# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2016, 20 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016-memo/7135e757-4cf9-41c0-883d-5af60ae7caea
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 20

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016-memo/7135e757-4cf9-41c0-883d-5af60ae7caea)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2016 · siswati. Memorandum, 20 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016/8a95e7cb-80af-41ba-9c3f-0c884183fee7) — QP · 2016 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                        SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                      2016

                              IMEMORANDAMU

                                                          EMAMAKI: 80

                           Leliphepha linemakhasi a-20.

Emalungelo agodliwe                                            Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            2                             DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.  Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka
    timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule
    indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.)
2. Esigabeni A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
    (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.
3. Esigabeni B na C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule imibuto
    lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka imphendvulo
    yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine
    imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA,
    ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye
    umbuto wendzabambhalo.
4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
    iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
    ingamakwa.
5. Nangabe       tinombolo    tetimphendvulo       tinemaphutsa,    maka ulandzele
    memorandamu.
6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi
    nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.
7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
    kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
    ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono
    lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe
    irubhrikiyekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A na B
8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele
    acaphune akangajeziswa.
9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
    ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Onkhe
    emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
    akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
    LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
    ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3                           DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1 (UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO)

'NCAMUL' EMAVE' – SR Mdluli

INDZATJANAMBHALO

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kuphumelela     kwasonkondlo           ekusebentiseni     sifanisongco/   sinongo
sesifanisongco.

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko. Kuvetwa ngalokufisha kutsi siyini sifanisongco, banike
netibonelo tesifanisongco. Sib. Intfo lenhle kakhulu ngekutsi 'simomondiya', njll.

UMTIMBA:
Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa kusetjentiswa
kwesifanisongco kulenkondlo. Bahlolwa bangahle bavete lamaphuzu lalandzelako:
Sib.

Kubita imoti yakhe ngalamagama lalandzelako:
• Ncamul' emave: Kuhamba tindzawo letinyenti naletikhashane sonkondlo ukubona
  kukuncamula emave.
• Lomagadvula: Litubane legijima ngalo, sonkondlo ukubona kufana nekugadvula
  kwelihhashi.
• Tintsaba tiyamdedela: Kusala ngemuva kwetintsaba nayengca lemoti, sonkondlo
  ukubona kukuyidedela tiyivulele indlela.
• Sikhikhikhi: Emandla lenawo, sonkondlo uyibona isikhikhikhi.
• Sishingishane: Indlela leshesha ngayo, sonkondlo ubona lemoti isishingishane.
• Simomondiya: Buhle balemoti sonkondlo ububona bubuhle besimomondiya.
• Silwane: Indlela lenta tintfo ngayo, imenta ahlonipheke nobe esatjwe
  njengesilwane.
• Lilanga: Buhle balemoti sonkondlo ububona bubuhle belilanga.

Labatsi akakaphumeleli batawesekela ngetizatfu banike netibonelo labatitsetse
enkondlweni.
(Naletinye tifanisongco letisetjentiswe kulenkondlo letingakabalwa lapha ngenhla
temukelekile).

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako etindzatjanenimbhalo tabo.
Baphawula ngekuphumelela nobe kwehluleka kwasonkondlo kusebentisa
sifanisongco/sinongo sesifanisongco kwendlulisa lomlayeto walenkondlo yakhe.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SICHIBIYELO A.                                                                       [10]

Emalungelo agodliwe                                                         Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                            DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 2 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'NTFOMBI YETIMANGA' – SR Mdluli

2.1    Sotilwimilwimi ntsandvose wababe.                                              (1)

2.2    Luchumanosigcino.                                                              (1)

2.3    Ungumaphikelela wetimanga ntfombi yetimanga.                                   (1)

2.4    Kucitsa situnge/Kutijabulisa/Kukhaliphisa tingcondvo/Kubenta bahlaliseke
       bavikeleke ekutfoleni tifo/Kutfutfukisa emakhono abo elulwimi/Kwengeta lwati
       lwabo/Kubenta baphephe ekusebentiseni tidzakamiva, njll. (Naleminye imibono
       lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                      (1)

2.5    Lemigca isho kutsi konakala kwamabonakhashane kutawusita kutsi umsebenti
       wesikolo wentiwe. (Naleminye imibono yemukelekile.)                            (2)

2.6    Intfombi ngumuntfu lomsikati losakhula futsi lotsandzekako, itsandvwa nguwo
       wonkhe umuntfu/Intfombi isibani selive. (Naleminye imibono lenembako
       yemukelekile.)                                                                 (2)

2.7    Imibono itawehluka. Labatsi kuliciniso batawesekela ngekutsi bantfu
       labangasebenti, labanabomabonakhashane, babukela konkhe lokwenteka
       kumabonakhashane imini yonkhe, kulesinye sikhatsi nasebusuku. (Naleminye
       imibono lenembako yemukelekile.)
       Labangavumelani nawo batawesekela ngekutsi: linyenti lebantfu livuka liye
       emsebentini, bokhewane baye etinkhulisa, lokwenta kutsi mabonakhashane
       abukelwe nakubuywa emsebentini nasesikolweni nabacedza kwenta
       imisetjentana yasekhaya nemisebenti yesikolo. (Naleminye imibono lenembako
       yemukelekile.)                                                                 (2)
                                                                                      [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5                                   DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 3 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'IMFIHLO YETIMFIHLO' – JJ Ncongwane

3.1      Uyembulek' utuse kube lusizi-                                                       (1)

3.2      Letetfweswa labakwatiko                                                             (1)

3.3      Sinongo lesiyindida/Imphindza/Sicatsaniso.
         (Kunye kwaloku.)                                                                    (1)

