# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2017, 20 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2017-memo/9c76376f-362d-40f1-a5ea-deab6accd414
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 20

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2017-memo/9c76376f-362d-40f1-a5ea-deab6accd414)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2017 · siswati. Memorandum, 20 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2017/470ed316-2c5d-480f-adf1-cd9eb6dd88b8) — QP · 2017 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                GRADE 12

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                      INDLOVANA/INDLOVULENKHULU 2017

                               IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 80

                         Lememorandamu inemakhasi la-20.

Emalungelo agodliwe                                        Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                      NSC – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.        Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
          maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
          aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
          yinye.)

2.        Esigabeni A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
          (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.        Esigabeni B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
          imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
          imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
          aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
          kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
          lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.        Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
          iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
          ingamakwa.

5.        Nangabe   tinombolo        tetimphendvulo   tinemaphutsa,    maka      ulandzele
          imemorandamu.

6.        Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
          kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.        Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
          kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
          ngekwakhe.    Nangabe    indzabambhalo    iyindze  kakhulu,  akahlolwe
          ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
          Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
          ne-B.

8.        Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
          kufanele acaphune akangajeziswa.

9.        Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
          baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
          ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
          kwesekela/kucaphuna.

10.       Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
          akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
          LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/
          kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

KUHLE KETFU – OA Bhiya

INDZATJANAMBHALO
Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Ingcikitsi yenkondlo nendlela leyetfulwe ngayo.

SINGENISO:
Bahlolwa baphawula ngalokufisha ngengcikitsi yalenkondlo lokukufa, nendlela
lokwetfulwe ngayo, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako: Sib. Kuchaza tintfo letenteka
emngcwabeni letinjengebukhulu bemngcwabo, bantfu labete emngcwabeni, libhokisi
lemufi, njll.

UMTIMBA:
Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa ingcikitsi yenkondlo.
Sib.

   Tintfo letikhomba kwetfulwa kwengcikitsi kutsi kufa:
     Bunyenti bebantfu- emngcwabeni bantfu baba banyenti kukhombisa kutsi kufa.
     Kunyukubala kwebantfu labete emcinjini- kukhomba kutsi kunekufa bantfu
         abakajabuli.
     Kuncuma kwebuso babo- kukhomba kutsi bantfu labete emngcwabeni buso
         babo abuhlambuluki.
     Iveyili yelipulango- ikhombisa libhokisi lekufa.
     Kulala tfwi- kukhombisa simo semuntfu lofile lolele enabe tfwi.
     Tingubo tekuzila letimnyama- kukhombisa kufa.
     Bafundisi labafundza livi- emngcwabeni kufundvwa livi.
     Lokwentiwa emathuneni- bantfu labafile bayiswa emathuneni.
     Kungaliliteli kwetalukati- kukhombisa lusizi lwekutsi kunekufa.
     Tintsandzane letisala ngemuva- tikhombisa kutsi tisele todvwa, lomunye
         webatali ufile.
(Nalokunye lokugcamisa ingcikitsi yalenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla
kwemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga indzatjanambhalo yabo. Basonga ngekubhala ngaloko sonkondlo
lakugcizelelako enkondlweni yakhe kwendlulisa ingcikitsi lekufa nalokwentiwa
emathuneni.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune lokusenkondlweni lokwesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SIGABA A.                                                                                      [10]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             4           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                      NSC – Imemorandamu

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

KANTS' UPHUMULA NINI? – JJ Ncongwane

2.1       Ufise lok' ufise lokwa,
          Wale lok' ufune lokwa;                                                                (1)

2.2       Tigulane letiphetfwe sifo senhlitiyo.                                                 (1)

2.3       Kusho kumpompa ingati ingaphumuli/kusho umgcumo lowentiwa yinhlitiyo
          nayimpompa ingati/kusho kunyakata kwenhlitiyo nakuphefunyulwa, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (1)

2.4       Sonkondlo usuke asesimeni sekukhatsateka ngoba kusuke kunetinkinga
          letimhluphako/Sonkondlo   usuke    akhatsatekile     ngoba   acabanga
          ngalokumhluphako, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (1)

2.5       Usho imicabango lejabulisako/Usho kucabanga ngetintfo letikhulula inhlitiyo
          ngobe kulesinye sikhatsi umuntfu nangabe anemicabango lefana nalena
          umbona asahleka yedvwa/Sonkondlo ufanisa simo senjabulo nesimo selusizi
          nemave lacuketse loko.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

2.6       Imibono itawehluka. Labatsi uphumelele, batawesekela ngekutsi: sonkondlo
          ubona kucabanga ngetintfo letehlukene, letijabulisako naletibuhlungu,
          kukutfutsela ngobe konkhe lokucabangako kutfutfwa kuye enhlitiyweni/
          Sonkondlo umuntfutise kuhamba kwenjabulo nelusizi kuye enhlitiyweni.
          Labatsi akakaphumeleli batawesekela.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

2.7       Guga mtimba, sala nhlitiyo, sihambisana kahle nalenkondlo ngobe nanobe
          umuntfu agugile inhlitiyo yona ihlala ibalisa ngako konkhe kusukela ebusheni
          bemuntfu-ayigugi, ihlala njalo ibalisa, ayiphumuli/Kubalisa kwemuntfu
          nakakhumbula ebusheni asakhona kutentela tintfo.
          (Naletinye taga letihambisana nalokushiwo enkondlweni temukelekile.)                  (2)
                                                                                                [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

IWIL' INSIKA – JJ Thwala

3.1       Yimvumelwanomaphakatsi/Yimvumelawano mkhatsini.                                       (1)

3.2       Umusa nesimilo sakho.                                                                 (1)

3.3       Tindzima tayo atilingani/Imigca inemagama lamatsatfu kuya kulamane.
          (Kunye kwaloku.)                                                                      (1)

