# siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2022 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 1 question paper from the NSC November Exam 2022, 13 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2022/d830ee3d-9cc3-4740-84ce-bd1e662c0ae8
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2022/d830ee3d-9cc3-4740-84ce-bd1e662c0ae8)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · siswati. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2022-mg/8aa73309-662a-4038-9576-4d771f30c124) — Memo · 2022 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                          LIPHEPHA LEKUCALA (P1)

                                  LWETI 2022

EMAMAKI: 70

SIKHATSI: Ema-awa la-2

                          Leliphepha linemakhasi la-13.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            2                              DBE/Lweti 2022
                                             NSC

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Leliphepha lehlukaniswe TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:        Sivisiso                                    (30)
         SIGABA B:        Sifinyeto                                   (10)
         SIGABA C:        Takhi netimiso tekusetjentiswa kwelulwimi   (30)

2.       Fundza TONKHE ticondziso ngekunakisisa.

3.       Phendvula YONKHE imibuto ngeSiswati.

4.       Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.

5.       Dvweba umugca emva kwaleso naleso sigaba.

6.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto letisephepheni lemibuto
         njengobe tinjalo.

7.       Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.

8.       Caphelisisa sipelingi/lupelomagama nendlela lewakha ngayo imisho.

9.       Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:        Lokungenani emaminithi la-50
         SIGABA B:        Lokungenani emaminithi la-30
         SIGABA C:        Lokungenani emaminithi la-40

10.      Bhala ngebunono nangesandla lesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1         3                            DBE/Lweti 2022
                                          NSC

SIGABA A: SIVISISO
UMBUTO 1
1.1      Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

         ITHEKSTHI A

                      IMPHILO YASETIKHUNGWENI TEMFUNDVO LEPHAKEME

         1     Ayikho intfo lehlaba umchwele njengekuba kamatekuletjeni. Phela
               bonkhe bafundzi batibona ngemehlo engcondvo sebasekhatsi emabaleni
               etikhungo temfundvo lephakeme. Umnyaka bavele bawubone uhamba
               kancane kuhle kwelunwabu. Utsi Ndvunankhulu weLitiko Letemfundvo
               Lesisekelo asengakayikhiphi imiphumela, labanye basuke sebahlele 5
               bacedza kutsi batawuya enyuvesi nobe ekolishi ngobe ticelo basuke
               batifake ngesikhatsi, bamele siciniseko sekutsi emazinga ekuphumelela
               kwabo ayabavumela kutsi bente ticu, i-Diploma nobe sitifiketi. Bakhona-
               ke labakhetsa kuphumula umnyaka munye bahleli ekhaya.

         2     Kunyenti-ke labahlangana nako bafundzi uma sebasetikhungweni 10
               temfundvo lephakeme njengekufundza ungalandzelelwa ngumtali nobe
               umfundzisi. Ubuye uhlangane nebangani labasha, kutibandzakanya
               emidlalweni letinhlobonhlobo nekukhetsa tindlela tekutijabulisa. Lokunye
               kwako kuyabaphumelelisa lokunye kubafaka eweni. Sendlalelomuva,
               similo semfundzi neluhlobo lwebangani labakhetsako ngiko lokuholela 15
               ekutseni umfundzi akhone nobe angakhoni kumelana nemphilo
               yasenyuvesi nobe ekolishi.

