# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 24 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018-memo/b58726ed-9239-4775-baff-f6351e3ebc09
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018-memo/b58726ed-9239-4775-baff-f6351e3ebc09)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · siswati. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018/6d2d22bc-67ee-4682-8b73-419603cd643e) — QP · 2018 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                GRADE 12

                                 NATIONAL
                            SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                      INDLOVANA/INDLOVULENKHULU 2018

                               IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 80

                         Lememorandamu inemakhasi la-24.

Emalungelo agodliwe                                        Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                      NSC – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo   tinemaphutsa,   maka     ulandzele
         imemorandamu.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         ne-B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
         ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ ANGIVUMI. Onkhe
         emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/
         kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

NGONENI KUWE MHLABA? – MS Mbuyane

INDZATJANAMBHALO

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tintfo letenta sonkondlo agceke umhlaba.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko- kunetintfo latsi sonkondlo tenteka emhlabeni letibanga
kutsi awugceke lomhlaba, angeneliswa yindlela lemphatsa ngayo, lokufaka ekhatsi
loku   lokulandzelako:   Sib.   Kungaphatseki     kahle,     kudzilikelwa yindlu,
kungadvudvutwa nahluphekile, kushonelwa tihlobo takhe, njll.

UMTIMBA:
Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa tintfo letenta
sonkondlo agceke umhlaba lakhuluma ngawo. Sib.

    Sokondlo utsi wefika emhlabeni wahlangana netinkinga kantsi abetsembe
     kutsi utawuphatseka kahle.
    Wefika alindzele kudvudvutwa kepha akatange akutfole.
    Wefika etsembe kutsi umhlaba utamvikela etitseni lebeticondze kumlimata,
     kepha akutange kube njalo.
    Wefika wahlukunyetwa timvula ngekudzilita indlu labehlala kuyo.
    Washonelwa tihlobo takhe kantsi abetsembe kutsi emhlabeni ngeke ashonelwe.
    Abecabanga kutsi emhlabeni utawutfola wonkhe umuntfu anesihe, umusa,
     luvelo, sihawu nesineke kantsi umhlaba awunakwenta loko.
    Sonkondlo utsi akati kutsi yini lelindzeleke kuye kute umhlaba nalabahlala
     kuwo bamenelise kuloko labekulindzele.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha ngenhla yemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga indzatjanambhalo yabo. Basonga ngekubhala ngetintfo letenta
sonkondlo agceke umhlaba babuye baphawule ngebubi bawo ekuveteni kutsi
awumphatsi kahle kantsi yena abelindzele kunetseteka emhlabeni.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A.                                                                                      [10]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

SHUKELA – FC Nkosi

2.1      Bobabe bayakhala, bayaphela ngawe/Bomake bayakhala bayaphela ngawe.
         (Kunye kwaloku.)                                                                      (1)

2.2      Usho kutsi imvamisa yebafati bema -Afrika bakhulu ngemtimba kepha
         shukela ubashaya bondze, kushe wonkhe umtimba, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (1)

2.3      Sifanangwaca/Sifanangwaca sa B-/Sifanamsindvo sabongwaca B-.                          (1)

2.4      Uyidle kancane, kancane, kancane.                                                     (1)

2.5      Ngushukela wesifo lobanga kugula ebantfwini, ngobe uhlasela umtimba
         nengati.                                                                              (2)

2.6      lmibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labavumako batawesekela ngekutsi: lyisathaya ngobe igceka bubi
         lobubangwa sifo sashukela etimphilweni tebantfu/lgceka kungakhetsi
         kwalesifo ngekungena ngisho nebantfwana labancane/lgceka kubhubhisa
         emakhaya kusale kungenamuntfu, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labangavumelani batawesekela labakushoko.                                             (2)

2.7      Imibono itawehluka. Labatsi sisetjentiswe ngalokuhambelanako
         batawesekela ngekutsi:
         Lesisho sichaza kutsi lesifo sibulala sicotfule kusale kungenamuntfu
         ekhaya. Usisebentise kahle ngobe lesifo sashukela nangabe singenile
         ekhaya, sivame kufutiselwana, utfole kutsi wonkhe umndeni ugulwa ngiso,
         sigcine sicotfule wonkhe umuntfu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi akakasisebentisi kahle batawesekela labakushoko.                              (2)
                                                                                               [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBANE – NC Mthethwa

3.1      Ngebuhle nekukhanya lokungenambalandlati.                                             (1)

3.2      Yimphindvwa.                                                                          (1)

3.3      Emini kunelilanga lelikhanya kutengca/Kuchakata kwato lokungalingani
         nekwelililanga kutenta tingabonakali, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (1)

3.4      Kusuke sekulelwe, ebusuku.                                                            (1)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

3.5      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kungenteka tingoti letinyenti ngobe kungaba mnyama lonkhe live/Bantfu
         labahlala emhlabeni ngeke babone labakwentako ngobe kusuke
         kumnyama/Titjalo ngeke tikhule kahle ngobe tidzinga imisebe yelilanga,
         njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (2)

3.6      lmibono itawehluka. Labatsi sisetjentiswe kahle batawesekela ngekutsi:
         Tinkhanyeti natisesibhakabhakeni tiyachakata tisihlobise, lokufana
         netimbali nangabe tichakatile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi asikasebentiseki kahle batawesekela labakushoko.                              (2)

3.7      Imibono itawehluka. Labatsi yetseke ngalokunembako batawesekela
         ngekutsi:
         Tibane ligama letintfo letiletsa kukhanya njengobe naloku lokushiwo
         ngulenkondlo kuphatselene netinkhanyeti nato letiletsa kukhanya,
         lokusho kutsi nato tifana netibane.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi ayiketseki ngalokwenembako batawesekela labakushoko.                          (2)
                                                                                               [10]

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

LOMFUNDVO – GT Nkosi

4.1      Luchumanosiphambano.                                                                  (1)

4.2      Yimfundvo, kute inhlupheko ibaleke/kute bantfu banciphise inhlupheko.
         (Kunye kwaloku.)                                                                      (1)