3.4       Kubangelwa kutsi isuke ibolile, ingeke iphindze ihlangane/kwentiwa kutsi
          umuntfu angaze afe, angcwatjwe, akaphindzi avuke.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (1)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             5           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                      NSC – Imemorandamu

3.5       Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
          Buhlungu bekushiywa ngumuntfu lamtsandzako/Buhlungu bekungetayeli
          kuphila    yedvwa/buhlungu       bekucabanga          kutsi akasenaye umuntfu
          lotamondla/Kulesinye sikhatsi kungaba buhlungu bekutsi lona loshonile
          akakashiyi lutfo lelifa latawusala nalo losele, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

3.6       Sonkondlo usebentisa ligama lelitsi 'nkhosikati' kukhombisa kutsi lenkondlo
          yakhe uyicondzise enkhosikatini lelahlekelwe yinsika/umyeni wayo.                     (2)

3.7       Imibono itawehluka. Labatsi isilungele batawesekela ngekutsi: Labafelwe
          balandzele emasiko esintfu ekuzila lemisiwe ngulowo mndeni wakhe/
          Bangalahli tintsandzane njengobe labanye benta lomuhla, njll.
          Labatsi awukasilungeli batawesekela.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)
                                                                                                [10]

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

NKHOSI YEMKHATSI – OA Bhiya

4.1       Tonkhe timbali tiyachakata tibune.                                                    (1)

4.2       Somandla wakugcob' etikwayo yonkh' indalo.                                            (1)

4.3       Timbali/Tilwane, ikakhulukati inja.
          (Kunye kwaloku.)                                                                      (1)

4.4       Lenkhosi yemkhatsi lekukhulunywa ngayo ihlala esibhakabhakeni.                        (1)

4.5       Kwentiwa kutsi ngaphandle kwako, indalo yonkhe iba semnyameni/
          Kungetulu kwako kokhe lokusemhlabeni/Kwagcotjwa nguMdali/Somandla,
          njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

4.6       Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako:
          Kungafa konkhe lokusemhlabeni kushiswa ngulenkhosi yemkhatsi ngobe
          iyashisa/Kungaba kubhubha kwemhlaba ngobe yonkhe intfo ingancibilikiswa
          kushisa/Kungasho kuphela kwato tonkhe tintfo emhlabeni/kwagcotjwa
          nguMdali, Somandla, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

4.7       Imibono itawehluka. Labatsi likhetseke kahle batawesekela ngekutsi:
          Likhetseke kahle ngobe likhanyisela umhlaba wonkhe/Liyimphilo yako konkhe
          lokuphilako emhlabeni/Ngaphandle kwalo indalo ifa yonkhe, njll.
          Labatsi alikakhetseki kahle, batawesekela.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)
                                                                                                [10]

                                                NA

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            6           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA

MALANDZAKATI – JP Shongwe

5.1       Aninasinini nasitsa.                                                                 (1)

5.2       Sicedzelelamcondvo/Sifaniso/Kumuntfutisa.
          (Kunye kwaloku.)                                                                     (1)

5.3       Malandzakati, nibahle!                                                               (1)

5.4       Bahlengikati/Bonesi.                                                                 (1)

5.5       Emafu amhlophe ngelibala, lokusho kutsi naloku lokukhulunywa ngako
          kumhlophe/kugcoke tembatfo lotimhlophe.                                              (2)

5.6       Ingcikitsi temphilo, ngobe basebenta emagumbini           lalele   labagulako.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

5.7       Babe ngulabangenalubandlululo, batsandze wonkhe umuntfu/labanetinhlitiyo
          letinhle/labaphatsana kahle/labentela wonkhe umuntfu ngalokufanako, njll.
          (Naleminye imibono lenebako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)
                                                                                               [10]

                                                               SAMBA SESIGABA A:               30

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tintfo letenteka kulenoveli letifana nalokwenteka kulemimango lesihlala kuyo.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo.
Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tintfo letenteka kulenoveli letifana
nalokwenteka kulemimango lesihlala kuyo.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete tonkhe tintfo letifaka imphilo lephilwa balingisi
labakulenoveli letifana nalokwenteka kulemimango lesihlala kuyo, lokufaka ekhatsi
loku lokulandzelako: Sib:

Lokwenteka kulenoveli kube kufana nalokwenteka emimangweni lesihlala kuyo.
 Lushawulo waya emsebentini wangabuyi, wakhohlwa ngaLaMagagula sacabe
     lomunye umuti ahlala naTintfombi, wasala atibonela ekukhuliseni bantfwana
     nalomuhla kunjalo, bakhona bobabe labaya emisebentini bangabuyi, bakhohlwe
     ngemiti yabo, bomake bawe bavuka, bakhulisa bantfwana babodvwa,
     njengaLaMagagula.
 Lushawulo wateka sitsembu, nalomuhla sitsembu sikhona.
 Tintfombi watfola umntfwana wasesihlahleni loliphumalimile, nalomuhla basekhona
     bantfwana basetihlahleni.
 Lushawulo bekafundzile kodvwa weswela umsebenti lawufundzele, nalomuhla
     lunyenti lusha lolufundzele imisebenti kodvwa lungayitfoli.
 Inkinga yemanti yavela ngekushona kwemntfwana waLushawulo enkelebheni,
     nalomuhla emanti ayinkinga emimangweni, labanye baze bafele emifuleni bafuna
     emanti.
(Naletinye tintfo letenteka kulenoveli letifana nalokwenteka kulemimango yalomuhla
letingakabalwa lapha temukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tiyabonakala nobe atibonakali tintfo letenteka kulenoveli letifana nalokwenteka
kulemimango lesihlala kuyo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C                                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1       Kuvakashelwa kwaLaMagagula ngulomunye wabomakhelwane longumzala
          wakhe      atewumlilisa ngekushonelwa    luswane      lwakhe/Kwecwayiswa
          kwaLaMagagula ngumzala wakhe ngetintfo lekumele aticaphele kuzakwabo
          longuTintfombi/Kufika kwaKunene kaLushawulo atemlilisa ngekushonelwa
          bantfwana bakhe, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