         3     Umfundzi lokhuliseke kahle abuye akhone kutsatsa tincumo letikahle,
               uvame kutsi aphumelele acedze tifundvo takhe. Loyo mfundzi uyakhona
               kuhlela kahle sikhatsi abeketelele tonkhe timo lahlangabetana nato 20
               ngenjongo yekuphumelela ekugcineni. Labo labanganasisekelo lesicinile
               bakhetsa kabi baphume balengisa tandla, akukhatsalekile kutsi
               bebaphumelele ngemalengiso kuto tonkhe tifundvo takumatekuletjeni.
               Lokunye lokubenta behluleke endleleni kutsi basuke bacala kunyatsela
               etindzaweni letikhashane nasemakhaya.                                 25

         4     Inkinga lesitsa, lebulala bafundzi, tjwala. Kutsi kungaba nguLesihlanu
               ntsambama, ubone ngekugcwala kwetimoto sekuyiwa etindzaweni
               tekutijabulisa. Lapho bafike batikhohlwe kutsi bobani, bangena lapho ibe
               yincane indzawo. Kuvamisile kutsi babuye ngeLisontfo ntsambama
               sebaletfwa timoto letibatsetse. Loko kusigaba lesihambisana 30
               nenkhululeko. Bafundzi labanyenti bakubona kungumkhuba
               wesimanjemanje kunatsa tjwala. Pho linyenti labo lineminyaka
               lelishumi nesiphohlongo lebavumela kutsenga tjwala. Lomasontfo
               Dlamini longumsebenti kulenye yemanyuvesi akuleli leNingizimu Afrika
               ubeka utsi, 'Bambalwa kakhulu bafundzi labangenela lemidlalo 35
               letinhlobonhlobo lekhona emanyuvesi nasemakolishi, lokungiko
               lokuholela      ekutimbandzakanyeni      kwabo      etjwaleni.'  Kulabo
               labangabutsintsi tjwala bavele babukeke shengatsi bayashiyeka, abati
               lutfo. Ngaletimphelasontfo kuba litfuba lelihle kubo lekwenta imisebenti
               yabo babuye batiyele nasemitatjenimabhuku ngenjongo yekuphumelela 40
               ekugcineni.
Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            4                                 DBE/Lweti 2022
                                             NSC

         5       Ayikho intfo lebuhlungu kumtali njengekubona umntfwanakhe abuya
                 ekolishi alengisa tandla kantsi ukhokhe tindvodla tetimali ngobe amfisela
                 kutsi abe nemphilo lencono kwedlula leyakhe. Tjwala buvele
                 buphikisane      naleto    tifiso  temtali.   Nasebabudlile      bafundzi 45
                 ngetimphelasontfo, bakhohlwa ngato tonkhe tinjongo tabo netifiso
                 tebatali. Babona live lilabo. Bavuka banelibhabhalazi, uMsombuluko
                 ugucuke imphelasontfo kubo. Kulalwa imini yonkhe kungayiwa
                 emaklasini, imisebenti labaniketwe yona ibekwe eceleni kute kudlule
                 nelilanga lelimiselwe kutsi lomsebenti uletfwe ngalo. Tjwala 50
                 ungabutsintsa kanye butsi buyela nangakusasa ugcine sewusigcila
                 sabo, kucitseke timali tebatali kungaphunyelelwa ekupheleni
                 kwemnyaka. Bafundzi labatinikele etjwaleni bavame kulengela etingotini
                 letinyenti.

         6       Hulumende wakuleli ukhatsatekile kakhulu ngesivinini lesisetulu 55
                 sekwenyuka kwelizinga lekunatfwa kwetjwala, ikakhulukati kulabo
                 labasafundza. Wesabela timphilo tebafundzi netifo labangatitsela kuto
                 ngekunatsa ngalokwecile. Kungako kuhlongotwa kutsi kukhushulwe
                 linani leminyaka lebavumela kutsi sebangatsenga tjwala. Kuba sigcila
                 setjwala kudala umonakalo lomkhulu etimphilweni tebafundzi. Umfundzi 60
                 losekasigcila setjwala ukhohlwa konkhe kalula. Ufundza busuku bonkhe
                 bese kutsi nasekumele abhale ngakusasa akhohlwe tonkhe
                 timphendvulo ngisho nelibito lakhe. Lishabalala kanjalo likusasa labo.
                 Kulahleka imali yemtali kanye nahulumende ngobe labanye bafundzi
                 basuke baniketwe imifundzate yekuchubekisa tifundvo tabo.              65

