# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 20 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016-memo/0a15a298-3e48-4b97-9d95-d21883a86562
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 20

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016-memo/0a15a298-3e48-4b97-9d95-d21883a86562)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · siswati. Memorandum, 20 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016/5535d2b0-357f-454a-ae8a-bc734086c49a) — QP · 2016 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                GRADE 12

                                 NATIONAL
                            SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                      INDLOVANA/INDLOVULENKHULU 2016

                               IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 80

                         Lememorandamu inemakhasi la-20.

Emalungelo agodliwe                                        Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                      NSC – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       Esigabeni A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       Esigabeni B na C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo   tinemaphutsa,   maka      ulandzele
         imemorandamu.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         na B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule      ngetimphendvulo     letitsi:    YEBO/CHA        nobe
         NGIYAVUMA/ANGIVUMI.       Onkhe    emamaki    anikwa  sizatfu/kuchaza
         ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/
         kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

NCAMUL' EMAVE – SR Mdluli

INDZATJANAMBHALO

Tizatfu letenta sonkondlo atsi, 'Sifungo sekutsi siyofa silahlane sisacinile,'
ngaNcamul'emave.

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO:

Bahlolwa bangachaza sihloko, bangasho kutsi kuyini kufunga, nekutsi 'siyofa silahlane'
kusho kutsini, kushiwo nakwente njani nekutsi kushiwo etimenti letinjani.

UMTIMBA:

Kungachazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa tizatfu tekutsi
sonkondlo afunge kutsi batawufa balahlane naNcamul'emave. Bahlolwa bangahle
bavete emaphuzu lacuketse letizatfu letilandzelako: Sib.

• Kuba simomondiya – buhle bakhe.
• Kuba sikhikhikhi – kuma kwakhe.
• Kuba nguLomagadvula losishingishane – indlela lagijima ngayo.
• Kulalela angabi ngusonkhanise – kwenta lokufunwa ngumnikati.
• Kwetsembeka – kungahambi ema onakala endleleni.
• Kubhukula imincele aye kulamanye emave – kumyisa lapho afuna kuya khona.
• Livi lakhe leliphasi – kudvuma kwakhe.
(Nalokunye lokutizatfu letenta sonkondlo afunge kutsi bayewufa balahlane naNcamul'
emave lokukhona kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla kwemukelekile).

SIPHETFO:

Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako emtimbeni wetindzatjanambhalo
tabo, ngekusho tizatfu letibangela sonkondlo afunge kutsi batawufa balahlane
naNcamul'emave kulenkondlo yakhe.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SICHIBIYELO A.                                                                                 [10]

                                          NOBE

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

IWIL' INSIKA – SR Mdluli

2.1      Lusizi/Kufelwa/Kweswela lebekwentiwa nguloshonile/buntsandzane,              njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

2.2      Ngumfelokati.                                                                         (1)

2.3      Kugula/Tingoti/Tifo/Kuvele ulale uvuke ushonile, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

2.4      Usebentise lamacashata ngobe usafuna kuchubeka akhulume kabanti
         ngalokucola/kukhomba kutsi inkhulumo isachubeka.                                      (1)

2.5      Ngumoya wekuhawukela nobe wekuvelana naloshonelwe/kumangala/
         kubabata, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

2.6      Kugcizelela lokuhle lebekwentiwa ngulensika lewile yentela inkhosikati yayo.          (2)

2.7      Bantfu labake bashonelwa. Umphumela waloko kusukuma ucine uchubeke
         nemphilo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                                 (2)
                                                                                               [10]

                                          NOBE

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

NKHOSI YEMKHATSI – OA Bhiya

3.1      Kukhanyiselwa/Kufutfunyetwa/Komiswa/Kukhuliswa, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

3.2      Usho kutsi lilanga nalingekho kuba mnyama, tonkhe tintfo letingavani
         nekukhanya titfola litfuba lekwenta nanobe yini letiyitsandzako/
         lokusemkhatsini kuyaphuma lilanga nalishonile, sib. Inyanga/tinkhanyeti, njll.        (1)

3.3      Lilanga likhanyisela umhlaba wonkhe, likhanyisele konkhe lokungaphasi
         kwalo/konkhe lokudaliwe kukhanyiselwa lilanga. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

3.4      Kucatsanisa kwemcondvo lokuphikako - tiyachakata tibune.                              (1)

3.5      Bantfu babalekela etindlini/emtfuntini/emantini/batsenge       ticandzisi,   njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5             DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

3.6      Yinkondlo yetibongelelo tesimanje ngobe yonkhe lemigca yemphindvwa
         ibongelela nobe idvumisa lilanga, inkhosi yemkhatsi.                                    (2)

3.7      Luchumanosiphambano.
         Bukhulu bakho - ngemandl' akho,
         Emandl' akho - ngebukhulu bakho                                                         (2)
                                                                                                 [10]

                                          NOBE

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

IMFIHLO YETIMFIHLO – JJ Ncongwane

4.1      Silinganisamcondvo, imfihlo –timfihlo.                                                  (1)

4.2      Ngoba injulamcondvo iba nelwati lolujulile njengemuntfu lowatiko, longusiyati.          (1)

4.3      Letindzima atilingani, indzima 1 inemigca le-7 kantsi indzima 2 inemigca le-8.          (1)

4.4      Budokotela/Umsebenti wekubelekisa/buhlengikati, njll.
         (Kunye kwaloku).                                                                        (1)