4.3      Yimfundvo.                                                                            (1)

4.4      Usuke asafundze wagogodza kulakufundzele/Usuke asahlakanishisiwe
         ngenca yemfundvo/Usuke asakhalishisiwe engcondvweni ngenca
         yemfundvo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (1)

4.5      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Bantfu bangeswela lwati/Bantfu bangeswela imisebenti lefuna labafundzile/
         Umnotfo welive ungawa/Emafemu lamanyenti angavalwa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

4.6      Imibono itawehluka. Labatsi likhetseke kahle batawesekela ngekutsi:
         Makoti ngumuntfu lolindzeleke kutsi ente tonkhe tintfo tasemtini tihambe
         kahle, njengobe nemfundvo yenta imphilo yemuntfu ibe lula, ibe
         nekuhlakanipha.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi alikakhetseki kahle batawesekela ngalokunembako.                              (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            6           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

4.7      Ngumlayeto wekutsi bantfu kufanele bafundze kute bahlakaniphe/
         Kulesinye sikhatsi imfundvo iyamkhipha umuntfu enhluphekweni/Kulula
         kufuna umsebenti lofuna bantfu labawufundzele, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)
                                                                                               [10]

                                            NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

LICHIBIKATI – JP Shongwe

5.1      Akasiy' ingcebo neligugu kuyakh' imphilo,                                             (1)

5.2      Luchumanosicalo lwa - 'Nine'/Luchumanosicalo.                                         (1)

5.3      lmikhumbi/Tikebhe.                                                                    (1)

5.4      Yimvumelwanosigcino leyecako ya-'kati'/Yimvumelwanosigcino.                           (1)

5.5      Kuliciniso, ngobe tilwane letiphila emantini tihlala kuwo busika nelihlobo.
         Labatsi akusilo liciniso batawesekela labakushoko.                                    (2)

5.6      Lifaneleka ngekutsi indzawo lelitsafa, yindzawo levulekile, nalendlalekile
         lengenatintsaba     nemagcuma       njengalo   lwandle,     lwendlalekile,
         alubonakali lapho luphelela khona futsi alunatintsaba nemagcuma.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

5.7      lmibono itawehluka. Labavumako batawesekela ngekutsi:
         Loku lokushiwo ngulendzima kuliciniso ngobe umlandvo walomuhla
         awukatinti, uyagucugucuka ngenca yetembusave, lokufaka ekhatsi
         kuntjintja kwabomengameli, kuntjintjantjintja kwemihambo, kwemasiko,
         njll. Kantsi lwandle lona aluntjintji luhlala lunjalo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labaphikisako batawesekela ngalokunembako.                                            (2)
                                                                                               [10]

                                                               SAMBA SESIGABA A:               30

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Umuntfu    nakunentfo    layitsandzako    emphilweni,             akekho       lomunye
longamehlukanisa nayo, ngisho kungaba netihibe letitsite.

Singeniso
Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako
endzabenimbhalo yakhe, ngekusho kutsi, umuntfu nakunentfo layitsandzako nanobe
bantfu bangatsini ngayo, akehlukani nayo njengaLaMagagula labetsandza
Lushawulo, lokwatsi nanobe ahlangabetana nebumatima elutsandvweni lwabo,
wangehlukani naye. Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete kafisha tigameko
letinjengekuhlekwa bodzadzewabo ngekugana kandlunganye, kondla umndeni
waLushawulo yena angekho, kwakhela zakwabo indlu, njll.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta loku                 lokuphatselene
naLaMagagula, lokufaka ekhatsi letigameko letilandzelako: Sib.

   Kuhlekwa bodzadzewabo - Kwatsi nanobe bodzadzewaboLaMagagula
    bamhleka kutsi ugane kandlunganye, wangehlukani naLushawulo, wagcina
    endze kuye ngobe amtsandza.
 Kuganwa kwaLushawulo nguTintfombi - Kwatsi nanobe Lushawulo salobole
    lomunye umfati wate weta naye kaLaMagagula, akutange kumehlukanise
    naLushawulo ngobe amtsandza.
 Kungondli bantfwana kwaLushawulo - Kwatsi nanobe Lushawulo angasondli
    umndeni wakhe, LaMagagula wacolela kutsi kube nguye lowondlako ngekuwa
    avuka alimana nemasimu ngobe atsandza Lushawulo.
 Kungeti kwaLushawulo emngcwabeni wemntfwanabo - Kwatsi nanobe
    Lushawulo ehlulekile kuta emngcwabeni waZembe lowashonela enkelebheni,
    LaMagagula wangehlukani naLushawulo ngobe amtsandza.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
ngempela lutsandvo labenalo LaMagagula ngaLushawulo, aluzange lucedvwe tihibe
lahlangabetana nato emendvweni wakhe.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Kusita kwebantfu ekucimeni umlilo welilonto laLushawulo/Kugijima
         kwebantfu bayobikela Lushawulo ngekusha kwelilonto/Kubolekwa timphahla
         tekugcoka emva kwekusha kwelilonto laLushawulo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

7.2      Wakukhombisa ngekutsi aye eJozi lapho Lushawulo sasebenta khona,
         wamchazela kutsi luphenyo lwemaphoyisa lwatfola kutsi lilonto lakhe
         lashiswa ngulenye yetintfombi takhe.                                                  (2)

7.3      Akazange avete ticu tekuba ngumlimisi, wefika watehlisa wafana nabo
         bonkhe bantfu labatewufuna umsebenti emayini/Bantfu labanyenti bebaye
         emakhaya bayewulima.
         (Kunye kwaloku.)                                                                      (2)

7.4      Basebenti bazuza kwati kubhala/Kwati kufundza/Kwati kubala, njll.
         (Kubili kwaloku.)                                                                     (2)

7.5      lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
          Labatsi bekafanele batawesekela ngekutsi: Lushawulo abengatenti kulalela
         Tintfombi, abedlisiwe, ngekusho kwenoveli/Bekusebenta umutsi waTintfombi/
         Lushawulo abedidwe ngumutsi waTintfombi/lmitsi yaTintfombi yenta kutsi
         Lushawulo ametsembe kakhulu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)
         Labatsi abengakafaneli batawesekela ngemaphuzu lanembako.                             (2)