         7       Kunalokuvame kwentiwa nguleminye imindeni, kutsi nangabe
                 umntfwana aphumelele ngemalengiso kumatekuletjeni atsengelwe sipho
                 lesihle semoto. Nangabe aye ngayo enyuvesi kumbe ekolishi, kuba
                 sitfutsi sekulayisha bangani ngetimphelasontfo kuyiwe kuleticedzakoma.
                 Linani leligibela kuyo lemoto liba ngetulu kwesibalo lesilindzelekile. 70
                 Sivinini lehamba ngaso asibukwa nekubukwa nasebusenhloko lotjwala.
                 Itsi nayigicika imoto kuvalwe emehlo. Etikhatsini letinyenti kubikwa kutsi
                 sibalo lesikhulu setingoti temigwaco kuleli ngulesisuke sidalwe ngulabo
                 labashayela babudlile. Labanye bafundzi labatsengelwa timoto
                 nabaya etikhungweni temfundvo lephakeme abakavami kuphotfula 75
                 tifundvo tabo basenato timoto.

         8       Bafundzi labasafundza matekuletjeni kumele bacaciselwe kahle kutsi
                 tikhungo temfundvo lephakeme tifana nato tonkhe tindzawo. Tilikhaya
                 labo lelinye lekutfutfukisa emakhono, likhaya lelidzinga kutsi umfundzi
                 agcine akwati nekutimela ekutsatseni tincumo letakhako.                 80

                                                     [Ihunyushwe ku-inthanethi: www.bing.com]

         1.1.1        Yini levetwe endzimeni yekucala lelawula bafundzi kutsi bagcine
                      sebenta ticu, i-Diploma nobe sitifiketi?                                   (1)

         1.1.2        Caphuna umusho losendzimeni yekucala lokhombisa kutsi
                      bafundzi   bamatekuletjeni balangatelela kuba setikhungweni
                      temfundvo lephakeme.                                                       (1)
Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1            5                                DBE/Lweti 2022
                                             NSC

         1.1.3        Khetsa    YINYE     imphendvulo     lehambisana     nalenkhulumo
                      lelandzelako:

                      'Kucala kunyatsela endzaweni.'

                      A    Kubeka lunyawo
                      B    Kuba nelunyawo
                      C    Kwenya lunyawo
                      D    Kushaya lunyawo                                                      (1)

         1.1.4        Ngumuphi umkhuba lomubi lowentiwa bafundzi losendzimeni
                      yesine lobangela kutsi bagcine bakhohliwe ngemaphupho abo
                      labawayele etikhungweni temfundvo lephakeme?                              (1)

         1.1.5        Chaza kutsi labo lababukeka shengatsi bayashiyeka ngobe
                      bangabutsintsi tjwala, bavamise kubajabulisa njani batali babo.           (2)

         1.1.6        Kubaphatamisa njani bafundzisi basetikhungweni temfundvo
                      lephakeme loko lokwenteka endzimeni yesihlanu? Bhala KUBILI.              (2)

         1.1.7        Ngutiphi tingoti LETIMBILI       labangalengela   kuto     bafundzi
                      ngalokuhamba ebusuku?                                                     (2)

         1.1.8        Kubuya kwemntfwanakhe ekolishi alengisa tandla kungaba
                      namuphi umtselela lomubi kuloyo mtali lokhokhe tindvodla tetimali?
                      Bhala KUBILI.                                                             (2)

         1.1.9        Ngumuphi umetamo lovetwe endzimeni yesitfupha lohlongotwa
                      nguHulumende kuvimbela bafundzi kutsi bangatibandzakanyi
                      netjwala?                                                                 (2)

         1.1.10       Uma unganikwa litfuba lekuba nguSonhlalakahle, ngutiphi teluleko
                      LETIMBILI longatinika labo lesebatigcila tetjwala?                        (2)