7.2       Lushawulo bekacabanga kutsi Tintfombi besekacale lemphilo yebuhatsa
          lebekayiphila basahlala eJozi leyamenta waze watfola umntfwana wemlumbi/
          Lushawulo besekevile etinyangeni nasebapholofithini ngaTintfombi.                    (2)

7.3       LaMagagula ukhuliswe kahle ngekuyalwa nakaya ekwendzeni/Bekafuna
          kudzelisa bodzadzewakhe labamhleka nakaya ekwendzeni/bekakholwa/
          bekayalwa ngumkamfundisi, ngiko similo sakhe besisihle, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

7.4       Lushawulo bekangakafaneli kutsatsa sitsembu ngobe bekehluleka kulawula
          nekwenetisa sitsembu sakhe ngalokufanako. Washiya LaMagagula,
          wangondli nebantfwana wayewuhlala naTintfombi esilumbini.                            (2)

7.5       Wakhulisa     indlu   layitfola iyinye,   kandlunganye/Wafika  watfola
          kungenabantfwana, watala bantfwana/Wafika wabhasobha uninatala/Wafika
          walima, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

7.6       Wahamba wayowufuna umsebenti/Wazama kutsengisa esitolo/Watsengisa
          bhanana, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

7.7       Tifo/Kweswelakala    kwemanti/Kushona   kwebantfwana/Tingcabano/Kugula/
          Kweswelakala kwemisebenti, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

7.8       Lushawulo bekufanele ayowuvula licala emaphoyiseni lekutsi usolwa ngentfo
          lengenabufakazi, ikakhulukati ngobe yena bekahlala emsebentini njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

7.9       Wendza sikhatsi singakefiki/Akazange asebente ngobe abengenamsebenti
          lawufundzele labengawenta, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

7.10      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Lilungelo lekondliwa
          kwebamntfwana,         njengobe Lushawulo    bekangasondli    bantfwabakhe
          nasaganwe     nguTintfombi/Lilungelo  lekufundza njengobe LaMagagula
          wayekeliswa sikolo angakacedzi kantsi nebantfwana baLushawulo
          bebangafundzi sikolo/Lilungelo lekuhlala nebatali njengobe umntfwana
          waTintfombi wancishwa lelo lungelo ngalesikhatsi Lushawulo atsi akabone
          kutsi umyisaphi, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

7.11      Sifundvo sekutsi kungetsembeki akukalungi ngobe abenetintfombi letinyenti
          wagcina angati kutsi lilawu lakhe lashiswa ngubani/Ufundza kusitana ngobe
          naye wasitwa liphoyisa emva kwekusha kwato tonkhe tiphahla takhe, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

7.12      Imibono itawehluka. Labavumako batawesekela ngekutsi: Lushawulo
          bekatawuboshelwa     kushisa   indlu  netimphahla    taTintfombi ngobe
          umtsetfosisekelo awuvumi kucekela phasi imphahla/Kululata sitfunti
          saTintfombi/Kuhlukumeta emalungelo aTintfombi, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
          Labaphikisako batawesekela ngalokusenovelini.                                        (3)
                                                                                               [25]

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tintfo letenteka kulenoveli letifana nalokwenteka kulemimango lesihlala kuyo.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo.
Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tintfo letenteka kulenoveli letifana
nalokwenteka kulemimango lesihlala kuyo.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete tonkhe tintfo letifaka imphilo lephilwa balingisi
labakulenoveli nalokunye lokufana nalokwenteka kulemimango lesihlala kuyo lokufaka
ekhatsi loku lokulandzelako: Sib:

Lokwenteka kulenoveli kube kufana nalokwenteka emimangweni lesihlala kuyo
   Bantfu labehluleka kuncedza labanye emimangweni yalomuhla ngenca yemona
    nesatelo njengaTsabetse lowehluleka kuncedza Mphikeleli ngendzawo yekuhlala.
   Kungemukelwa kwebantfwana labangetulu kweminyaka yekufundza nabafuna
    indzawo yekufundza etikolweni njengaMphikeleli lowacoshwa eKhayaletfu ngobe
    kutsiwa mdzala kulelo banga.
   Kubukelwa phasi kwebantfu labahlanganelwe yingcondvo emimangweni,
    njengaMatsiya lebekungafunwa kutsi alalelwe nakatewumela Mphikeleli
    esikolweni.
   Bantfu labasha labangena emshadweni emva kwekucedza imfundvo
    lephakekeme njengaMphikeleli naKhulumile labashada nasebacedzile enyuvesi
    yaseVaal.
   Bantfu labeta emhlanganweni betele kutewonisa nakubanjwe imihlangano
    yemimango njengaMagumeni lowafike wonisa luhlelo lwemhlangano afuna
    kulalelwe yena kuphela.
   Kukhankhaselwa kwetikhundla emimangweni yalomuhla njengaMagumeni
    nakaphuma angena emitini yebantfu abafaka umoya wekutsi bangakhetsi
    Mphikleli ngobe ungumchamuki.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

    Lukhetfo lwemakhansela, boMeya naboSosifundzave emimangweni yalomuhla
     njengaMphikeleli naboMagumeni nabangenela lukhetfo.
    Bantfu labakhatsalela kubona sive sitfutfuka njengaMphikeleli lobekasebentela
     sive kute sitfutfuke.
(Naletinye tintfo letenteka kulenoveli letifana nalokwenteka kulemimango lesihlalwa
kuyo letingakabalwa lapha ngenhla temukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tikhona nobe atikho tintfo letenteka kulenoveli letifana nalokwenteka kulemimango
lesihlala kuyo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C                                       [25]

