifinyeto kufanele simakwe ngalendlela lelandzelako:
•    Kwabiwa kwemamaki:
     o Emamaki lasikhombisa (7) abelwe emaphuzu lasikhombisa (7), (1 limaki
       labelwa liphuzu ngalinye).
     o Emamaki lamatsatfu (3) abelwe lulwimi.
     o Samba semamaki: 10.
•    Kwabiwa kwemamaki labelwe lulwimi nangabe umhlolwa asebentise
     emagama akhe:
     o    1–3 emaphuzu langenamaphutsa nika 1 limaki.
     o    4–5 emaphuzu langenamaphutsa nika 2 emamaki.
     o    6–7 emaphuzu langenamaphutsa nika 3 emamaki.
•    Kwabiwa kwemamaki elulwimi nangabe umhlolwa acaphune njengobe
     kunjalo etheksthini:
     o    6–7 ticashunwa umhlolwa akanganikwa emamaki elulwimi.
     o    1–5 ticashunwa umhlolwa akanikwe 1 limaki lelulwimi.
CAPHELA:
•    Sibalo semagama:
     o Labamakako kumele bacinisekise linani lemagama lelisetjentiswe
        esifinyetweni.
     o Kungabokhishwa emamaki nangabe umhlolwa angakalikhombisi linani
        lemagama lasetjentisiwe nobe abhale linani lelingasilo lemagama
        lasetjentisiwe.
     o Nangabe linani lemagama lingetulu kwalelo lelimisiwe, fundza ufike
        ekugcineni kwemusho wekugcina ngetulu kwalawo lemisiwe, uyekele incenye
        lesele yesifinyeto.
UMONGO WESIFINYETO
EMAPHUZU       LABALULEKILE       LEKUMELE      AVELE      ESIFINYETWENI
LESITINDZIMA: (Umhlolwa akavete emaphuzu lasikhombisa laveta tinkinga
Sipho lahlangabetana nato emva kwekutsandzana naThulile Shongwe.)
Wanele kuganwa Sipho, indlela labephumelela ngayo etifundvweni takhe yehla.
Watsatselwa umfundzate wangasabhadalelwa tindleko tesikolo ngenca yekwehla
kwemiphumela emsebentini wakhe wesikolo.
Waphelelwa yimali yekukhokhela ehhositela yesikolo kwadzingeka ayewuna indzawo
emcashweni. Intfombi yakhe yangavumi kutsi bayewucasha elokishini ngobe beyiphila
imphilo lephakeme kakhulu.
Kulamba kwamenta wagcine sekasebentise yonkhe imali lebekayibeke eceleni kutsi
itamsita nakacedze sikolo. Sipho wabuye wangaphumeleli kuto tonkhe tifundvo takhe
nakuphela umnyaka. Wabona kuncono ayewufuna umsebenti kodvwa wephuta
kuwutfola. Wagugelwa natembatfo njengeticatfulo lebesetitjekile.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            7                            DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

     Sicashunwa                                      Emagama emhlolwa
1    'Nanobe     abehlakaniphile     esikolweni, 1   Wanele kuganwa Sipho, indlela
     kepha lehla masinyane lizinga lakhe             labephumelela ngayo etifundvweni takhe
     lekufundza.'                                    yehla.
2    'Kwatsi kantsi watfola imifundzate ngenca 2     Watsatselwa umfundzate, tindleko
     yekutsi    abephase      kahle,    kodvwa       tesikolo wangasabhadalelwa ngenca
     imiphumela yakhe yaya ngekuba mibi              yekwehla kwemiphumela yakhe.
     waze wemukwa yonkhe imifundzate
     lebekanayo.'
3    'Ngemnyaka wesitsatfu akazange aba 3            Waphelelwa yimali yekukhokhela
     nayo imali yekubhadala ehhositela.'             ehhositela yesikolo.

4    'Ngenca yekutsi lentfombi labetsandzana 4       Intfombi yakhe yangavumi kutsi
     nayo beyiphila imphilo lesetulu kakhulu         bayewucasha elokishini ngobe beyiphila
     ayizange ivume kutsi Sipho acashe               imphilo lephakeme kakhulu.
     elokishini lokwenta kutsi ayewufuna
     likamelo edolobheni emafulethini.'
5    'Yonkhe imadlana labetifihlele yona kutsi 5     Kulamba kwamenta wagcine
     uyakutsi nakacala kusebenta asebentise          sekasebentise yonkhe imali
     yona, kwadzingeka kutsi ayikhiphe ngobe         lebekayibeke eceleni kutsi itamsita
     phela neliphango beselidlangile.'               nakacedze sikolo.
6    'Sipho akazange aphumelele etifundvweni 6       Sipho wabuye wangaphumeleli kuto
     takhe kulowo mnyaka.'                           tonkhe tifundvo takhe nakuphela
                                                     umnyaka.
7  'Kwadzingeka kutsi ayewusebenta, waba         7   Wabona kuncono ayewufuna umsebenti
   nelishwa     wangasheshi     kuwutfola            kodvwa wephuta kuwutfola.
   umsebenti.'
8 'Sicatfulo labesigcoka besesitjekile           8   Wagugelwa natembatfo
   sekanemahloni       ungatsi    angaze             njengeticatfulo lebesetitjekile.
   ahambe nakumnyama lapho angeke
   abonwa ngumuntfu khona.'
9 'Kwadzingeka kutsi asale ayowufuna             9   Kwadzingeka ayewufuna indzawo
   indzawo yekuhlala ngaphandle kuze                 emcashweni.
   achubeke afundze.'
10 'Thulile bekashaye ngendvuku phansi           10 Thulile abengamfuni nekumbona
   kutsi akafuni nekumbona Sipho lapho              Sipho lapho bekahlala khona
   ahlala khona ngobe uyise unelulaka.'