         1.1.11       Ulahlekelwa njani hulumende ngaletingoti letibangwa kushayela
                      kwebafundzi ngesivinini lesikhulu? Nika KUBILI.                           (2)

         1.1.12       Ngumuphi umlayeto lobhekiswe kubatali lowetfulwa ngulomugca
                      logcanyisiwe endzimeni yesikhombisa?                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1           6                                DBE/Lweti 2022
                                            NSC

1.2      Fundza lesibonwa bese uphendvula imibuto lelandzelako.

         ITHEKSTHI B

                      IFREYIMU YE-1                        IFREYIMU YE-2

                      IFREYIMU YE-3                        IFREYIMU YE-4
                                                         [Itsetfwe: http://www.kingfeatures.com]

         1.2.1         Lokwenteka eFREYIMINI ye-1–3 kwehluke ngani kulokwenteka
                       eFREYIMINI ye-4? Bhala KUNYE.                                               (1)

         1.2.2         Ibasita njani labafundzi lendlela labafundza ngayo eFREYIMINI
                       ye-2?                                                                       (1)

         1.2.3         Bhala BUBILI buhle bekufundzela kulendzawo leseFREYIMINI ye-
                       3.                                                                          (2)

         1.2.4         Lendzawo yekufundzela leseFREYIMINI ye-3 ingatfutfukiswa
                       ngayiphi indlela? Bhala KUBILI.                                             (2)

         1.2.5         Kwehluke     ngani  loko     lokwenteka endzimeni yesibili
                       yeTHEKSTHI A emgceni logcanyisiwe, kuloko lokwentiwa
                       nguthishela eFREYIMINI ye-1 kuTHEKSTHI B?                                   (2)

         1.2.6         Ngekwakho kubona, kuwutsikameta ngayiphi indlela ummango
                       loko lokwenteka emgceni logcanyisiwe endzimeni yesine
                       yetheksthi A naloko lokwenteka eFREYIMINI ye-4 kutheksthi B.
                       Bhala KUBILI.                                                               (2)

                                                               SAMBA SESIGABA A:                   30
Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1         7                              DBE/Lweti 2022
                                          NSC

SIGABA B: SIFINYETO

UMBUTO 2

Fundza letheksthi bese uyayifinyeta ngewakho emagama la-80. Sifinyeto sakho asibe
ngendlela yetindzima (emapharagrafu), sivete tindlela letisikhombisa umtali
langatisebentisa kulawula umntfwana kutsi angabi sigcila samabonakudze.

CAPHELA

1.   Akukadzingeki kutsi ubhale sihloko.
2.   Khombisa linani lemagama lowasebentisile ekugcineni kwesifinyeto sakho.
     (Linani lemagama alibe setibiyelweni.)

ITHEKSTHI C

         UMNTFWANA ANGAPHILA NGAPHANDLE KWAMABONAKUDZE

Kugucuka kwetikhatsi kuntjintje indzima lekumele idlalwe batali ebantfwaneni babo.
Labanye batali sebayekelele konkhe etandleni tabomabonakudze kutsi kube ngibo
labacitsisa bantfwana situnge. Mabonakudze uba netinhlelo temidlalo yabokhewane
letijatjulelwa nangulabadzala imbala. Letinhlelo tidlalelwa kufundzisa kodvwa tigcina
setigcilata bantfwana, ubatfole sebehluleka nekuhlala bangatibukeli. Utfola umntfwana
angasadlali nalabanye. Kulesinye sikhatsi kulalwe entsatsakusa kuloku kubukelwana
nato, kuvukwe emini lilanga selihlaba enhloko. Bovilavoco bagcine sebabalekela
nekwenta imisebenti yasekhaya, emehlo atse njo kulomabonakudze. Kuba
ngumsebenti waloyo naloyo mtali kubona kutsi lesimo usilawula kanjani kungakonakali
kakhulu.