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1       Bebanesibindzi sekungena      etigodlweni   babuse    nobe         babambele
          emadvodzana abo lasengakafiki esigabeni sekuphatsa bukhosi.                          (2)

9.2       Kucedza       kwehlukana/Kuhlonipha      emasiko/Kuhlonipha       labanelwati/
          kulandzela tatimtsetfo, njll.
          (Kubili kwaloku.)                                                                    (2)

9.3       Likhaya lelihle, kulapho make nababe bavumelana khona, babe angabi
          nguvilakhe njengaMvakali, tincumo kufanele batitsatse bobabili.                      (2)

9.4       Bekufanele acolise njengemuntfu longativa kahle/Abefanele angakhulumeli
          futsi njengemuntfu logulako/Abefanele ayobonana nabodokotela njengobe
          agula, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

9.5       Matsiya bekaluhlanya lwendzawo, abukeka aphasi futsi asemuva kodvwa
          ekugcineni kwagcina kwatiwa kutsi ungummeli losemtsetfweni. Loko
          wakubonakalisa ngekumela Mphikeleli esikolweni abuye avete nemtsetfo
          wetikolo.                                                                            (2)

9.6       Kwaba nemtselela lomubi emphilweni yakhe, ngoba weswela indzawo
          yekuhlala/weswela umuntfu longammela esikolweni njengemtali, waze
          wayewumelwa luhlanya lwendzawo, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

9.7       Sitawulindzela kutsi Velakhe ahloniphe njengeyise/Abe ngumholi locotfo/
          Abeketele/Angabandlululi, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

9.8       Imibono     itawehluka ifake  ekhatsi    loku lokulandzelako: Likhambi
          lekuyewufundza etikolweni tebantfu labadzala/kubhalisa etikolweni letitimele
          bachubeke nekufundza/Kuya etikolweni leticecesha emakhono/Kufundza
          ngeliposi, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

9.9       Mphikeleli abesibonelo lesihle sekutsi ungahlali ugoce tandla, nangabe
          usalindzele imphendvulo, chubeka wente lokunye.                                      (2)

9.10      Emavi latsi, 'kusa kusa,' asho kutsi ungambukeli phasi umuntfu ngalesikhatsi
          ahluphekile ngobe awati kutsi likusasa limphatseleni. Lamavi asho simo
          saMphikeleli ngoba ekucaleni bekabukeleka phansi ahlupheka kantsi
          esiphetfweni salenoveli ugcina anguSosifundzave.                                     (2)

9.11      Imibono itawehluka. Labavumako batawesekela ngekutsi: Khulumile
          njengemkaMphikeleli abesekela Mphikeleli emsebentini wekusebentela sive
          amkhutsata kutsi achubeke asebente nanobe simo simatima, lokwenta kutsi
          Mphikeleli ekugcineni akhetfwe njengaSosifundzave. Lokusho kutsi kuliciniso
          loku lebekucocwa ngako kuletheksthi lengenhla.                                       (2)

9.12      Kwesekela ngekutsi basebente kute bahlangabetane netemnotfo welikhaya/
          Kuphekela bayeni babo kudla/Kuwasha nekushisa timhahla temadvodza abo/
          Kubhasohba bantfwana ngekubalalisa, kubadlisa/Kubatfolela bantfwana, njll
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.)                      (3)

                                          NOBE

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Sakhiwo semibhalo yetemdzabu.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko sendzabambhalo. Babuye bavete nendlela tinganekwane
netibongelelo letivame kwakhiwa ngayo.

UMTIMBA:
Bahlolwa bangahle bavete lamaphuzu esakhiwo, lafaka ekhatsi lawa lalandzelako:

Umfati enyangeni:
   Simonhlalo-Setfulo:
     Umfati lebekatihlalela nemntfwanakhe endlwaneni yabo lengasho lutfo.
   Insweleko- Inkinga lekubukenwe nayo:
     Kweswelakala kwetinkhuni lebekufanele tisetjentiselwe kupheka.
   Umyalo nekwephuka kwawo- Ludvweshu:
     Kubekwa kwemyalo nguMvelinchanti, kutsi, bantfu bangenta yonkhe
       imisetjentana yabo ngawo onkhe emalanga kodvwa hhayi ngeLisontfo.
     Kuphuma kwalomake ebusuku angabonwa ngumuntfu ayewutfota tinkhuni.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

    Sijeziso -Luvutfondzaba:
      Kujeziswa kwalomake ngekutsatfwa ayewubekwa enyangeni imphilo yakhe
        yonkhe kute abonwe ngumhlaba wonkhe.
(Naleminye imibono lenembako lephatselene nesakhiwo senganekwane lengakabalwa
lapha yemukelekile.)

Tibongo Tengwenyama Bhunu:
Bahlolwa kufanele bavete emaphuzu esakhiwo saletibongo, langahle afake ekhatsi
lawa lalandzelako:
    Tindzima nemigca.
      Kwakheka kwetibongo ngendzima yinye lenemigca le-58 lenemagama
         lasukela kulinye kuye kulamane.
    Imvumelwano:
      Kuba netinhlobo letehlukene tetimvumelwano, njengetinkondlo tesimanje. Sib.
         Imvumelwanosicalo ya Ti- emgceni 56-57.
    Luchumano:
      Kuba netinhlobo letehlukene teluchumano, njengetinkondlo tesimanje. Sib.
         Luchumanosicalo lwaNgwane, emgceni 15, 16, 17, 18 ne-19.
    Sicedzelelamcondvo:
      Kuba nesicedzelelamcondvo. Sib. Emgceni 26 ne-27
    Sifanangwaca:
      Kuba nesifanangwaca. Sib. Emgceni 47 sa-L-
(Naleminye imibono lenembako lephatselene nesakhiwo setibongo lengakabalwa
lapha yemukelekile.)