4.5      Lemfihlo yembuleka nangabe umuntfu asashonile, ngobe kulapho kubonakala
         khona kutsi lusuku lwakhe lwekushona nguluphi.                                          (2)

4.6      Tinyanga/Tingedla/Bodokotela/Bapholofithi,       njll.   (Naleminye      imibono
         lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                       (2)

4.7      Indumba yindzawo lapho imitsi yetinyanga leyimfihlo ihlala khona. Munye
         umuntfu loyinyanga nobe lolugedla lowatiko kutsi lemitsi isebentani njengobe
         nekufa kwatiwa ngumuntfu munye longuNkuluNkulu. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).                                                                (2)
                                                                                                 [10]

                                            NA

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                6            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                         NSC – Imemorandamu

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

LANGA LE-AFRIKA – EB Tembe

5.1      Lapho     sekufika          kukhanya/lapho   bantfu     sebafundzile/lapho       sive
         sesikhululekile.
         (Kunye kwaloku).                                                                           (1)

5.2      E-Afrika.                                                                                  (1)

5.3      Yimfundvo/Yimphumelelo/Yinkhululeko/Lwati, njll.
         (Kunye kwaloku).                                                                           (1)

5.4      Ikhuluma ngemfundvo/ngenkhululeko/kusuka ekucindzetelweni.
         (Kunye kwaloku).                                                                           (1)

5.5      Kungafundzi/Yincindzetelo/Kungabi nalwati. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                          (2)

5.6      Kutsi bantfu bafundze/babe nelwati/bakhululeke/bangeyami kulabanye/
         batisungulele lokutsite ngemfundvo yabo/batfutfukise i-Afrika, njll (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                          (2)

5.7      Silinganisamcondvo, lilanga naliphuma, kuyashisa. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).                                                                   (2)
                                                                                                    [10]

                                                                    SAMBA SESIGABA A:               30

Emalungelo agodliwe                                                                       Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letikhombisa simonhlalo semoya, nekuhambelana kwato nalesimo
kulenoveli.

Singeniso

Bahlolwa bachaza sihloko bavete kutsi emanovelini kunetimo letehlukene tetimonhlalo,
sib. Sendzawo, sesikhatsi nesemoya.

Umtimba

Bahlolwa bangahle bavete tigameko letiveta sobala simonhlalo semoya enovelini,
letifaka ekhasi leti letilandzelako:
•     Kulamba KwalaMagagula: umoya bewushubile, kungekho kujabula ngendzaba
      yendlala.
•     Kukhala kwaLaMagagula aye kaMfundisi: kunemoya webuhlungu, kuyakhulekwa
      kukhulekelwa kutsi LaMagagula angemuki – kunemoya wekukholwa.
•     Kushona kwemtfwana waLaMagagula: umoya bewuwelusizi ngenca yebuhlungu
      benhlitiyo ngekushonelwa ngumntfwana, naLushawulo angabi khona
      kutewumngcwaba.
•     Kugula kwaLahlophe: Simo besishubile, sibuhlungu ngobe Lahlophe
      bekacoshiwe ekhaya, Lushawulo angeti nekutewumbona esibhedlela ngenca
      yekukholelwa kutsi uloya bantfwabakhe, nekufa kwakhe kwaletsa umoya
      welusizi.
•     Kuya emkhayeni: Simo besishubile, kushaywa kwaTitfombi emkhayeni, kwaletsa
      indzangalo ebantfwini nentfukutselo kuLushawulo wate washisa umuti
      waTintfombi.
(Naletinye tigameko letigcamisa simonhlalo semoya ngalokusobala letingakabalwa
lapha temukelekile).

Siphetfo

Bahlolwa baphetsa tindzababhalo tabo ngekuveta tigameko letiveta sobala simo
semoya, baphawule kutsi tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta simonhlalo
semoya ngalokusobala.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                  [25]

                                          NOBE

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Kuhambelana kahle kakhulu ngobe LaMagagula ugula nje usesibhedlela/
         konkhe kwenteka emabaleni esibhedlela.                                                (2)

7.2      Kusuke kungenatincingo/lilayini lekuchumana lisuke lifile/kusuke kuphele imali
         elucingweni/kusuke kute inethiwekhi, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

7.3      Bekukholelwa kutsi utsakatfwa nguTintfombi/LaMagagula abehlushwa
         ngumtfwalo wesisu lanaso. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

7.4      Belubangwa kungati kutsi simo semphilo yenina sesinjani/besibangwa
         natincingo letingasebenti/kujaka emsebentini, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

7.5      Wenta kahle kumngenisa, loko wakwenta ngobe bafundza kanye, uyamati
         futsi ungumngani wakhe.                                                               (2)

7.6      Labatsi ayikholweki: akukavami kutsi umuntfu lotsakatsako ativete
         ngekuyewulindza esigangeni kutsi kufe lowo lotsakatfwako/bekangagula
         ngobe utetfwele.
         Labatsi iyakholweka batawesekela ngekucaphuna encwadzini.                             (2)