Iminyaka yekucala lemibili yemntfwana ngiyo lebucayi kakhulu ekukhuleni
kwengcondvo yakhe. Kuvunyelwa kwakhe kubukela mabonakudze kuyayilimata
ingcondvo. Uma ngabe kwentekile wambukela, umtali kumele abeke imigomo
nemibandzela yekunciphisa sikhatsi sekumbukela, lokungenani kube ngemaminithi
langemashumi lamatsatfu ngelilanga. Phela minyenti imisebenti leminye lekumele
yentiwe.

Kumabonakudze kunetinhlelo letinyenti letifaka neludlame ekhatsi. Uma umntfwana
abukelana nato angatfolakala angasalali kahle ebusuku. Labanye baye bacabange
kutsi kuyintfo lenhle loko bese bacabanga kulingisa kantsi kuyababulala. Umtali
akanakisise tintfo letibukelwa ngumntfwana kumabonakudze. Bahleli bamabonakudze
bahlukanisa tinhlelo ngekufaka iminyaka lechaza kutsi bobani labafanele kubukela leto
tinhlelo. Kungumsebenti wemtali kutsi akhetsele umntfwana tinchubo letihambisana
neminyaka yalomntfwana.

Ingcondvo lekhaliphile ihambisana nemtimba lophilile. Batali abakhutsate bantfwababo
kudlala imidlalo kunekuhlalela mabonakudze. Kungaba kudlala ibhola, kujayiva,
kupenda nobe kutfunga. Kudlala kutawenta imitimba yabo ihlale iphile saka,
ingahlaselwa tifo.

Emakamelo yindzawo yekuphumula emva kwelusuku loludze kusetjentwa kumbe
kudlalwa. Uma ngabe kufakwe mabonakudze ekamelweni umntfwana uchubeka
abukele lomabonakudze kunekutsi aphumule. Ngako-ke umtali lokhatsalela
umntfwanakhe angafaki mabonakudze emakamelweni ekulala.
Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1        8                                    DBE/Lweti 2022
                                         NSC

Uma umntfwana asesemncane, akafundziswe kutsi kumele atfole imvumo kumtali
wakhe yekuvula mabonakudze. Phela Siswati sitsi lugotjwa lusemanti. Umtali naye
angahlaleli kugcolotelana namabonakudze kusukela ekuseni lize liyewutibeka kunina
analomntfwana.

Kubalulekile kutsi batali bakhulise bantfwana babo ngelisiko labakhuliswe ngalo kute
imihambo nemagugu kungalahleki.
                                            [Itsetfwe: Liphephabhuku i-Bona, Indlovana 2016]

                                                                SAMBA SESIGABA B:               10

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1          9                                   DBE/Lweti 2022
                                           NSC

SIGABA C: TAKHI NETIMISO TEKUSETJENTISWA KWELULWIMI

UMBUTO 3: SIKHANGISI

Fundza lesikhangisi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI D

                                 BUHLE BAKHO BUSETANDLENI
                                    TABOCHWEPHESHE!

                       Isaluni yakaTitsandze.

1. Imitsi yetfu yelula tinwele letimfisha tifike
   etinyaweni.
2. Bomatsandzakubukwa labalungiswe ngitsi
   bashayela etulu.
3. Tifikele   matfupha    ungene     ngekhatsi,
   awunawutisola!
4. Timonyo tebuso tenta buso balabasikati bube
   busheleleti.
                                                       Tipesheli tekuphela kwenyanga:
      082 555 6677                                     Inhloko igezwa ngesephulelo sa-50%.

      Ayikhokhelwa!

      14 Ekuphumuleni Mall

                                                                        [Itsetfwe: www.heirraising.com]

3.1       Nguliphi lisu lelisetjentiswe ngulokhangisako      kuletipesheli        tekuphela
          kwenyanga kudvonsa batsengi?