(Nanobe ngumaphi emaphuzu lasikhombisa kulawa langenhla).

                                                              SAMBA SESIGABA B:             10

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            8                            DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA C: TAKHI NETIMISO TEKUSETJENTISWA KWELULWIMI - 30 EMAMAKI

IMEMORANDAMU YEKUMAKA SIGABA C.

• Sipelingi/Lupelomagama:

        Timphendvulo letifuna ligama linye kufanele temukelwe nanobe sipelingi/
         lupelomagama sinemaphutsa, ngaphandle kwekutsi liphutsa lesipelingi lintjintja
         inshokutsi yalelo gama.
        Timphendvulo letifuna imisho legcwele kufanele tingemukelwa nangabe
         liphutsa lesipelingi lisesakhiweni selulwimi lesihlolwako.
        Nangabe kuhlolwa sifinyeto seligama, imphendvulo kufanele ifakwe tiphumuti/
         timphawu letifanele.
•     Takhiwo temisho kufanele tilandzele luhlelo lolwemukelekile tibuye tibhalwe
      ngalokugcwele njengoba kubekwe eticondzisweni.
      Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
      akwemukelwe KOKUBILI, luhlavu loluhambisana nemphendvulo NA/NOBE
      nemphendvulo lebhalwe ngalokugcwele.

UMBUTO 3

3.1       Ganuganu, ngiphetse mkhanukangekho, longadzabuli ebantfwini nawunaye/
          Ganuganu.                                                                         (1)

3.2       Utfwele     onkhe    emavithamini/     emaphrotheni    /emaminerali/
          amakhabhohayidrethi, njll lenta umuntfu ahlale ahlambulukile. (Kunye
          kwalokucindzetelwe).                                                              (1)

3.3       Wenta kutsi etibhedlela nakubodokotela kukhale libhungane ngekuba
          ngumadudula wetifo tonkhe/ Liphunga lakho, lingemakha lachukuluta indlala
          esiswini/ Utfwele tonkhe takhamtimba letenta umuntfu ahlale ahlambulukile.
          (Kunye kwaloku.)                                                                  (1)

3.4       A/Batigcabha.                                                                     (1)

3.5       Kukhishwa ligama 'odvwa' kulomusho kute ungatsatsi luhlangotsi.
          Sib. Ngemacandza lotsi nawuwadlile sikhumba sakho sicwebetele/ Akusiwo
          emacandza odvwa lotsi nawuwadlile sikhumba sakho sicwebetele/
          Emacandza utsi nawuwadlile sikhumba sakho sicwebetele.                            (1)

3.6       Timphendvulo titawehluka, tifake ekhatsi lokulandzelako:
          Lesihloko siyahhunga ngobe siphatselene nekutfola intfo ngaphandle
          kwekuyikhokhela/ Bantfu bayayitsandza intfo lebangakayijulukeli/ Sibhalwe
          ngabofeleba labakhulu/ Siyahhunga ngoba akekho dokotela wamahhala,
          njll.                                                                             (1)

3.7       Kwakhiwa umusho ngeligama, 'sindza', kufakazela inshokutsi leyehlukile
          kulena lekuletheksthi ngenca yekuntjintja kweliphimbo.
          Sib. Sibongile usindza lidladla lagogo ngebulongo/ Umtfwalo uyasindza.            (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            9                          DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

3.8      Lomusho awunawo emaciniso, uyimfundzisolite. Tikhona letinye tinkhukhu
         letifuyiwe letingataleli emacandza/ Nanobe udla emacandza uyagula/
         Ungaba nayo inkhukhu ibe ingataleli emacandza/ Kungenteka kutsi
         bafuye imicudze/ Ungayidla inkhukhu kepha ingatelaphi tifo. (Kwesekela
         kutawehluka kodvwa kuhambisane nembuto).                                         (2)
                                                                                          [10]

UMBUTO 4

4.1      Nibakuphi nine lenitfotfobele kangaka?                                           (1)

4.2      Yelutsandvo/ Yekuncenga/ Yekuteketisa/ Yekudlalisa/ Kwehlisa lulaka/
         Yekujabula/ Yekuvela buhlungu/ Yekumangala. (Kunye kwaloku.)                     (1)