7.7      BoKunene naNyoni bambonisa ngekutsi akasukume aye kubemanga
         ayewuva kutsi umuti wakhe ucedvwa yini.                                               (2)

7.8      Bahlolwa batawusho imibono yabo ngesitsembu saLushawulo, sib.tento
         tasesitsenjini saLushawulo atijabulisi, kuyaloywa, kuyaliwa, kuyatondvwana,
         njll.                                                                                 (2)

7.9      Bekadliswe nguTintfombi/abengahlali       ekhaya,   angaboni     simo    semuti
         wakhe/kunganaki temuti wakhe.                                                         (2)

7.10     Simonhlalo sendzawo labehlala kuso ngobe bekusesilumbini/edolobheni
         lapho kunebelumbi labanyenti khona/eJozi lapho kwenteka khona tintfo
         letehlukene njengato leti taTintfombi. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).
         (Kunye kwaloku)                                                                       (2)

7.11     Usivete ngebantfwana baLaMagagula labalwela sikhokho/ngadzadze
         waboLaMagagula labemupha imphuphu/LaMagagula uya kumkamfundisi
         Mahlalela kuyewucela, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

7.12     Bekentela kutsi abe nebufakazi bako konkhe lokutawufike kwenteke
         emkhayeni/ngekwelisiko vele bantfu labadzala bayabikelwa nangabe
         kutawuyiwa emkhayeni/abefuna kutsi wonkhe umuntfu abe nebakubo
         labatamesekela/bekentela kwesekelwa kulokutawuphuma emhlahlweni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                                           (3)
                                                                                               [25]

                                          NOBE

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letikhombisa simonhlalo semoya, nekuhambelana kwato nalesimo
kulenoveli.

Singeniso

Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi emanovelini kunetimo letehlukene
tetimonhlalo, sib. Sendzawo, sesikhatsi nesemoya.

Umtimba

Bahlolwa bangahle bavete tigameko letiveta sobala simonhlalo semoya enovelini,
letifaka ekhasi leti letilandzelako:
•     Kuncishwa indzawo yekuhlala kwaMphikeleli: umoya bewushubile ngalesikhatsi
      baphikisana naTsabetse amncisha indzawo.
•     Kucoshwa kwaMphikeleli esikolweni: bekunemoya welusizi ngoba Mphikeleli
      bekafuna kufundza, waze welekelelwa nguMatsiya ngekummela kwaba nemoya
      wekujabula.
•     Kuphendulana ngemavi naMagumeni emhlanganweni: umoya bewumubi ngobe
      Magumeni bekafuna kwentiwe intsandvo yakhe.
•     Kukhetfwa kwaMphikeleli kutsi abe ngusosifundzave: umoya bewuwenjabulo
      ngobe bebajabulele imphumelelo yaMphikeleli, bekuphindze kube nemoya
      wekujabha kulabo lebebahambisana naMagumeni ngekungaphumeleli kwakhe.
•     Kutfola untfwana kwaKhulumile: bekunemoya wenjabulo ngobe umuti waZwane
      besewuvukile, wandza.
(Naletinye tigameko letigcamisa simonhlalo semoya ngalokusobala letingakabalwa
lapha temukelekile).

Siphetfo

Bahlolwa bangaphetsa tindzababhalo tabo ngekuveta tigameko letiveta sobala simo
semoya, bangaphindze phawule kutsi tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta
simonhlalo semoya ngalokusobala.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                  [25]
                                          NOBE
Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Bakhombisa       ngekubhikisha/kutoyitoya/kukhipha           tikhalo     tabo
         emaphephandzabeni/kumabonakhashane/emisakatweni,             njll. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

9.2      NguMagumeni – ngobe tintfo latikhulumako tiphambene nekulunga tifana
         nebutsi bematse emfeti.                                                               (2)

9.3      Kumele lube neminyaka le-18 ngobe lutsatfwa njengebantfu lasebakhulile/
         iminyaka le-18 itsatfwa njengeminyaka yalesebakhulile lomuhla.                        (2)

9.4      Lamanye emakhansela abonakala ebantfwini nasekusondzele lukhetfo/
         ahambela imiti leminyenti/ahambela nebantfu bonkhe abagcugcutela
         ngelukhetfo/lamanye akantjintji ahlala ajabulela wonkhe umuntfu.
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

9.5      Bekentiwa ngumona wekubona kutsi onkhe emakhansela ayatinikela
         emsebentini lawunikwa nguMphikeleli/abelwela kutsi yena akakakhetfwa.                 (2)

9.6      Lusiba bekangumuntfu longatsatselwa enhloko ngobe abegulwa yingcondvo,
         kodvwa lenkhulumo layishoko kuletheksthi iyevakala futsi yemukelwa ngibo
         bonkhe labasemhlanganweni.
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

9.7      Akazange asebente. Nanobe boSikhulu naMagumeni bebamkhuluma kabi,
         wagcina afundzile, akhetfwe waba yimeya wagcina angusosifundzave.                     (2)

9.8      Labanye bahlolwa batawutsi ngenca yebugebengu lesebugcwele
         kulamalanga/njengobe angasebenti abengeke akhokhe irenti, njll. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile). (Kunye kwaloku, bese uyesekela).                     (2)