          Khetsa YINYE imphendvulo kuletilandzelako:

          Inkhulumo ...

          A    leyimfundzisolite.
          B    letsintsa imiva.
          C    letsatsa luhlangotsi.
          D    lehhungako.                                                                            (1)

Emalungelo agodliwe                                                                          Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1        10                          DBE/Lweti 2022
                                         NSC

3.2      Leligama lesaluni, 'Titsandze,' lihambisana njani nendzawo lebasebentela
         kuyo?                                                                         (1)

3.3      BakaTitsandze benta njani kute emakhasimende abo angahlali sikhatsi
         lesidze uma ubuka lesitfombe salomuntfu lolungiswa buso?                      (1)

3.4      Wena ucabanga kutsi yini leyenta lokhangisako atsi batsengi batingenele
         matfupha ngekhatsi abanawutisola?                                             (1)

3.5      Dvwebela emagama lenta kutsi lenkhulumo lekunombolo 1 ibe yinkhulumo
         lehhungako.                                                                   (2)

3.6      Phindza ubhale lomusho lolandzelako bese ucala ngekutsi:

         Kusasa …                                                                      (2)

         Bomatsandzakubukwa labalungiswe ngitsi bashayela etulu.

3.7      Kunalabatsi  lenkhulumo    lekunombolo    yesine   itsatsa   luhlangotsi.
         Uyavumelana yini naloko? Sekela imphendvulo yakho.                            (2)
                                                                                       [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1          11                              DBE/Lweti 2022
                                           NSC

UMBUTO 4: IKHATHUNI

Fundza lekhathuni bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHESKTHI E

                                     IFREYIMU YE-1
      Sengiyahamba,                                            NaboSigodvongo,
                                                               kukami lapha,
      nitawusala
                                                               ngatishaya
      nitibona.                                                taphelela mine.
                                                               Awuyi!

                                                               Hawu make,
                                                               ungakusho njani
                                                               loko ngobe uyati
                                                               kutsi bafana
                                                               abapheki?

                                     IFREYIMU YE-2

                                        Safa
                                        yindlala-ke
      Yebabe,
                                        lamuhla.
      kuseNingizimu                                           Kantsi
      Afrika lapha!                                           sesiyimphumalanga
                                                              nenshonalanga yini
                                                              yemake
                                                              webantfwabami?

 Lusuku lwabomake, emadvodza awacace kutsi atinhloko temakhaya, adlale
 indzima yawo.
                                                            [Itsetfwe: www.heirraising.com]

4.1       Kunemusho lonabomahambisana kulekhathuni lengenhla, wubhale phasi
          bese uyabadvwebela.                                                                 (2)
4.2       Khokha umusho lotsatfwa njengemaciniso kube utsintsa imiva yalabanye
          eFREYIMINI ye-1 uwubhale phasi bese uyasekela kutsi kungani kutsiwe
          ungulolo luhlobo lwenkhulumo.                                                       (2)
4.3       Nawubuka IFREYIMU ye-2, ngutiphi tindlela LETIMBILI letisetjentisiwe kuveta
          kutsi lomfana lophetse libhuku akakhulumi?                                          (2)
4.4       Emagama ladvwetjelwe kulekhathuni amnika buphi bumatima lobabe losele
          nalabantfwana? Bhala KUBILI.                                                        (2)
4.5       Ngekubona kwakho, nguwuphi umlayeto lowedluliswa ngulobhale lekhathuni
          ngenkhulumo yalomake eFREYIMINI ye-2?                                               (2)
                                                                                              [10]
Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1          12                                 DBE/Lweti 2022
                                           NSC