7.6       lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
          Abengaboleka imali yekugibela ebanganini bakhe, aye           ekhaya/
          Abengaboleka imali yekugibela kubothishela bakhe, aye ekhaya/
          Abengacela imali kunina kutsi amtfumelele, akwati kugibela/Abengacela
          labanye babothishela labanetintfo tekuhamba kutsi bampheleketele
          ekhaya, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)

7.7       Wahamba nabo ekhaya kubo/Batsatfwa nguLaMagagula wababhasobha/
          Bamikiswa kaKhumalo kubabe waLushawulo/Banikwa unina waTintfombi,
          njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                         (2)

7.8       Abefuna kuba nesibindzi sekucosha unina njengobe abemhlonipha angati
          kutsi utamcosha njani emva kwekuva ngaTintfombi kutsi uyamtsakatsa.                  (2)

7.9      Sisetfulela umlayeto wekutsi kuncono kwetsemba litje kunekwetsemba
         umuntfu njengobe Lushawulo abetsembe Tintfombi kantsi umkhaya
         utamkhomba kutsi nguye umtsakatsi labecedza bantfwabakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

7.10     Bekavikela kokheleka kwaletinye tindlu lebetakhiwe eceleni kwaleti
         taTintfombi/Abecabangela lenye yetindlu taTintfombi leyakhiwa nguye/
         Abenemcondvo wekutsi letindlu taTintfombi betingabuye tisetjentiswe
         ngesikhatsi lesitako nakunesidzingo kunekutsi tishiswe, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (2)

7.11     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kungamcoleli/Kumtjela kutsi aye ethuneni lenina ayewucela lucolo/Kumtjela
         kutsi ayewubonana nebeluleki bengcondvo bamsite kutsi akhohlwe ngalesimo/
         Kumeluleka kutsi ente umsebenti wekucolisa kunina, njengobe angasekho,
         kulabo labakholelwa elwatini lwendzabuko, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (2)

7.12     lmibono itawehluka:
         Labatsi besifanele batawesekela ngekutsi: Lushawulo abengatetsembi
         tinyanga ngobe abetibita ngekutsi bantfu bemanga/Lushawulo abengabata
         kutsi tinyanga tiyayati intfo lebetiyikhuluma/Abefuna kutsi umtsakatsi abonwe
         ngunobe ngubani khona atawuba nebufakazi/Abetsembele kakhulu
         emkhayeni, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi besingakafaneli batawesekela ngalokusenovelini.                               (3)
                                                                                               [25]

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Umuntfu    nakunentfo    layitsandzako   emphilweni,              akekho       lomunye
longamehlukanisa nayo, ngisho kungaba netihibe.

Singeniso
Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako
endzabenimbhalo yakhe, ngekusho kutsi, umuntfu nakunentfo layitsandzako nanobe
bantfu bangatsini ngayo, akehlukani nayo njengaMphikeleli labetsandza imfundvo
nemmango wangakubo lokwatsi nanobe ahlangabetana nebumatima emfundvweni
yakhe nasemmangweni wangehlukani nako. Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete
kafisha tigameko letinjengekuncishwa kwakhe indzawo yekuhlala, kucoshwa kwakhe
esikolweni, kutfunyelelwa emaphoyisa kutsi ayewumsesha, kuvukelwa ngummango, njll.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta loku lokuphatselene naMphikeleli,
lokufaka ekhatsi letigameko letilandzelako: Sib.

   Kuncishwa indzawo yekuhlala - Kwatsi nanobe Sikhulu Tsabetse amncisha
    indzawo yekuhlala yena wachubeka nekuyifuna wate wayitfola atewuchubeka
    ngemfundvo yakhe.
   Kucoshwa esikolweni - Kwatsi nanobe Sikhulu Tsabetse amcoshisa esikolweni
    ngetizatfu letingaphatseki, yena akatange aphela emandla, walwela kubuyiselwa
    esikolweni wagcine abuyele wachubeka nekufundza.

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

   Kutfunyelelwa emaphoyisa atewumsesha - Kwatsi nanobe Sikhulu Tsabetse
    amtfumelela emaphoyisa atewusesha likamelo lakhe ngalesikhatsi asenyuvesi,
    ngobe kutsiwa unetikhali netidzakamiva, yena akatange ayishiye phasi imfundvo,
    wachubeka nayo wate watfola ticu takhe.
 Kuvukelwa licembu lelitsite - Kwatsi nanobe kunelicembu lelimvukelako
    ngekungeneliswa yimfundziso yetembusave lekutsiwa uyihlanyela elusheni, yena
    akatange ayekele kusebentela ummango ngekuwutfutfukisa futsi wagcina
    asanguSosifundzave.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
kutsi ngempela lutsandvo labenalo Mphikeleli ngemfundvo nangemmango
alutange lucedvwe tihibe lahlangabetana nato emmangweni waseMbalenhle.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                                       [25]

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Watsi bantfu kufanele bakhelwe tindlu/Bakhelwe imitfolamphilo/Labadzala
         baye etikolweni tantsambama, njll.
         (Naleminye imibono yemukelekile.)                                                     (2)

9.2      Etikolweni/Emaphalamende/Emasontfweni/Emimangweni/Emawadini, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

9.3      NguLaNgomane, ngobe uvela ekucaleni kwalenoveli ngalesikhatsi
         Mphikeleli ayewufuna indzawo kaMvakali, akukho lapho atfolakala khona
         futsi, lokusho kutsi lendzaba ingachubeka    ngaphandle        kwakhe
         ingaphatamiseki.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

9.4      Kwamenta wakhutsala etifundvweni takhe njengobe bekafundza
         nebantfwana labancane kuye lebekungeke kube kuhle kwehlulwa ngibo/
         lngcondvo yakhe beseyihlutekile ngobe abesakhulile.
         (Kunye kwaloku.)                                                                      (2)