9.9      Imfanele ngobe wabuya ekudzingisweni/wakujabulela kuteka nekushada
         kwakhe kute abe nelikhaya/abehlupha Tsabetse ngekufa nekuphela
         kwelikhaya lakubo.
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

9.10     Mphikeleli wabitelwa dokotela Gamedze ngalesikhatsi agula, watomelaphela
         endlini/kwatsi lapho Khulumile sekufike sikhatsi sekutsi angene endlini,
         wabitelwa i-ambulensi yamusa esibhedlela.
         (Kunye kwaloku).                                                                      (2)

9.11     Sikhulu Tsabetse abefuna kutsi Mphikeleli angabi yincenye leyaluswako
         ngekuta esikolweni, afuna kutsi abe ngumlalandle ngobe angenamelusi kantsi
         Mphikeleli yena abefuna kweluswa lapha esikolweni.                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

9.12     Inkhanyeti yaKhulumile iyakholweka ngobe ekugcineni kwalenoveli Khulumile
         washada naMphikeleli, watfola umntfwana lowabitwa ngeligama leyise
         waMphikeleli, kwamjabulisa loko.                                                       (3)

                                          NOBE

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Nyembe

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Balingisi labenta inganekwane ibe ngematekelo nekusetjentiswa kwetibongelelo
kuveta bunjalo bemuntfu.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza kutsi ematekelo ayinganekwane lenjani njengekuba nemlandvo
nebalingisi labake baphila nekutsi emkhatsini wabo kube nalabo labewenta abe
yinganekwane. Babuye bavete nendlela tibongelelo letiveta ngayo bunjalo bemuntfu
lobongelelwako.
UMTIMBA:
Bahlolwa bangahle babaphawule ngalamaphuzu lafaka ekhatsi lawa lalandzelako:
Mandlakhe:
• Balingisi labake baphila emlandvweni njengalaba labalandzelako:
    Inkhosi – lebeyibusa ngaleso sikhatsi.
    Indlovukazi – unina waMandlakhe.
    Mandlakhe – indvodzana yenkhosi lebeyicokwe kutsi itawulandzela inkhosi
       nayibeka phasi tintsambo.
    Emadvodzana enkhosi – labamba Mandlakhe amfaka emhumeni
    Indvuna yemphi. – leyatfola Mandlakhe emhumeni.
    Inyoni – leyenta lamatekelo abe yinganekwane ngekukhuluma ibike
       ngekutfunjwa kwaMandlakhe.
• Bahlolwa bangaphawula ngekuphila kwalabalingisi nesikhatsi labaphila ngaso
   emlandvweni. Bangaphindze baphawule ngekutsi lenganekwane ibukeka
   ingumfanekiso walokwenteka ebukhosini ngobe labalingisi abaveli emlandvweni.
Tibongo taNgwane II:
Bahlolwa bangahle bavete loko lokusetjentiswe yimbongi kuveta bunjalo
balobongelelwako lekungahle kufake ekhatsi loku lokulandzelako:
• Bunjalo bakhe.
     Umbita ngaLulakane – lokusho kutsi bekanelulaka
     Mbetsi       wetidzandzane        –    lokukutsi   bekangumuntfu        lobekashaya
       emantfombatane kuze kwetfuke nemadvodza.
     Wats' ubuk' emadvodza wachubekel' embili – lokusho kutsi bekangenandzaba
       nemadvodza lokungenteka kutsi bekangawesabi.
     Chibi lasemhlosheni – abengakhulumeli futsi abindzile kodvwa lakucabangako
       kujulile njengelichibi lelibindzile kodvwa liyashona futsi liyesabeka.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile).

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIPHETFO:

Bahlolwa bangahle basonge ngekusho kutsi labalingisi bake baphila nobe abakaze
baphile emlandvweni njengobe kusidzingo sematekelo babuye bavete nesikhatsi
lebaphila ngaso. Bangahle bavete kutsi letibongelelo tiyamveta lobongelelwako kutsi
ungumuntfu lonjani.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                  [25]

                                          NOBE

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Nyembe

UMBUTO 11(a)

11.1     Ingwenya beyati kutsi kutfukutsela angeke kuyisite ngalutfo ngobe ingagcina
         ilahlekelwe yinyama yayo lese iyitfolile.                                             (2)

11.2     Imibono itawehluka, sib. tayidla ngenca yendlala/yahamba yayotfola lenye
         indzawo yekuhlala.
         (Kunye kwaloku)                                                                       (2)

11.3     Sicongo silapho ingwenya seyidvonsa indlulamitsi ifuna kuyimitisa emantini.
         Loko kusicongo ngobe sisombulula kutsi ingwenya ayimange iphumelele
         kumitisa indlulamitsi.                                                                (2)

11.4     Simonhlalo sendzawo sibeka indlulamitsi esimeni lesibi ngobe yona ayikwati
         kuhlamba, kantsi kumele iye ekhatsi emantini.                                         (2)

11.5     Tetsamelilwati tingamangaliswa bungani bengwenya nendlulamitsi ngobe
         indlulamitsi iyinyama yengwenya lekumele ibaleke nayibona yona.                       (2)

11.6     Siyahambisana, ngobe ingwenya beyisebentisa bucili bekwenta indlulamitsi
         umngani wayo kantsi ifuna kuyidla, yehluleka ngobe lingekho licili lelatikhotsa
         emhlane.                                                                              (2)