UMBUTO 5

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI F

                        BUPHUYA ABUYIVIMBI IMPHUMELELO

Kweswela kuyamfundzisa umuntfu indlela yekuphila, kantsi lomunye kumenta
atibukele phasi agcine atsatse tincumo latatisola ngato. Lonkhanyiso yintfombatane
lehlakaniphile lebeyineminyaka lelishumi nesihlanu. Ekhaya kubo bebaphuyile. Likati
belilala etiko. Uyise bekungumfuyi wetimbuti, unina atfunga tidvwaba bese
uyatitsengisa. Unina bekasebenta busuku nemini atsengisana naletidvwaba. Batali 5
bakhe bebamfundzisa kutsi uma bamnika imali yekudla esikolweni atilondvolotele
lenye. Bekanikwa emashumi lamabili emarandi ngeliviki.

Kutse ngalesikhatsi aphotfula matekuletjeni, bese anemali lenyenti. Leyo ntfombatane
uma iyiteka indzaba yayo itsi beyingaceli lutfo uma kumele ivakashele tindzawo
letitsite, beyivele itsatse kuyo lemadlana, lesalako ibuye iyikhiyele kulelibhange layo 10
lasekhaya. Lenye indlela lebeyimngenisela imali Lonkhanyiso, kusebentisa umshini
wekujuba tjani uma tivaliwe tikolo ngenyanga yeNgongoni ngobe bekasuke angenti
lutfo lwasesikolweni. Ungumhlengikati esibhedlela sangakubo njengobe sikhuluma.
Lendlela yakhe yekonga imali ngiyo leyamvulela ematfuba ekuyowufundzela
lomsebenti.      'Ngisachubeka      nekutibekela   imali   yami.'    Bantfu     bambita 15
ngamlumbimnyama.

Bafundzi labanyenti balahlekelwa likusasa labo ngenca yekweswela lwati lwekonga
imali. Uma bangafundza kuyibeka ebhange, bomashonisa bangadlalela ekudzeni
nabo.
                                                         [Ihunyushwe isuselwa ku-inthanethi]

5.1      Khokha umusho lonelibitongco lelikuletheksthi endzimeni yekucala uwubhale
         phasi.                                                                                  (1)

5.2      Phindza ubhale lomusho lolandzelako esikhundleni seligama lelidvwetjelwe
         ufake mcondvophika walo.

         Ekhaya kubo bebaphuyile.                                                                (1)

5.3      Bhala libintana laleligama lelicindzetelwe endzimeni yekucala.                          (1)

5.4      Emagama ladvwetjelwe kulomusho lolandzelako acuketse siphi sinongo
         senkhulumo?

         Unina bekasebenta busuku nemini atsengisana naletidvwaba takhe.

         Khetsa imphendvulo kuletilandzelako:

         A     Simuntfutiso
         B     Sicatsaniso
         C     Siphukuto
         D     Sihabiso                                                                          (1)
Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1         13                            DBE/Lweti 2022
                                          NSC

5.5      Sebentisa sabito sekukhomba lesicindzetelwe endzimeni yesibili emshweni
         lotakhele wona sisebente njengesabito.                                           (2)

5.6      Bhala lomusho lolandzelako ucale ngekutsi:

         Lonkhanyiso watsi …                                                              (2)

         'Ngisachubeka nekutibekela imali yami.'

5.7      Endzimeni yekugcina kuneligama lelisha leSiswati, takhele ngalo umusho.          (2)
                                                                                          [10]

                                                            SAMBA SESIGABA C:             30
                                                          SAMBA SAKO KONKHE:              70

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2022/57f6af1b-4bd3-4870-8495-e177b0deded6) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2023/82c8aa84-b4ee-42a5-b2f4-fdfd3f6f97c4) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2021/9571be71-c4ea-4d14-866a-ebe45dc4c833) — siSwati HL · QP · 2021 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2020/c7906649-67ca-4930-be64-80dba323eb76) — siSwati HL · QP · 2020 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2019/f55c6cb2-2d07-4b69-ae64-781d942a4e20) — siSwati HL · QP · 2019 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