9.5      Lapha kuletheksthi Khulumile ukhutsata kusebenta ngekubambisana
         emkhatsini wemaphoyisa nabologadza, kantsi emmangweni lesiphila
         kuwo labanye bologadza batsatfwa njengebantfu lekufanele bagadze
         indzawo nobe sikhungo lesitsite kuphela bangangeneleli emisebentini
         leyentiwa ngemaphoyisa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

9.6      Lesibindzi bekasinikwa kutitjela kutsi yena wekutalwa kulendzawo kantsi
         Mphikeleli akasuye/Beketsembe kutsi kunebantfu labatamesekela
         njengobe abesakhe licembu lakhe/Magumeni bekacabanga kutsi
         batawuhlonipha sikhundla sakhe sebuthishela njengobe bekahlonishwa
         emmangweni, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

9.7      Kungenteka kutsi     belisetjentiswa boSikhulu    Tsabetse njengobe
         abesebentela hulumende welubandlululo/Bebangenalwati lwaMphikeleli
         ngetembusave, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (2)

9.8      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kungenteka waba nemona kutsi Khulumile sewutawushada naMphikeleli
         lotawuba ngusosifundzave/Kungenteka naye bekasetjentiswa boSikhulu
         Tsabetse njengobe abesebentela hulumende welubandlululo/Abetsandza
         Magumeni njengemfana wendzawo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (2)

9.9      Bekafuna kugcamisa inhlitiyo lelukhuni yaSikhulu Tsabetse njengobe
         LaDladla wetama kumbonisa kutsi akalalele Mphikeleli etfule inkinga
         yakhe, kepha wala waphetsa Tsabetse/Bekuyindlela yekwetfula bunjalo
         bakhe.
         (Nalemiye imibono yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                     (2)

9.10     Abentiwa kumvela kutsi akanabatali futsi akukho umuntfu longammela/
         Abefuna lusito lwaMphikeleli lwekusita Msiti etifundvweni.
         (Nalemiye imibono yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                     (2)

9.11     lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labangavumi batawesekela ngekutsi: Tsabetse ushone kusalindzelwe
         imiphumela yelukhetfo lwabososifundzave lapho Magumeni abeyimbangi
         yaMphikeleli,   ngaloko    bekungeke       kube   nekubuyisana/Kwelekelela
         kwaMphikeleli    emsebentini      wekungcwatjwa     kwaSikhulu   Tsabetse
         akunasiciniseko sekutsi sebabuyisene, Mphikeleli bekenta umsebenti wakhe
         njengelikhansela, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labavumako batawesekela ngemaphuzu lanembako.                                         (2)

9.12     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kungabi nendzaba nekufa kwakhe/Kungatibandzakanyi ngemalungiselelo
         emngcwabo/Kungayi ngisho nasemngcwabeni/Kungafuni nekwati kutsi
         ummango utawusita ngayiphi indlela/Kusita kute kubonakale kutsi
         ulikhansela lelingenamagcubu, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (3)
                                                                                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Umuntfu nakunentfo layitsandzako emphilweni yakhe, akekho                     lomunye
longamehlukanisa nayo, ngisho kungaba netihibe letitsite.

Singeniso
Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako
endzabenimbhalo yakhe, ngekusho kutsi, umuntfu nakunentfo layitsandzako nanobe
bantfu bangatsini ngayo, akehlukani nayo njengaMlungisi labetsandza Lomusa
lokwatsi nanobe ahlangabetana nebumatima elutsandvweni lwabo wangehlukani
naye.     Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete kafisha tigameko latimela Mlungisi,
letinjengekugcoka inzilo kwaLomusa, kushaywa nguMacaleni, kubona Lomusa
asebentisa tidzakamiva, njll.

Umtimba.
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta loku lokuphatselene naMlungisi,
lokufaka ekhatsi letigameko letilandzelako: Sib.
Sib.
 Kugcoka kwaLomusa inzilo - Kwatsi nanobe Lomusa azilele indvodza yakhe,
     Mlungisi wangayekeli kumeshela, wachubeka ngobe amtsandza.
 Kushaywa nguMacaleni - Kwatsi nanobe Macaleni amlwisa ngaLomusa, yena
     wangayekeli kumtsandza.
 Kusetjentiswa kwetidzakamiva kwaLomusa - Kwatsi nanobe abona Lomusa
     asebentisa tidzakamiva, akatange amlahle, wachubeka watsandzana naye wate
     wamlobola.
 Kuhamba ebusuku kwaLomusa - Kwatsi nanobe atibonele kutsi Lomusa uhlala
     nemadvodza ebusuku, lapho kunatfwa khona tjwala, Mlungisi wangehlukani
     naye, wachubeka nekwenta emalungiselelo emshado.
 Kuba ngumngani waNkhangala - Kwatsi nanobe Lomusa angumngani wemuntfu
     loshushumbisa tidzakamiva, Mlungisi akatange amlahle, kodvwa wachubeka
     wamtsandza.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
kutsi, ngempela, lutsandvo labenalo Mlungisi ngalomusa alutange lucedvwe tihibe
lahlangabetana nato emphilweni yakhe.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                  [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13            DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

11.1     Yimfihlo yekutsi letembatfo tiyinzilo/Kutsi uzilile/Kutsi udla tidzakamiva/Kutsi
         usidzakwa.
         (Kunye kwaloku.)                                                                       (2)

11.2     lmveta   angumuntfu   labengalubhadzi     esontfweni/Abephila            imphilo
         yekungakholwa/Abengenalo libandla lacondzene nalo.
         (Kunye kwaloku.)                                                                       (2)

11.3     Macaleni bekahlalela kwenta emacala, washaya Mlungisi ngalesikhatsi
         bahlangana kaLomusa, kubeka umuntfu sandla kulicala/Watfolakala
         aboshwa naboLomusa ngemacala ekutsengisa tidzakamiva, kuntjontja
         nekubulala.
         (Kunye kwaloku.)                                                                       (2)