11.7     Kuvuma: Kunebangani labatisondzeta kulabanye kantsi bafuna inzuzo letsite/
         kukhohlisana    kwebangani/labanye    bangani    bahlakaniphile   bafana
         nendlulamitsi, bayabona nabasetjentiswa bese basima etjeni/emphilweni
         bantfu kufanele babone timo tabo bangafuni kufana nalabanye. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile).
         Kuphika: Labaphikako kumele besekele ngaloko lokwenteka lomuhla.                      (3)
                                                                                               [15]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 11(b)

11.8     Tifundziswa/Belumbi/Bomengameli bakulamanye emave/Bantfu labaphakeme,
         labanetikhundla letisetulu, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

11.9     Wancoba ngekuhlala kukhulunyiswane kute kungacitseki ingati/wavikela
         imphi ngekukhulumisana. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

11.10    Watalwa ngemnyaka we-1918, atalelwa eveni leMachosa/lobongelelwako
         watalwa ngemnyaka we-1819 lapho kwaba nekujabula esiveni seMachosa.                   (1)

11.11    Kutigcabha ngekuba          ngum-Afrika/kungatikhobosi ngekuba mnyama/
         kutigcabha ngelibala        lakho, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).
         (Kunye kwaloku).                                                                      (1)

11.12    Ugcugcutela kutsi bafundzi beLibanga le-12 nabo bafise kuya emanyuvesi
         lafana neFort Hare njengalobongelelwako.                                              (2)

11.13    Bantfu bamhlonipha ngekunikela ngemaminithi la-67 esikhatsi sabo
         ngenyanga yeNkhwenkhweti ngekwenta imisebenti lebeyitawujabulisa
         Madiba nangabe abesaphila/bantfu balandzela imphilo yakhe/bagcina imiyalo
         yakhe/kucanjwa tindzawo ngaye/kwakhiwa tikolo netibhedlela, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

11.14    Kwetfulwa kwengadzibe (sigcoko) kusho kuhlonipha. Loko kukhombisa kutsi
         lobongelelwako abehlonishwa.                                                          (2)
                                                                                               [10]

                                                               SAMBA SESIGABA B:               25

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Indzabambhalo ngekusetjentiswa kweludvweshu                  lwangaphandle        kanye
netigameko leticuketse loludvweshu.

Singeniso

Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi ludvweshu luyincenye yesakhiwo semdlalo
lokusetfulo, ludvweshu, sicakacaka, sicongo nesiphetfo. Bangabuye bavete nekutsi
ludvweshu lwehlukaniswe kabili, lwangaphandle nelwangekhatsi.

Umtimba

Bahlolwa bangahle bavete tigameko letiveta sobala ludvweshu lwangaphandle letifaka
ekhasi leti letilandzelako:
• Sigameko sekulwa ngemagama kwaMakhosi naNkhanise kubangwa kucokwa
    kwaMakhosi kutsi abe yinkhosi emva kweyise.
• Sigameko sekuphikisana ngemagama kwaNtfwasahlobo naLaJele kubangwa kutsi
    LaJele akhulume liciniso ngaNkhanise.
• Sigameko sekuphikisana KwaLaHlatjwako naMakhosi ngekutsi ayowelashwa
    nguNdzabeni, angafuni.
• Sigameko sekuphikisana kwaMakhosi naSifiso ngekuyewuhlasela licembu
    lemfelandzawonye.
• Sigameko sekufa kwaNdleleni abulawa nguSicongo acabanga kutsi ubulala
    Makhosi, naSicongo ashayisa etjeni afa.
(Naletinye tigameko letigcamisa ludvweshu lwangaphandle letingakabalwa lapha
temukelekile).

Siphetfo

Bahlolwa bangaphetsa tindzababhalo tabo ngekuveta kutsi lukhona nobe alukho
ludvweshu lwangaphandle lolusetjentiswe ngumbhali njengencenye yesakhiwo
semdlalo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                  [25]

                                          NOBE

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

13.1     Bekatewufuna umsebenti wekuba yinhloli/Ndleleni abefuna kutsi Makhosi
         amente umuntfu wakhe, aphume ecenjini lakhe.                                          (2)

13.2     Unentfombi lenguLungile latsandzana nayo njengawo onkhe emajaha anyalo.               (2)

13.3     Kukhetfwa munye umdlali emkhatsini walaba labalandzelako:
         Makhosi: - Wetseke kahle ngobe ukhetfwe waba yinkhosi yaseLusizini.
         Lungile: - Ngumntfwana lolungile lolandzela inhlonipho ngekungangeneli
         tindzaba talabadvuna.
         Ndleleni: - Naye wetseke ngemphumelelo ngobe utsandza kuhamba, uhlala
         asendleleni, netibongelelo takhe tiyasho kutsi uhlala asendleleni.                    (2)

13.4     Nawungendlula kuwo ugijima, utfolwe ngulinye enhloko ungalala umlalela
         wafutsi.                                                                              (2)

13.5     Lijaha leLiswati litsandza tinkhomo, ekucaleni kwalomdlalo bakhuluma
         ngemadlelo netinkhomo kantsi nemafa lababelwa wona atinhlobo letehlukene
         tetinkhomo. Ngaloko Nkhanise njengeLiswati abefuna tinkhomo.                          (2)