SIPHETFO:

Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako etindzabenimbhalo tabo, ngekuveta
kutsi imibhalo yetemdzabu ibhalwe yalandzela sakhiwo lesitsite nobe ayinasakhiwo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C                                       [25]

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

11.1      Inemlingisi       longuNkulunkulu        kumbe      lonemandla      njengaye,
          longuMlentengamunye/Iyimphendvulo etintfweni lesingatati kutsi tacala njani,
          letinjengekufa/Ifaka ekhatsi inkholo/Itsatfwa njengemaciniso, njll.
          (Naletinye timphawu tenganeko temukelekile.) (Kunye kwaloku.)                        (2)

11.2      Kutfolakala lapho lunwabu luphambuka endleleni luyokudla bukhwebeletane
          lungakawumikisi umyalo waMlentengamunye ebantfwini.                                  (2)

11.3      Kulapho lunwabu nentfulo tikhuluma khona ngobe tilwane atikhulumi/Kulapho
          bantfu balalela khona tilwane kantsi tilwane tiyabesaba bantfu. (Kunye
          kwaloku.)                                                                            (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13             DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

11.4      Lunwabu lolukulenganekwane lunematubane kutengca tonkhe tilwane kantsi
          lunwabu lolwatiwako lomuhla lwatiwa luhamba kancane kutengca tonkhe
          tilwane.                                                                               (2)

11.5      Kunekushayisana         kwemibono          ngoba    lunwabu         nentfulo
          ngekwalenganekwane, kutfunywe kutsi kufike kutjele bantfu kutsi batawuphila
          ingunaphakadze, intfulo ibatjela kutsi batawufa.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

11.6      Etikhatsini talomuhla, bantfu bayekela lekufanele bakwente, bente
          lokwenetisa bona. Loku kubalahlekisela lokukhona ngalokungekho. Bantfu
          endzaweni yekutsi baphile, bafa, ngenca yekungalaleli kwelunwabu.                      (2)

11.7      Yinhlonipho/Kutfobela umyalo/Kwenta lotfunywe kona/Kungatibeki            embili
          ngekutenetisa, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.)                        (3)
                                                                                                 [15]

11.8      Ulidvonsamehlo sikhungo setimangaliso.                                                 (1)

11.9      Yimvumelwanosigcino leyecako yabo–ane.                                                 (1)

11.10     Isetjentiselwa kweluka emacasi/tihlantsi/timadi tekuhlobisa, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                           (1)

11.11     Yimvunulo lemnyama leyindilinga, leyakhiwa ngalokusaliphayiphi, letfwalwa
          bobabe lesebakhulile enhloko.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (1)

11.12     Tisetjentiselwa kwakha tindlu tesintfu letingumlandvo        weMaswati, kutsi
          likhotsamo libe ngumnyango waleyondlu.                                                 (2)

11.13     Kukhutsata kwekwakhiwa kwetikhungo taloluhlobo, kutfutfukisa emasiko/
          kugcina umlandvo wesive lesitsite/kutfutfukisa tekuvakasha/kutfutfukisa
          umnotfo welive, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

11.14     Imibono    itawehluka,  labavumelana    nawo,    batawesekela   ngekutsi:
          Umtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika utsi akuhlonishwe emasiko netilwimi
          tetive letehlukene, njengaso lesikhungo, singumlandvo lophatselene
          nemasiko kanye nelulwimi lweMaswati.
          Labangavumelani naso, batawesekela.                                                    (2)
                                                                                                 [10]

                                                                 SAMBA SESIGABA B:               25

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Bantfu lophilisana nabo bangayiphumelelisa nobe bayidvonsele ebubini imphilo
yakho.-Kubhekiswa ebantfwini labaphilisana naNkhanise.

Singeniso
Bahlolwa batawuchaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo.
Abavete bantfu labaphilisana naNkhanise labaphumelelisa nobe labadvonsela imphilo
yakhe ebubini.

Umtimba
Bahlolwa abavete kabanti tintfo letentiwa bantfu labaphilisana naNkhanise latibalwe
esingenisweni letaphumelelisa nobe tadvonsela imphilo yakhe ebubini, letifaka ekhatsi
loku lokulandzelako: Sib.

Sicongo:
 Kugcugcutela Nkhanise kutsi alwele sihlalo sebukhosi – kwadvonsela imphilo
   yakhe phasi ngobe wagcina afile.
 Kutjela Nkhanise ngemasu ekubulala Makhosi – langazange amsite kodvwa
   amdvonsela ekufeni.
 Kutfutsa tindzaba letabanga ingcabano emkhatsini kwaMakhosi naNkhanise-
   lokwabeka imphilo yaNkhanise ebubini bekufa.

Ndzabeni:
 Kufaka Nkhanise umoya wekutsi alwele bukhosi ngobe ayindvodzana yekucala
   kaNhlapho – lokwadvonsela imphilo yakhe ekufeni ngobe kwagcina kufe yena.
 Kuvumelana naNkhanise ngekwelashwambumbulu kwaMakhosi– lokwaholela
   Nkanise ekufeni
 Kulunjwa kwesijula –Lesabulala Nkhanise

Ngedze:
 Kuta nelisu lekutsi kuyiwe enkhosini kuyewutama kugucula sincumo sayo –
    Lokwagcugcutela Nkhanise kutsi achubeke neludlame lolwagcina luholele imphilo
    yakhe ebubini.
 Kuvumelana nawo onkhe emachinga ekususa Makhosi esihlalweni –
    lokwadvonsela imphilo Nkhanise ebubini wagcina afile.
Onkhe lamacebo abo agcina afake Nkhanise ebubini ngobe imphilo yakhe
yadvonseleka ekufeni.
(Naletinye tigameko letentiwe bantfu labaphilisana naNkhanise letaphumelelisa nobe
tadvonsela imphilo yakhe ebubini, letingakabalwa lapha ngenhla temukelekile).