11.4     Wagcoka inzilo emva kwekushona kwemyeni wakhe/Ngalesikhatsi Mlungisi
         awelwe yindvuku yakhe beme bobabili, Lomusa wagobondzela wayitsatsa
         wamnika/Wafihlela Mlungisi similo sakhe lesibi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                          (2)

11.5     Lomusa walotjolelwa emcashweni kantsi emimangweni lesiphila kuyo intfombi
         ilotjolelwa kabo/Akatange wabikwa kulabadzala ngembikwekulotjolwa kantsi
         emimangweni lesiphila kuyo intfombi iyabikwa ekhabojaha kucala.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                           (2)

11.6     Labavumako batawesekela ngekutsi:
         Kushiwo ngobe Lomusa abegula, lokungenteka kutsi lokugula wakwendlulisela
         Mlungisi.
         Labangavumi batawesekela ngekutsi nanobe Lomusa abegula akatange
         amengcisele Mlungisi ngobe ngahle bebasebentisa lijazi lemkhwenyane
         nabaya emacasini.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

11.7     Abesaba kutsi Mlungisi angate antjintje umcondvo ngaletintfo latibonako
         letinjengetidzakamiva, bese akasachubeki nekumtsatsa/Abesambonile kutsi
         unemali utamudla malula nasatibita ngemkakhe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                           (2)

11.8     Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako:
         Kumecwayisa kutsi ehlukane netidzakamiva/Kumecwayisa kutsi ayekele
         bugebengu ngobe utawuboshwa/Kumecwayisa kutsi alindze kute kufike
         sikhatsi sekukhumula inzilo bese uyagana/Kumecwayisa kutsi akhetse
         bangani labatambonisa indlela lenhle, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

11.9     Abeyewutibonela ngewakhe emehlo kutsi impela Mlungisi uyashada/Abefuna
         kuyewuhlaza Mlungisi ngekumjikijela ngemntfwana/Abefuna kuyewumisa
         umshado ngobe naye anemntfwana naMlungisi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

11.10    Mlungisi abetawuphila kahle ngaphandle kwetinkinga njengobe Sitsembile
         abengayenti lemikhuba leyentiwa nguLomusa/Abetawusimama ngasetimalini
         ngobe bekutawubete umuntfu loloku amcela imali ngemachinga ngobe
         Sitsembile abesebenta/Abengeke abe netinkinga teliphupho leyise, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

11.11    Imibono itawehluka, labatsi sikhetseke kahle batawesekela ngekutsi:
         Mlungisi abebanjwe tibopho telutsandvo lwekutsandza Lomusa, angakhoni
         kuphuma kuto njengobe nesihloko sikhuluma ngeTibopho Telutsandvo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi asikakhetseki kahle batawesekela ngemaphuzu lanembako.                        (2)

11.12    Lesaga sisho kutsi umuntfu angaba muhle kantsi lukhulu lolubi lalufihle
         ngekhatsi kwakhe njengaLomusa labemuhle kepha tento takhe betitimbi, adla
         abuye atsengisa tidzakamiva, antjontja futsi angumbulali.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (3)
                                                                                               [25]

                                          NOBE

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Simo semoya lesisemibhalweni yetemdzabu.

SINGENISO:

Umhlolwa ngamunye uchaza sihloko sendzabambhalo lesisimo semoya endzabeni
yetemibhalo yemdzabu nendlela lesivetwe ngayo.

UMTIMBA:

Bahlolwa bangahle baphawule ngemaphuzu lafaka ekhatsi lawa lalandzelako: Sib.

lndlulamitsi nengwenya:
 Umoya wekuvana – Lomoya uvetwe ngendlulamitsi Ievana nengwenya tite
    tivakashelane, lokungakavami etilwaneni ngobe ingwenya yesatjwa kakhulu.
    Ubuye wavetwa kuvana emkhatsini wetilwane lebetihlala kuleyo ndzawo
    ngekutjela kutsi betifuna kuyewuyivakashela.
 Umoya wekwesaba – Lomoya uvetwe tilwane lebetivana nendlulamitsi kodvwa
    tingakhoni kuyewuyivakashela ngekwesaba umngani wendlulamitsi, ingwenya,
    ngobe tesaba kudliwa, 'umlomo wayo lomkhulu.'
 Umoya wekucabana/wekungevani – Lomoya uvetwe ngendlulamitsi leyacabana
    nengwenya ngobe indlulamitsi ingavumi kuyewuvakashela ingwenya ngesizatfu
    sekungakwati kuhlamba kantsi ingwenya seyibuya kuyewuvakasha kandlulamitsi.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha ngenhla yemukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

Tibongo TaNgwane Ill
 Umoya wekugceka – Lomoya uvetwe ngekugceka ngelulaka Ngwane Ill lanalo
    ekhaya nangaphandle nangekutsi ashaye emantfombatane ngalesikhatsi bonina
    bangekho, kute kwetfuke emadvodza.
 Umoya wekuvana – Lomoya uvetwe ngekukhuluma ngekutsi ulichibi lelinatfwa
    ngemadvodza, lokusho kutsi bekevana nemadvodza ngobe naku tidzandzane
    abetishaya.
 Umoya welubandlululo – Lomoya uvetwe ngekutsi abevana nemadvodza kantsi
    tidzandzane abetishaya.
 Umoya welutsandvo – Lomoya uvetwe ngekutsi Ngwane Ill alilitele ngagogo
    wakhe waseNkayaneni.
 Umoya wekuhlonipha – Lomoya uvetwe ngekutsi Ngwane Ill agucelwe tindvuna
    nemadvodza ngobe abusa litiko lelingenahlumela lendvodza, lokukhomba
    kumhlonipha.
 Umoya wekudvumisa – Lomoya uvetwe ngekutsi Ngwane Ill advunyiswe,
    ashayelwe Bayethe, abitwe nangetinanatelo takaMlangeni.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.)