13.6     Wentela kutsi kungabi natihibe tembango longaphazamisa kubekwa
         kwaMakhosi esihlalweni, umsebenti uhambe kahle/wentela kususa Nkhanise
         ngembi kwemcimbi kungakaze kube netiwiliwili.                                         (2)

13.7     Umuntfu lomsikati akaphendvuli tindzaba tebantfu labadvuna nakukhulunywa/
         akafuni kubangena emlonyeni/akatingeni tindzaba temadvodza.                           (2)

13.8     Sibumbene kakhulu ngobe sikhuluma ngaMakhosi naNkhanise bacocisana
         ngekunikwa bukhosi lokungiyo ingcikitsi yalomdlalo locuketse umbango
         webukhosi.                                                                            (2)

13.9     Kutfolakala lapho Ndzabeni afuna kwelapha Makhosi ngalokungemukeleki
         kantsi Mkhalelwa abecabanga kutsi utamelapha kahle njengenkhosi
         letawutsatsa   sikhundla    njengekumetsemba/Ndzabeni ulumba     sijula
         lesitawubulala Makhosi/Ndzabeni uvuma kuMkhalelwa kutsi utawenta kahle
         umsebenti kantsi utawenta lokuphambene nekulunga.                                     (2)

13.10    Tifundza kutsi labaphasi bakhona bayaphila futsi bayakwesekela kuko konkhe
         lokucelwa kubo/tifundza kutsi nobe ungeke welashwe ngemutsi kodvwa
         sikhundla singaba sakho kute lokubi lokungakuvelela, njll. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

13.11    Yincenye yemphilo yasebukhehleni, ngiyo leyamenta wancuma kubeka phasi
         tintsambo tebukhosi atinike Makhosi. Saba yimphumelelo ngobe Makhosi
         wagcina ayinkhosi.                                                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

13.12    Labanye batawutsi bayakholweka ngobe vele esitsenjini akuvanwa, ngulowo
         nalowo uma nemntfwanakhe njengobe bebenta boLaJele naLaHlatjwako.
         Labatsi abakholweki kumele besekele, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (3)
                                                                                               [25]

                                          NOBE

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

UMVUZO – NS Nzima

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Indzabambhalo ngekusetjentiswa kweludvweshu                  lwangaphandle        kanye
netigameko leticuketse loludvweshu.

Singeniso

Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi ludvweshu luyincenye yesakhiwo semdlalo
lokusetfulo, ludvweshu, sicakacaka, sicongo nesiphetfo. Bangabuye bavete nekutsi
ludvweshu lwehlukaniswe kabili, lwangaphandle nelwangekhatsi.

Umtimba

Bahlolwa bangahle bavete tigameko letiveta sobala ludvweshu lwangaphandle letifaka
ekhasi leti letilandzelako:
•    Sigameko sekucabana kwemndeni wakaBhembe newakaFakudze ibanga indlela
     yekukhulisa bantfwana.
•    Sigameko sekuphikisana ngemagama kwaLaNgwenya naLaMbuli ngendzaba
     yekwesekela bantfwana esikolweni nekutsi Satile ayofundza naBatjele
     entsabama nangeMigcibelo.
•    Sigameko sekuphikisana kwaLaNgwenya naLaMbuli ngendzaba yekuletsa
     belaphi bendzabuko batewucocisana nebantfwana esikolweni.
•    Sigameko sekuphikisana kwaBatjele atjela Satile naMlandzeli ngekuyekela
     tindlela letimbi.
•    Sigameko sekuphikisana kwebafundzi ngalesikhatsi kucanjwa emagama
     etikhungo tesikolo.
(Naletinye tigameko letigcamisa ludvweshu lwangaphandle letingakabalwa lapha
temukelekile).

Siphetfo

Bahlolwa bangaphetsa tindzababhalo tabo ngekuveta kutsi lukhona nobe alukho
ludvweshu lwangaphandle lolusetjentiswe ngumbhali njengencenye yesakhiwo
semdlalo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C.                                 [25]

                                          NOBE

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           17           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

UMVUZO – NS Nzima

15.1     Inyango kulapho kugcinwa khona kudla lokutawusetjentiswa kamuva
         nasekudzingekile. Netifundvo tephothifoliyo tigcogcelwa ndzawonye kute
         emamaki ato asetjentiswe nasekulungiselelwa kuphela kwemnyaka.                        (2)

15.2     Emamaki emaphothifoliyo agcugcutela umfundzi kutsi abone indlela
         lasebenta     ngayo    emkhatsini  wemnyaka/emamaki      emaphothifoliyo
         asetjentiselwa kuchibiyela nangabe umfundzi angamange akwati kubhala
         sivivinyo sakhe ekupheleni kwemnyaka/umfundzi uyakwati kubona
         emaphutsa akhe kute awalungise kusenesikhatsi/thishela uyabona lekumele
         akugcizelele etifundvweni tebafundzi bakhe, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).                                                              (2)
         (Kubili kwaloku).