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla ngekuphawula kutsi
tikhona nobe atikho tintfo letentiwa bantfu labaphilisana naNkhanise, letaphumelelisa
nobe tadvonsela imphilo yakhe ebubini.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C                                       [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

13.1     Kuba netimfihlo ube ungumholi/Kuteka umfati lotetfwele ube ungumholi/Kuba
         nguvilakhe/Kungabi nemihlangano nesive sakho kudzingidza tindzaba
         letitsintsa sive sonkhe njengesento sekukhetfwa kwaMakhosi abe akhona
         Nkhanise lomdzala, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

13.2     Sicongo uyanatsa/Angadzakwa ukhipha tonkhe timfihlo/Wenta tintfo
         ngematata njengalapho asagijimela kuyewuhlasela Makhosi angasalindzi
         Ndzabeni ente wakhe umsebenti, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

13.3     Nkhanise nelibandla leMfelandzawonye nalenta emasu ekubulala Makhosi
         belicocelana lelawini laNkhanise/Kukhulunywa ngaye nasemadladleni, sib
         LaJele naNkhanise.                                                                    (2)

13.4     Ebukhosini bakaNhlapho, umuntfu lowone kakhulu udliwa sibaya sakhe
         sonkhe, naboNdzabeni banaNgedze bebatawufanelwa nguleso sijeziso.                     (2)

13.5     Bekentela kutsi kutsi sikhali saSicongo singatfoli Makhosi, kodvwa sitfole
         Ndleleni, njengoba Makhosi abesemuva.                                                 (2)

13.6     Sikhatsi lesinikwa inkhosi yesive kulomdlalo asinamkhawulo, inkhosi iyatalwa,
         ibeka phansi tintsambo ngenca yesimo lesitsite emtimbeni kumbe ikhishwe
         kukhotsama, kantsi etikhatsini tamuhla umholi ubekelwa iminyaka lesihlanu,
         kumbe abuyele lihlandla lesibili, emva kwaloko kuvotelwa lomunye.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

13.7     Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako: Hulumende bekatamyisa
         esibhedlela    salabakhubateke     ngekwengcondvo/Bekatawakhelwa      indlu
         yamahhala/Bekatawutfola emaphasela ekudla amahhala/Bekatawuhola imali
         yesibonelelo salabagula ngekwengcondvo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

13.8     Luwutfutfukisa ngekutsi bobabili bafuna kuba ngemakhosi, luchubeka njalo
         loludvweshu kute kutfolakale lokunguye lotawuba yinkhosi- teluleko tabonina,
         tebangani netemacembu kuloludvweshu ngiko lokutfutfukisa lomdlalo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

13.9     Lesaga siyahambisana naNdzabeni ngobe sikhali labesilumbile sabulala
         Nkhanise lositsandvwa saNdzandzabeni, lokufana nekutsi sabulala yena
         lucobo lwakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

13.10    Ngekubonisa Makhosi kutsi ente njani ngemcimbi wangeMgcibelo/Kucoca
         naMakhosi ngeliphupho lakhe lesive lesidvumele/Umcimbi wangeMgcibelo
         naye uwenta ube yinkinga yakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

13.11     Nkhanise wajabula kutsi lisu labo lekubulala Makhosi litawusebenta, kantsi
          litawujikela yena abulawe sijula lebensilunjelwe Makhosi, wafa lobukhosi
          labenesiciniseko sekutsi bakhe, angakabutfoli.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

13.12    Bukhosi   lobungeke    busaba   segumeni     lakhe/Emaciniso    ekutalana
         kwaMakhosi naNkhanise atawuphumela ebaleni/Utawuhlekwa ngibo bonkhe
         labo lebebasekela Makhosi/Teluleko takhe kuNkhanise, tawela phasi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.)                       (3)
                                                                                               [25]

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

UMVUZO – NS Nzima

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Bantfu lophilisana nabo bangayiphumelelisa nobe bayidvonsele ebubini imphilo
yakho.-Kubhekiswa ebantfwini labaphilisana naSatile.

Singeniso
Bahlolwa batawuchaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo.
Abavete bantfu labaphilisana naSatile, labaphumelelisa nobe labadvonsela imphilo
yakhe ebubini.

Umtimba
Bahlolwa abavete kabanti tintfo letentiwa bantfu labaphilisana naSatile letibalwe
esingenisweni letaphumelelisa tabuye tadvonsela imphilo yakhe ebubini letifaka ekhatsi
loku lokulandzelako: Sib.

Batjele:
 Kukhutsata Satile kutsi akhutsale futsi atitsandze tifundvo takhe – kwayiphumelelisa
    imphilo yakhe.
 Kuyala Satile kutsi ayekele imikhuba lemibi yekunatsa tjwala, kudla tidzakamiva,
    kungalali ekhaya nekuhamba ebusuku- kwayiphumelelisa imphilo yakhe.
 Kusita      Satile   etifundvweni   takhe    nakucocwa      ngetifundvo  esikolweni-
    kwayayiphumelelisa imphilo yakhe.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           17            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

LaNgwenya:
 Kunganiki Satile sikhatsi sekufundza- kwadvonsela imphilo yaSatile ebubini
   wagcina ayekele sikolo.
 Kungahambeli imihlangano yesikolo lemayelana nenchubekelembili yaSatile-
   kwadvonsela imphilo yaSatile ebubini ngobe bekangenakwesekelwa etifundvweni
   takhe.
 Kumalela kutsi ayewufundza naBatjele - kwadvonsela imphilo yaSatile ebubini
   ngoba akazange alutfole lusito lwaBatjele etifundvweni takhe.