SIPHETFO:
Umhlolwa ngamunye ulindzeleke kutsi asonge konkhe labekhuluma ngako
endzabenimbhalo yakhe, ngekuveta kutsi tonkhe tigameko letentekako emibhalweni
yetemdzabu tiyindlela umbhali letfula ngayo simo semoya wendzaba nobe
ummango njengobe tonkhe tigameko tenteka ngaphasi kwesimo lesitsite.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C                                       [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

13.1     Umfana abehlala nenina uyise sekukudzala ashona.                                      (2)

13.2     lnsweleko ibangelwa kushona kweyise wemfana, yena nenina
         bahlupheke beswele kudla nekwekwembatsa, lokwenta ate ayewufuna
         umsebenti.                                                                            (2)

13.3     Tifundza kutsi kubeketela kuyakhokhela ekugcineni ngobe umfana
         wabeketela wagcine anikwe lidada lelitalela emacandza egolide lamletsela
         imali/Tifundza kutsi salakutjelwa sibona ngemopho ngobe umfana
         akatange alalele umlumbi nenina ngalesikhatsi batsi angacali alibulale
         lidada, walibulala kwaba kuphela kwekunjinga lebekuletfwa ngemacandza
         egolide labetalelwa lidada, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

13.4     Kubangelwa lidada lelitalela emacandza egolide, intfo lengakate yenteke.              (2)

13.5     Kusebentisa ligolide abe angenalo lilungelo nobe tincwadzi tekuliphatsa
         kumbe kulitsengisa, lokulicala lelibovu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

13.6     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kumcosha         angaphindzi       abuye       ngekulandza inhlupheko
         lebesebehlukene nayo/Kwemukela kutsi angeke basaba nemali ngobe
         lidada beselifile/Kumecwayisa kutsi ayewufuna lomunye umsebenti kute
         bachubeke nekuphila kahle, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

13.7     lmibono itawehluka:
         Lesaga sisho kutsi umuntfu longafuni kulalela ugcina kabi.
         Labatsi siyahambisana, batawesekela ngekutsi:       Lokwenteka
         kulenganekwane kutsi umfana angalaleli umyalo wemlumbi wakhe
         newenina wekutsi angalibulali lidada, yena alibulale, kwagcina kuphele
         umnotfo wemacandza egolide.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi asihambisani batawesekela labakushoko.                                        (3)

13.8     Sihabiso.                                                                             (1)

13.9     'Lohlokohle timbiba taphuma' - kuhlokohla kusho kucala intfo itihlalele,
         njengeNgwenyama Bhunu labecala bantfu- timbiba.                                       (1)

13.10    Sicedzelelamcondvo/I-enjambamenti.                                                    (1)

13.11    Uyiveta ingumuntfu lophanako ngekudla/Uyiveta ingumuntfu longagovuki
         nekudla, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (1)

13.12    lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Beyenta tintfo letehlukile kuletentiwa ngulabanye/Yenta tintfo ngendlela
         lefuna ngayo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

13.13     Ligodze yintfo lesetjentiselwa kutsiya tinyamatane. Kulomugca kusho kutsi
          lngwenyama Bhunu beyisitsiyo esigodlweni sakaZombodze. Loku
          kuhambisana nemasiko ngobe vele inkhosi iba ngiyo lebuka kuhamba kahle
          kwetintfo esigodlweni.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                          (2)

13.14     lmibono itawehluka. Labatsi siyahambisana batawesekela ngekutsi:
         lngwe silwane lesiyingoti ngobe siyabulala, lokusho kutsi nayo
         lngwenyama Bhunu beyiyingoti ngobe lomugca uyiveta yehlula tive
         letinemandla lokukudla ematfole enyatsi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi asihambisani batawesekela labakushoko.                                        (2)
                                                                                               [25]

                                                               SAMBA SESIGABA B:               25

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           17           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

'Sitsa semuntfu ngeke siyivimbe imphumelelo yakhe.' Kubhekiswa kuMphotfo.

Singeniso
Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako
endzabenimbhalo yakhe ngekusho kutsi bantfu labatitsa takho ngeke bayivimbe
imphumelelo yakho, njengaLaHleta nalabanye lebebangafuni kubona Mphotfo
aphumelelela. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko lapho titsa
taMphotfo tenta lokubi kuye kwetama kuvimbela imphumelelo yakhe, kodvwa
tehluleka, kufaka ekhatsi kuphatfwa kabi nguCelani, kungatsandvwa nguLaHleta,
kucamba emanga kwaHleta elucingweni, njll.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Sib.

   Celani - wabukisa ngaMphotfo esikolweni ambita ngesichaga nakamtfola
    ahamba naNcobile. Loku akutange kuyibuyisele emuva imphilo yaMphotfo,
    waphumelela wagcina ashadile naNcobile.
 LaHleta - wavukwa lulaka nabona Mphotfo ahamba naNcobile, ambita
    nangeluphuya, washaya Ncobile ngobe atsi ugane mandzafu wabuye wacosha
    Mphotfo kabuhlungu esibhedlela ngobe angafuni abonane naNcobile. Tento
    taLaHleta atitange tiphumelele kubehlukanisa. Mphotfo waphumelela wagcina
    ashade naNcobile.
 Wehluleka kusita Mphotfo ngekuyewumcelela lusito kumfundisi kutsi asitwe
    ngetimali ngobe amenyanya. Loku akutange kuyivimbe imphumelelelo yaMphotfo,
    wakhona kumelana nebumatima labebukene nabo, wafundza wagcina
    asangudokotela.
 Hleta - wenta licebo lekwehlukanisa Mphotfo naNcobile ngekutsi ashayele
    Mphotfo acambe emanga atsi sisu asisiso sakhe saCelani futsi sesibikiwe
    kaMavimbela. Licebo lakhe atange liphumelele ngobe ekugcineni Mphotfo
    naNcobile bagcina bacolelene babuye bashada.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa ngenhla yemukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
konkhe lebekwentiwa titsa taMphotfo kuye akutange kuphumelele ngobe Mphotfo
wagcina asashadile naNcobile futsi wagcina asafundze wagogodza waba
ngudokotela.