15.3     BoFakudze naBhembe bebahambele umhlangano njengobe kwentiwa
         etikolweni talomuhla. Umehluko lokhona kutsi akukavami kutsi batali
         bachazelwe ngalokutfolakala kumaphothifoliyo ebafundzi nekutsi kucocwe
         ngako. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

15.4     Bentela kutsi batali bakwati kusita bantfwababo lapho bakhona khona/
         bentela kutsi babe bofakazi balokwentiwa bantfwana babo etikolweni/bentela
         kutsi batali nabothishela batane. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

15.5     Abengasitfoli kahle sikhatsi sekufundza ngenca yemsindvo webantfu
         labanatsako/abengalutfoli lusito lolubuya ebatalini bakhe/abengavunyelwa
         kuyewufundza naBatjele ntsambama. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).                                                                        (2)
         (Kubili kwaloku).

15.6     Kungasatibandzakanyi nabo/kwehla kwemisebenti yabo/emahemuhemu
         etento labebatenta ngasese, njll. (Nalamanye emaphuzu lanembako
         emukelekile).                                                                         (2)
         (Kubili kwaloku).

15.7     Bafundzi kumele babe netinjongo temiphumela labafuna kuyizuza
         nasebafundzile/igcogca timilo tebafundzi ngobe kumele bahambe
         ngekwemiphumelamcoka naletfutfukisako/bafundzi nabothishela bayakwati
         kubona labakuhlosile ngemfundvo labayentako, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

15.8     Bakhuluma ngemifundzate lenikwa labafundzako, lekhona nalomuhla/
         bakhuluma ngetitfutsi letitfutsa bafundzi/bakhuluma ngetikhungo talabadzala
         tekuchubekisa imfundvo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                     NSC – Imemorandamu

15.9     Umgcibelo bekulilanga lekutsi Satile abasite emisebentini yasekhaya/
         bebacabanga kutsi Satile angahle aye etindzaweni takhe tekuganga abe atsi
         uya esikolweni/bebafuna kutsi naye ayisebentele lemali lemfundzisako.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

15.10    Kucocisana nebafundzi ngetifundvo letentiwako lapho bafundzi babuta khona
         imibuto yetintfo labangatati/thishela ubati ncono bafundzi bakhe, nebafundzi
         bamati kancono thishela wabo/bafundzi batfola lwati lolusha, njll. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

15.11    Bafundzi betsa emagama etikhungo letifana nemitapo yetincwadzi, emahholo,
         tinkhundla, nalokunye, ngekusebentisa emagama ebantfu, tinhlobo tetihlahla,
         imifula, njll. Loko akukabumbani nengcikitsi yalomdlalo ngobe kungasiwo
         umsebenti webafundzi kucamba emagama etikhungo njengobe Litiko
         Letemasiko linelikomiti lekumele lente lomsebenti, futsi akusiyo incenye
         yaloko labakutele eMkhuphukantsaba. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile).
         (Kubili kwaloku).                                                                     (2)

15.12    Sihloko salomdlalo sichaza ngalokusobala kutsi kulabadlali bawo bakhona
         labatawuvuza lokutsite ekugcineni. Sib.
         • Batjele – abecotfo etifundvweni takhe, wavuza imiphumela lemihle.
         • Satile – wagcina ehlile etifundvweni, enta imikhuba lemibi, wagcina avuze
             kwemukelwa esibhedlela.
         • Mlandzeli – ngetento letimbi tetidzakamiva, kunatsa nekuhamba ebusuku
             wavuza kuya ejele.
         • Thishelanhloko waseMkhuphukantsaba – wavuza imiphumela lemihle
             yebafundzi bakhe labafana naboBatjele. (Naleminye imibono lenembako
             yemukelekile).
         (Badlali lababili kuphela).                                                           (3)
                                                                                               [25]

                                                              SAMBA SESIGABA C:                25
                                                            SAMBA SAKO KONKHE:                 80

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                   19                                       DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                                             NSC – Imemorandamu