Mlandzeli:
 Kuhamba naSatile ebusuku - kwadvonsela imphilo yaSatile ebubini ngobe
    wafundza imikhuba lemibi lenjengekubhema insangu nekunatsa tjwala.
 Kuhhungana kwabo ngekungenti umsebenti wesikolo- kwadvonsela imphilo
    yaSatile ebubini ngobe akazange aphumelele esikolweni
 Kuvunana kwabo ngekungafuni kutsatsa teluleko taboBatjele naSakhile-
    kwadvonsela imphilo yaSatile ebubini.
(Naletinye tigameko letentiwa bantfu labaphilisana naSatile letaphumelelisa nobe
tadvonsela imphilo yakhe ebubini, letingakabalwa lapha ngenhla temukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla ngekuphawula kutsi
tikhona nobe atikho tintfo letentiwa bantfu labaphilisana naSatile, letaphumelelisa nobe
tadvonsela imphilo yakhe ebubini.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C.                                       [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

UMVUZO – NS Nzima

15.1     Sifuna kunibona nilandzela imikhakha yemfundvo leyehlukene emayunivesithi
         ngemnyaka lotako.                                                                      (2)

15.2     Ngulesi lesitsi, umuntfu longenaso sinanatelo kumele ananatele ngesibongo
         sesikhulu noma inkhosi langaphasi kwayo.                                               (2)

15.3     Thishela Shabalala usebentisa indlela yekutsi bafundzi bacocisane
         emacenjini/kusebentisa imibuto netimphendvulo kwenta lucwaningo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                          (2)

15.4     Lomdlalo awuveti tincenye letibalulekile tesakhiwo semdlalo ngalokusobala,
         sib. Lapho kucala khona ludvweshu, sicakacaka/Awunawo umnyakato
         lekumele umdlalo ube nawo/Luvutfondzaba alubonakali, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                          (2)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                     NSC – Imemorandamu

15.5     Kulilungelo lawo wonkhe umuntfu kugcina emasiko/Bahlonipha emasiko
         esintfu/bagcina inkholelo yabo yekutsi umuntfu nangabe angakalandvwa
         kuleyo ndzawo, kuhlala kuba netingoti njalo/kubeka timbali kusuke kwentelwa
         sikhumbuto sendzawo lapho kwashonela khona umuntfu lotsite, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                          (2)

15.6     Ingcikitsi yalomdlalo yimfundvo, kufundza nekwati tinanatelo kuyincenye
         yemfundvo. Imfundvo kumele ifake ekhatsi lwati lwetinanatelo kuze kutfutfuke
         Inchubo Yelwati Lwendzabuko.                                                           (2)

15.7     Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako: Sakhile ungumlingisi
         losicaba, ngobe akukho lapho simbona antjintja khona emdlalweni wonkhe/
         Uvumelana nako konkhe lokukhulunywako/Akaphikisi lutfo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                           (2)

15.8     Asinalo ligalelo, nanobe singakhishelwa ngaphandle, umdlalo ungachubeka
         udlale ngaphandle kwekutsikameta sakhiwo semdlalo wonkhe. Akukho lapho
         sichumanisa khona tincenye tesakhiwo semdlalo.                                         (2)

15.9     NguFakudze, ngobe ngalesikhatsi kubukwa emaphothifoliyo esikolweni,
         bekatimisele kulalela, afundze lokushiwo bothishela/LaNgwenya abenenhloko
         lelukhuni, atsatsa sikhatsi kuvumela lokuphikiswana ngako.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

15.10    Batjele utsi ufuna kuba likhansela. Lesifundvo siphatselene nemlandvo
         nekwehlukaniseka kwetigodzi. Lolwati lutamsita ngekutsi ati sigodzi
         lasiphetse, kutsi sicalaphi futsi sigcina kuphi kuze akwati kuphakela ngetinsita
         letenele.                                                                              (2)

15.11    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Tetsamelilwati kumele titimisele
         etifundvweni tato kute tiphumelele/Ummango kumele ube neligalelo
         etifundvweni tebantfwana babo/Etikolweni bafundzi kumele bafundze
         ngekucocisana, njll.
         (Naleminye imibono yemukelekile.)                                                      (2)

15.12    Lolusuku lukhumbuta bantfu balomuhla ngemagugu abo/Kugcinwa imihambo
         yetive talomuhla/Bakhunjutwa ngekudla kwendzabuko lokwehlukahlukene/
         Bakhunjutwa ngekutigcabha ngemvelaphi yabo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.)                        (3)
                                                                                                [25]

                                                               SAMBA SESIGABA C:                25
                                                             SAMBA SAKO KONKHE:                 80

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                    19                                      DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                                              NSC – Imemorandamu

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]