CAPHELA:        Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela
                imibono yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                  [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

15.1     Celani utsandza emantfombatane kakhulu lokungadala kucabana nemkakhe/
         Akanabuntfu, ubukela labanye bantfu phasi/Utsandza ludlame/Ungumuntfu
         wetimfihlo, wehluleka kutjela Ncobile kutsi imali latsenga ngayo timoti
         wayitsatsaphi, njll.                                                                  (2)

15.2     Ncobile abeneluvelo, wakhona kuvelana naMphotfo kulesimo labekuso
         njengekucela unina kutsi akhulume nemfundisi kutsi asitwe ngemali yelisontfo/
         Bekakhutsata bontsanga yakhe kutsi babambelele emfundvweni yabo/
         Bekangatsandzi umuntfu ngobe aphetse lokutsite, kodvwa buntfu bakhe/
         Bekangumuntfu locolelako ngobe wagcina amcolele/Bekakhona kuvuma
         liphutsa lakhe aphindze alungise lapho one khona njengakunina, njll.                  (2)

15.3     Batali bakadzeni bebendzisa bantfwababo ekhaya lelitsite ngekubuka kutsi
         kuyasutfwa kulelo khaya, nekutsi lilikhaya lelihlonishwako lapho angeke
         ahlupheke khona. Loku kwehlukile kulokwenteka kulomdlalo, akwendziselwana
         njengaNcobile lowatikhetsela Gedlembane, Celani naMphotfo, unina
         wamesekela kulakukhetsile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

15.4     Ncobile nakasesibhedlela ayewutfola luswane wahlolwa bangani kunenina/
         Emva kwekulimala kabi kwaNcobile batali bakhe behluleka kumyisa esibhedlela
         wate wayiswa nguNcane/Ncane emva kwekuphutselwa esikolweni sikhatsi
         lesidze welulekwa nguNcobile kutsi abuyele esikolweni/Ncobile tincwadzi
         tesikolo waletselwa nguMphotfo kute angasaleli emuva, batali behluleka
         kukwenta loko, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

15.5     lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Lamavi akemukeleki ngobe lusha
         lwalomuhla etindzabeni telutsandvo lubuka imali emntfwini/Lubuka kutsi
         umuntfu udvume kangakanani/Lubuka kutsi umuntfu muhle kangakanani/
         Lubuka kutsi umuntfu uhamba ngemoti lenjani/Lubuka kutsi umuntfu
         usebenta msebenti muni, alubuki buntfu nekutiphatsa kwakhe, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labangavumelani nembono batawesekela ngalokusemdlalweni.                              (2)

15.6     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Bebadliwa satelo kutsi ngibo
         lababulala Gedlembane/Bebacabanga kutsi nakungavela kutsi ngibo
         babulali, ummango utabavukela/Bebangeke baye emngcwabeni wemuntfu
         labamtondzako futsi labambulala, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

15.7     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Njengobe Celani naMphotfo bebabanga
         Ncobile, tetsamelilwati betilindzele kutsi bagcine babambene ngetandla
         balwa, babulalane, indzaba yabo ingapheleli ekukhulumisaneni nje kuphela
         njengobe kwenteka encwadzini.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           19           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

15.8     lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Kutfumela Litiko Letemphilo
         kuyewufundzisa ngekutiphatsa nangekuya emacasini kute kuvikelwe
         kukhulelwa/Kuvula umklamo wekufundzisa lusha ngekutiphatsa/Kucela bomake
         labaphetse temasiko kutewufundzisa bantfwana ngekutiphatsa kahle
         nawungumuntfu lomusha/Kukhutsata bafundzi kugcina emasiko njengekuya
         emhlangeni, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

15.9     lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Wawemukela ngekujabula lokukhulu
         ngatsi nawo ete kulomshado wemshana wakhe/Kuwajabulela kwakhe bekungate
         kudide emaphoyisa kutsi kukhona lakwatiko/Bekungatsi abelahlisa umkhondvo
         kutsi emaphoyisa abe nekungabata kutsi nguye umbulali/Hleta watitsela
         ngalabandzako nakawemukela njengemuntfu lomsulwa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

15.10    lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Bafundzi bekufanele balandzele imitsetfo
         nemigomo lemayelana nekuphutselwa esikolweni/Thishela weliklasi lemfundzi
         lophutselwa njengaNcane bekumele ete nebatali bakhe esikolweni batewuchaza
         ngembangela yekuphutselwa kwakheISikolo sifune sizatfu lesivakalako
         nalesicinile sekuphutselwa kwakhe, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

15.11    lmibono itawehluka. Labavumako batawesekela ngekutsi: Umntfwana
         nanobe ungamkhulisa ngesandla lesicinile nobe lesitsambile, nakafuna
         kuphunyuka, uyaphunyuka akuphambe njengaLaHleta unina waNcobile,
         lowetama kutsi      akhulise    Ncobile  ngesandla lesicinile kodvwa
         wamphunyukela kunjalo, watfolakala asakhulelwe ekugcineni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labaphikisako batawesekela ngalokusemdlalweni.                                        (2)