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
    Timphawu                    Emalengiso           Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako              Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        8–10                      6–7                        4–5                    2–3                      0–1
                          -Sihloko sichazwe        -Sihloko sichazwe         -Sihloko sichazwe        -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko       ngalokujulile            ngelicophelo lelisetulu   ngalokwenetisako         akwenetisi              nakancane
Kujula kwemibono,         -Luchungechunge          kukhomba kusivisisa       -Akhona lamanye          -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa     lwemaphuzu               -Emaphuzu ekwesekela      emaphuzu lamahle         emaphuzu lesekela       enkondlweni
kwetheksthi               lababatekako             ayevakala kodvwa          lesesekela sihloko       sihloko                 -Luhlobo lwembhalo
                          ekwesekela lacashunwe    akaketfulwa ngendlela     ngalokwenetisako         -Luhlobo lwembhalo      kanye nenkondlo
7 EMAMAKI                 enkondlweni              lelindzelekile            -Leminye imibono         kanye nenkondlo         akukavisiswa nakancane
                          -Luhlobo lwembhalo       -Luhlobo lwembhalo        yesekelwe kodvwa         akukavisiswa kahle
                          kanye nenkondlo          kanye nenkondlo           esikhatsini lesinyenti
                          kuvisiswa ngemalengiso   kuvisiswa ngelicophelo    bufakazi abukholweki
                                                   lelisetulu                -Luhlobo lwembhalo
                                                                             kanye nenkondlo
                                                                             kuvisiswa
                                                                             ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI         -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile       -Bukhona bufakazi        -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
                          ngemalengiso             lesinemibono lehleleke    lobutsite besakhiwo      emaphutsa ekuhlela      nakancane
Sakhiwo, Kuhleleka        -Imibono yakhiwe         ngelicophelo lelisetulu   -Kubumbana nekuhleleka   -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene
nekwetfula                yahleleka ngalokucace    -Imibono letfuliwe        kwemibono kuyenetisa     ngalokubumbene          -Lulwimi lolunemaphutsa
Kusetjentiswa             ngemalengiso             iyalandzeleka             -Lulwimi lunemaphutsa    -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
kwelulwimi, umoya,        -Lulwimi, umoya          -Kunemaphutsa             langasho lutfo; umoya    lamanyenti              lesingemukeleki
nesitayela                nesitayela kuvutsiwe     lambalwa elulwimi,        nesitayela kuyenetisa    -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
                          futsi akunamaphutsa      umoya nesitayela                                   akukemukeleki           akwemukeleki nakancane
3 EMAMAKI                 -Emaphutsa eluhlelo,
                          sipelingi netimphawu
                          tekufundza kuyindlala
KWEHLUKA                             8–10                    6–7                      4–5                      2–3                       0–1
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe                                                                                                                      Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                   20                                             DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2016
                                                             NSC – Imemorandamu

SIGABA B NA-C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
    Timphawu                     Emalengiso          Licophelo lelisetulu            Lokwenetisako                 Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        12–15                     9–11                         6–8                        4–5                      0–3
                          -Imphendvulo             -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe            -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko       lenemininingwane         lenemininingwane            ngalokwenetisako             ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,         lengemalengiso           lesecophelweni lelisetulu   kodvwa akusito tonkhe        ngaphandle              -Mncane kakhulu
Kwesekelwa                lababatekako: 14–15      -Sihloko sichazwe           tinhlangotsi leticikelelwe   kwemininingwane         umzamo wekuphendvula
nekuvisiswa kwetheksthi   Imphendvulo              ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele               lesekelako              umbuto
                          lenemininingwane         kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye              -Ambalwa kakhulu        -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI                lengemalengiso           -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle             emaphuzu lafanele       -Luhlobo lwembhalo
                          langababateki: 12–13     ekwesekela ayevakala        lesesekela sihloko           kwesekela sihloko       kanye netheksthi
                          -Sihloko sichazwe        kodvwa akaketfulwa          ngalokwenetisako             -Kuncane kakhulu        akukavisiswa nakancane
                          ngalokujulile            ngendlela lelindzelekile    -Lamanye emaphuzu            kuvisiswa kweluhlobo
                          -Luchungechunge          -Luhlobo lwembhalo          esekelwe kodvwa              lwembhalo netheksthi
                          lwemaphuzu               kanye netheksthi            esikhatsini lesinyenti
                          lababatekako             kuvisiswa ngelicophelo      bufakazi abukholweki
                          ekwesekela lacashunwe    lelisetulu                  -Kukhona lokusilele
                          etheksthini                                          ekuvisiseni luhlobo
                          -Luhlobo lwembhalo                                   lwembhalo kanye
                          kanye netheksthi                                     netheksthi
                          kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI                   8–10                      6–7                          4–5                         2–3                     0–1
                          -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi            -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka        -Singeniso nesiphetfo    lesinemibono lehleleke      lobutsite besakhiwo          emaphutsa ekuhlela      kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                lesingemalengiso         ngelicophelo lelisetulu     -Kuhleleka nekubumbana       -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa             -Imibono yakhiwe         -Singeniso nesiphetfo       -Kuhleleka nekubumbana       ngalokubumbene          -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya,        yahleleka ngemalengiso   kanye naletinye tindzima    kwemubono kuyenetisa         -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
nesitayela                -Lulwimi, umoya          kuhleleke                   kodvwa kunemaphutsa          lamanyenti              lesingakemukeleki kwenta
                          nesitayela kuvutsiwe     ngalokubumbene              -Lulwimi lunemaphutsa        -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
10 EMAMAKI                futsi akunamaphutsa      -Imibono ihleleke           lambalwa; umoya              akwemukeleki            yimphumelelo
                                                   ngelicophelo lelisetulu     nesitayela kuyenetisa        Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                   -Kunemaphutsa               Kuhleleka kwetindzima        kunemaphutsa            akwemukeleki
                                                   lambalwa elulwimi,          kuyenetisa                                           -Tindzima
                                                   umoya nesitayela                                                                 tihlangahlangene
KWEHLUKA                             20–25                  15–19                        10–14                       5–9                       0–4
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2016-memo/b7fe4059-9f64-4eea-8c2a-a7b2acc030ea) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2016-memo/6ad6fc37-9059-4beb-b4f2-252095369c19) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016-memo/7135e757-4cf9-41c0-883d-5af60ae7caea) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016-memo/4a2d37e1-635a-4e2b-a352-4311cbe6eaef) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018-memo/b58726ed-9239-4775-baff-f6351e3ebc09) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2017-memo/9c76376f-362d-40f1-a5ea-deab6accd414) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