    Timphawu                    Emalengiso           Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako             Lokusilele          Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        8–10                      6–7                        4–5                    2–3                      0–1
                          -Sihloko sichazwe        -Sihloko sichazwe         -Sihloko sichazwe        -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko       ngalokujulile            ngelicophelo lelisetulu   ngalokwenetisako         akwenetisi              nakancane
Kujula kwemibono,         -Luchungechunge          kukhomba kusivisisa       -Akhona lamanye          -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa     lwemaphuzu               -Emaphuzu ekwesekela      emaphuzu lamahle         emaphuzu lesekela       enkondlweni
kwetheksthi               lababatekako             ayevakala kodvwa          lesesekela sihloko       sihloko                 -Luhlobo lwembhalo
                          ekwesekela lacashunwe    akaketfulwa ngendlela     ngalokwenetisako         -Luhlobo lwembhalo      kanye nenkondlo
7 EMAMAKI                 enkondlweni              lelindzelekile            -Leminye imibono         kanye nenkondlo         akukavisiswa nakancane
                          -Luhlobo lwembhalo       -Luhlobo lwembhalo        yesekelwe kodvwa         akukavisiswa kahle
                          kanye nenkondlo          kanye nenkondlo           esikhatsini lesinyenti
                          kuvisiswa ngemalengiso   kuvisiswa ngelicophelo    bufakazi abukholweki
                                                   lelisetulu                -Luhlobo lwembhalo
                                                                             kanye nenkondlo
                                                                             kuvisiswa
                                                                             ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI         -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile       -Bukhona bufakazi        -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
                          ngemalengiso             lesinemibono lehleleke    lobutsite besakhiwo      emaphutsa ekuhlela      nakancane
Sakhiwo, Kuhleleka        -Imibono yakhiwe         ngelicophelo lelisetulu   -Kubumbana nekuhleleka   -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene
nekwetfula                yahleleka ngalokucace    -Imibono letfuliwe        kwemibono kuyenetisa     ngalokubumbene          -Lulwimi lolunemaphutsa
Kusetjentiswa             ngemalengiso             iyalandzeleka             -Lulwimi lunemaphutsa    -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
kwelulwimi, umoya,        -Lulwimi, umoya          -Kunemaphutsa             langasho lutfo; umoya    lamanyenti              lesingemukeleki
nesitayela                nesitayela kuvutsiwe     lambalwa elulwimi,        nesitayela kuyenetisa    -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
                          futsi akunamaphutsa      umoya nesitayela                                   akukemukeleki           akwemukeleki nakancane
3 EMAMAKI                 -Emaphutsa eluhlelo,
                          sipelingi netimphawu
                          tekufundza kuyindlala
KWEHLUKA                             8–10                    6–7                      4–5                      2–3                      0–1
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe                                                                                                                      Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                    20                                            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2017
                                                              NSC – Imemorandamu

SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]

    Timphawu                     Emalengiso          Licophelo lelisetulu           Lokwenetisako                 Lokusilele          Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        12–15                     9–11                         6–8                        4–5                      0–3
                          -Imphendvulo             -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe            -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko       lenemininingwane         lenemininingwane            ngalokwenetisako             ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,         lengemalengiso           lesecophelweni lelisetulu   kodvwa akusito tonkhe        ngaphandle              -Mncane kakhulu
Kwesekelwa                lababatekako: 14–15      -Sihloko sichazwe           tinhlangotsi leticikelelwe   kwemininingwane         umzamo wekuphendvula
nekuvisiswa kwetheksthi   Imphendvulo              ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele               lesekelako              umbuto
                          lenemininingwane         kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye              -Ambalwa kakhulu        -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI                lengemalengiso           -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle             emaphuzu lafanele       -Luhlobo lwembhalo
                          langababateki: 12–13     ekwesekela ayevakala        lesesekela sihloko           kwesekela sihloko       kanye netheksthi
                          -Sihloko sichazwe        kodvwa akaketfulwa          ngalokwenetisako             -Kuncane kakhulu        akukavisiswa nakancane
                          ngalokujulile            ngendlela lelindzelekile    -Lamanye emaphuzu            kuvisiswa kweluhlobo
                          -Luchungechunge          -Luhlobo lwembhalo          esekelwe kodvwa              lwembhalo netheksthi
                          lwemaphuzu               kanye netheksthi            esikhatsini lesinyenti
                          lababatekako             kuvisiswa ngelicophelo      bufakazi abukholweki
                          ekwesekela lacashunwe    lelisetulu                  -Kukhona lokusilele
                          etheksthini                                          ekuvisiseni luhlobo
                          -Luhlobo lwembhalo                                   lwembhalo kanye
                          kanye netheksthi                                     netheksthi
                          kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI                    8–10                     6–7                          4–5                         2–3                     0–1
                          -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi            -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka        -Singeniso nesiphetfo    lesinemibono lehleleke      lobutsite besakhiwo          emaphutsa ekuhlela      kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                lesingemalengiso         ngelicophelo lelisetulu     -Kuhleleka nekubumbana       -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa             -Imibono yakhiwe         -Singeniso nesiphetfo       -Kuhleleka nekubumbana       ngalokubumbene          -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya,        yahleleka ngemalengiso   kanye naletinye tindzima    kwemubono kuyenetisa         -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
nesitayela                -Lulwimi, umoya          kuhleleke                   kodvwa kunemaphutsa          lamanyenti              lesingakemukeleki kwenta
                          nesitayela kuvutsiwe     ngalokubumbene              -Lulwimi lunemaphutsa        -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
10 EMAMAKI                futsi akunamaphutsa      -Imibono ihleleke           lambalwa; umoya              akwemukeleki            yimphumelelo
                                                   ngelicophelo lelisetulu     nesitayela kuyenetisa        Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                   -Kunemaphutsa               Kuhleleka kwetindzima        kunemaphutsa            akwemukeleki
                                                   lambalwa elulwimi,          kuyenetisa                                           -Tindzima
                                                   umoya nesitayela                                                                 tihlangahlangene
KWEHLUKA                             20–25                  15–19                        10–14                       5–9                       0–4
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2017-memo/d6f31dec-99b1-49d5-ad93-155f7f25784e) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2017-memo/1c069544-d368-48e1-a11f-957cd0c8f1e2) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017-memo/960965e9-64a2-4d0c-ba61-7577aedb2386) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2017-memo/8051ea6b-3ad3-4588-bfd2-93948a8318d6) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018-memo/b58726ed-9239-4775-baff-f6351e3ebc09) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016-memo/0a15a298-3e48-4b97-9d95-d21883a86562) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