15.12    Lesaga sichaza kutsi tinkinga telikhaya lakho atitjelwa bantfu bangaphandle.
         LaHleta uyahambisana nalesaga ngekutsi njalo nabehlangabetana netinkinga
         ngaNcobile abebikela belusendvo lwakaMagagula nelwakaHleta kutsi lumbonise,
         njengalapho Ncobile abengasafuni kwenta lutfo ekhaya nabuya esikolweni,
         wacela Hleta kutsi amekhute/Kugana nekukhuleliswa kwaNcobile nguMphotfo,
         wabonisana ngako naHleta naLaMagagula, hhayi nebantfu labalukhuni, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (3)
                                                                                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           20           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
'Sitsa semuntfu ngeke siyivimbe imphumelelo yakhe.' Kubhekiswa kuSomhlolo.
Singeniso
Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako
endzabenimbhalo yakhe ngekusho kutsi, bantfu labatitsa takho ngeke bayivimbe
imphumelelo yakho njengaMahubhulu labengafuni kubona Somhlolo aphumelela.
Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko lapho titsa taSomhlolo tenta
lokubi kuye kwetama kuvimbela imphumelelo yakhe, kufaka ekhatsi kuhlela
kwaMahubhulu kuketula umbuso waSomhlolo, kufaka kwakhe umoya lomubi
kuletinye tindvuna kutsi tivukele umbuso, kugucula tinkhulumo latfunywe tona, njll.
Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Sib.
Sitsa saSomhlolo - Mahubhulu
    Wafaka umoya kuSigogodvolo wekutsi kuketulwe umbuso waSomhlolo. Loku
     akutange kuphumelele ngobe luhlelo lwenkhosi lwekudala kuthula esiveni sayo
     lwaphumelela ngekutsi Sigogodvolo agcine sekeme ngasehlangotsini lwaletinye
     tindvuna letivumelana neluhlelo lwenkhosi.
    Mahubhulu wetama kugucula latfunywe kona nguSomhlolo kuMabhoko, inkhosi
     yaseMachibini kuyekwakha buhlobo, ngekutsi atjele Mabhoko kutsi Somhlolo
     ufuna kumhlasela, lokuncono agadle kucala. Emacebo akhe akatange
     aphumelele ngobe inkhosi yagcina ibakhile buhlobo naMabhoko ngekutsi
     kutekwe Letsalucolo lokwenta kutsi kudaleke kuthula nekubambisana kuletive
     letibomakhelwane.
    Wetama kuhlangana naMabhula, inkhosi yebeSutfu kutsi bente umbutfo munye
     kute kuhlaselwe sive saNdvungunya. Lisu lakhe lehluleka ngobe Mabhula
     ngemuva kwekuva emanga aMahubhulu ekutsi Somhlolo ufuna kumhlasela,
     wavele wabaleka lokwenta kube lula kutsi luhlelo lwaSomhlolo lwekuletsa
     kuthula luphumelele.
    Mahubhulu bekaliphiciphici, atishaya sengatsi uyindvuna letsembekile
     yaSomhlolo, kantsi uhlangana netitsa taSomhlolo ngasese atetsembise
     tikhundla letisetulu nangabe titawuhlanganyela naye ekuketuleni umbuso
     waSomhlolo. Lamachinga akhe atange aphumelele ngobe Somhlolo wagcina
     aphumelele kuhlanganisa onkhe lamakhosi netikhulu tetive lebekakhelene nato,
     kwasetjentiswana ngekuthula.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa ngenhla yemukelekile.)
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
konkhe lebekwentiwa titsa taSomhlolo kuye akutange kuphumelele ngobe tifiso
taSomhlolo tekubona live lakhe linekuthula futsi litintile taphumelela.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C.                                      [25]

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           21           DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

17.1     Mahubhulu watjela emabutfo kutsi ayewuhlasela letinye tive letakhelene
         nabo, kodvwa lowo mtamo awumange uphumelele ngobe emabutfo ahamba
         aya emgidvweni labemenywe kuwo esigodlweni/Wehluleka ngobe kute
         tindvuna letawutsenga umbono wakhe wekuvumela emabutfo ayewuhlasela,
         njll.                                                                                 (2)

17.2     lmibono itawehluka: Labatsi ube nalo batawesekela ngekutsi: linani lebadlali
         labakuletheksthi lemukelekile, bane, kanye nelibutfo, lokungenteka lebantfu
         labambalwa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi akanalo likhono batawesekela ngalokusetheksthini.                             (2)

17.3     NguSomhlolo. Uvetwa esetfulweni salomdlalo kute kuyewufika esiphetfweni
         sawo futsi nguye lobukene nenkinga/Nguye lokubukwe kutsi atfole
         sisombululo senkinga lekubukenwe nayo/Uvela kuto tonkhe tigameko
         letikulomdlalo kusukela ekucaleni kuyewufika esiphetfweni sawo/Nguye
         loncobako esiphetfweni salomdlalo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

17.4     Kuvikela sive kutsi singahlaseleki lula/Kwetsembeka kuSomhlolo/Kucunga
         sibindzi aye kuMahubhulu umuntfu loyingoti nalonenhloko lecinile, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

17.5     Lamavi aMahubhulu akahambisani nalokwenteka esiphetfweni ngobe
         esiphetfweni wehluleka kumelana nayo yonkhe imibuto labebutwa yona
         kodvwa wakhetsa kutibulala kunekuphendvula.
         (Nalamanye emaphuzu lanembako emukelekile.)                                           (2)

17.6     Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako:      Timphi     tibangela
         kungahlaliseki emimangweni yalomuhla, bantfu bayabaleka etindzaweni
         tabo bayewuhlala encenye lapho kuphephe khona nobe balahlekelane,
         kantsi embusweni        waSomhlolo,    bantfu    bebahlalisekile njengobe
         abengatifuni timphi/lmibhikisho nayenteka emimangweni yalomuhla yenta
         kutsi babulalane kugcine kushona tihlobo, kantsi Somhlolo abengafuni
         kukhishwe       umphefumulo/Emimangweni            yalomuhla      baphatsi
         abasahlonishwa, kantsi tindvuna taSomhlolo betihlonishwa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                          (2)

17.7     lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Bafundzi labanetinhloko letilukhuni
         labangafuni kulalela bafundzisi/Bafundzi labafaka umoya lomubi
         kulabanye bafundzi kutsi baphikisane nemitsetfo yesikolo/Bafundzi labanye
         bahlasela bafundzi betikolo letakhelene netabo/Bafundzi bakha emacembu
         langevani nalamanye etikolweni njengobe Mahubhulu abengafuni libutfo
         lakhe lente lokwentiwa ngulamanye emabutfo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-feb-march-2018-memo/670c433c-896c-4a02-a7ca-25b654b7f858) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-feb-march-2018-memo/e0250168-cc2f-46a4-9444-ed1e802bf8a6) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2018-memo/3a68b773-88df-4423-9481-736609a87510) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [SISWATI HL P2 NOV 2018 FINAL MEMO](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018-final-memo/935d52d4-b8b0-49e9-8251-1335462447ad) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2017-memo/9c76376f-362d-40f1-a5ea-deab6accd414) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016-memo/0a15a298-3e48-4b97-9d95-d21883a86562) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