4.3      Kubhalwa libintana lelima esikhundleni seligama lelitsi 'ematoho'.
         Sib. Ngumsebenti lowutfola kwesikhashana/ Ngumsebenti wesikhashana.              (1)

4.4      Kunini ngibite emanti.                                                           (1)

4.5      C/Ngulophocanako.                                                                (1)

4.6      Kwakhiwa umusho ngeligama lelisha lelibunjiwe eSiswatini lelitsi
         'eshisanyama' kuveta inchazelo yendzawo lapho kosiwa khona inyama.
         Sib. Tivakashi takhe utosele inyama levutisa ematse eshisanyama
         yakaMavuso.                                                                      (1)

4.7      Timphendvulo titawehluka tifake ekhatsi loku:
         • Boya benja lengaphasi kwelitafula, lobungahogelwa ngemakhasimende/
            Kulunywa ngulenja/ Sifo semarabi lesingatfolaka kulenja/ Bangentiwa
            kulunywa ngemazeze alenja, njll.
         • Kudlela ngaphandle, lokungabanga kutsi adle kudla lokunemagciwane,
            njll.
         • Kuvilapha kwaboweta/ Boweta abanakani/ Emakhasimende awalutfoli
            lusito ngesikhatsi/ Boweta banakana nabomakhalekhikhini babo, njll.
         • Kudla lokomile/ Boweta abakabophi emaduku enhloko lokungenta
            kudla kungenwe tinwele tabo, njll. (Naleminye imibono lenembako
            yemukelekile). (Kunye kwaloku.)                                               (1)

4.8      Kwakhiwa umusho ngesisho lesitsi 'kuba nenhlitiyo lencane' kuveta inchazelo
         'yekusheshe utfukutsele'.
         Sib. Umshaye ngendvuku wamlimata kabuhlungu ngenca yekuba nenhlitiyo
         lencane.                                                                         (1)

4.9      Lenkhulumo itsatfwa njengemaciso ibe itsintsa imiva yalabanye. Akusibo
         bonkhe bafati labanetingcondvo letilukhuni.                                      (2)
                                                                                          [10]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              10                                DBE/Lweti 2016
                                       NSC – Imemorandamu

UMBUTO 5

5.1      Kusetjentiswe sakhi sekugcizelela '-ke/ Kwehlukanisa sakhi lesingakentelwa
         kuhlangana neligama.'                                                                 (1)

5.2      Lisetjentiswe njengesichasiso/ Lichaza kutsi yimoti lenhle/ Liyaphawula/
         Lichaza sobito/ Lisichasiso.                                                          (1)

5.3      Libito/ Sobito.                                                                       (1)

5.4      Ngumcondvo wekulitjatwa/ Ngumcondvo wekwenta intfo yinye sikhatsi
         lesidze/ Wekuphisheka/ Wekwenta intfo yinye njalo/ Wekunakana nentfo/
         Kutsatseka.                                                                           (1)

5.5      Liduku latsatfwa nguMbongeni watesula libunti.                                        (1)

5.6      Kwakhiwa umusho             kusetjentiswa   sento,   'hleka',   kuveta   letindlela
         letilandzelako:

         5.6.1        Indlela lesalibito:
                      Sib. Kuhleka kwakhe bekungesuki ekujuleni kwenhlitiyo/ Kuhleka
                      kuyintfo lemnandzi/ Kumnandzi kuhleka utijabulise. (Naleminye
                      imisho lesendleleni lesalibito.)                                         (1)

         5.6.2        Indlela leyamile.
                      Sib. Utsi ungamcocela indzaba, ahleke aze akhale tinyembeti/
                      Wavuka wadla wahleka. (Naleminye imisho lesendleleni
                      leyamile.)                                                               (1)

5.7      Kusetjentiswa sandziso sesikhatsi 'lamuhla' emshweni.
         Sib. Lomasontfo uhambe lamuhla kubuyela esikolweni/ Sibani wasibeka
         phasi kwaba mnyama endlini. (Naleminye imisho lesebentise tandziso
         letisendzimeni yesibili.)                                                             (1)

5.8      Agnes watsi naye abengakasho/ Bekangakasho kutsi ufuna umntfwana/
         Agnes washo kutsi naye abengakasho/ Bekangakasho kutsi ufuna
         umntfwana.                                                                            (2)
                                                                                               [10]

                                                                 SAMBA SESIGABA C:             30
                                                               SAMBA SAKO KONKHE:              70

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016-memo/4a2d37e1-635a-4e2b-a352-4311cbe6eaef) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2016-memo/18b24082-178d-4a10-b6a9-4e3a99da0eb9) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-may-june-2016-memo/6b2104f2-1706-4ba2-a2d9-8adb6a1d18fb) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2016-memo/b7fe4059-9f64-4eea-8c2a-a7b2acc030ea) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2022-mg/8aa73309-662a-4038-9576-4d771f30c124) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2021-mg/c6e46ea0-e72e-4328-a598-244c65ac6a6a) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