3.4      Kusemshadweni/Kungalesikhatsi kushadwa/Emendvweni/Emtsimbeni.
         (Kunye kwaloku.)                                                                    (1)

3.5      Yisathaya, igceka kufa/Igceka bubi lobentiwa kufa.                                  (2)

3.6      Bantfu bangabaleka bangafuni kutsi kufa kubatfole/Labangakholwa
         bangalungisa tindlela tabo kuze kutsi nabafa baye eZulwini/Liningi lebantfu
         ngeke lingcwatjwe ngobe lingatiwa lapho lafela khona/Bantfu bangamosha
         timali nemafa kuze kutsi nabafa bangashiyi lutfo/Bangagcina banuka
         ngekuhlala emahlatsini bangagezi/Bangagcina baphambana tingcondvo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                       (2)

3.7      Imibono itawehluka. Labavumelana nako batawesekela ngekutsi: bantfu
         bayangcwatjwa, ummango awati kutsi kwentekani emva kwekungcwatjwa/
         imfihlo yemhlaba kufa, kuliciniso kutsi umhlaba unemfihlo lekufa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labangavumelani nako batawesekela ngekutsi: bososayensi bayakhona
         kwenta lucwaningo basho lokwenteka kulabafile, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                            (2)
                                                                                             [10]

UMBUTO 4 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'YINAKEKELE!' – SR Mdluli

4.1      Liyakhukhumuka.                                                                     (1)

4.2      Intfuntfu ibhunya emishinini nasemafemini.                                          (1)

4.3      Kulahlwa emaphepha, emabhodlela netikotela yonkhe indzawo/Imililo
         leshiswako netitfutsi kubhunyisa intfutfu lengcolisa umoya/emafemu acitsela
         butsi emantini/tibi tiyekelwa tize tibe yintsaba/yindvundvuma, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                        (1)

4.4      Silinganisamcondvo/Kucatsaniswa kwemcondvo lophikako.                               (1)

4.5      Uchaza kutsi letibi letingaka, letingapheli akakatetayeli futsi tiyammangalisa.     (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            6                               DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

4.6      Budlelwane bekutsi kokubili kuphatselene nekukhatsalela imvelo, sihloko sitsi
         ayinakekelwe kantsi lomugca utsi ayongiwe/Kunakekela kusho konga.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                    (2)

4.7      Imibono itawehluka: Labatsi uphumelele batawesekela ngekutsi: umuntfu
         utelwe imvelo ikhona, nalabahambako bayishiya ikhona, ngaloko, ayipheleli
         iyohlala ikhona situkulwane nesitukulwane.
         Labatsi akakaphumeleli nabo batawesekela.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
                                                                                         [10]

                                            NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'DUMAZILE' – MJ Masilela

5.1      Imphilo yekweswela indilinga.                                                   (1)

5.2      Uvundlisa lutsi lwakho.                                                         (1)

5.3      Sidvonsamoya/Imphindvwa/Imphindza. (Kunye kwaloku.)                             (1)

5.4      Live lisuke lifana yonkhe indzawo/Lokwentekako kusuke              kwenteka
         ngalokufanako yonkhe indzawo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                    (1)

5.5      Wentiwe kutsi ufuna kugcizelela abuye agcamise imphilo yasonkondlo
         lebeseyimatima ngobe besekuphele umsebenti kungasenamali/Ugcizelela
         bulukhuni bemphilo ayifanise nentfo lengenteki nanini. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                        (2)

5.6      Bekafuna kugcizelela nekuvakalisa kudvumala kwakhe ngekugucukelwa
         nguDumazile labemtsandza, ahambe amshiye ahlupheka. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                (2)

5.7      Imibono itawehluka. Labatsi uphumelele batawesekela ngekutsi lenkondlo
         ikhuluma ngaDumazile netintfo latentile kusukela ekucaleni kuze kube
         sekugcineni/Lenkondlo    ikhuluma    ngetintfo   letidvumatako   letentiwa
         nguDumazile kusonkondlo kusukela ekucaleni kuze kube sekugcineni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi akakaphumeleli batawesekela ngekutsi: Sonkondlo abengayetsa
         inkondlo yakhe ngendlela lejulile angadzaluli kutsi ucondzise kuDumazile,
         umuntfu lomsikati, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
                                                                                         [10]

                                                              SAMBA SESIGABA A:          30

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7                          DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI

UMBUTO 6 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letifakazela kutsi indlela leya emphumelelweni imatima.
SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo
lokutigameko letifakazela kutsi indlela leya emphumelelweni imatima, babhekise
kuLaMagagula. Bahlolwa baveta ngalokufisha loko labatawukhuluma ngako
emitimbeni yetindzabambhalo tabo.
UMTIMBA
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete kabanti tigameko
letimatima LaMagagula lahlangabetana nato nekuphumelela kwakhe ekugcineni
kwalenoveli:

Bumatima LaMagagula lahlangabetana nabo.
• Bumatima bekushiywa nguLushawulo ngoba asaganwe nguTintfombi.
• Inhlupheko yekondlana nebantfwana labangasanakwa nguyise wabo.
• Kubandlululwa nguninatala LaHlophe ngobe sekaneligugu laTintfombi.
• Kwetfweswa umtfwalo wekutsi akhe indlu yaTintfombi abe Tintfombi aphila.
• Kushonelwa bantfwabakhe babulawa nguTintfombi.
• Kushiyelwa emapulango ekubetsela libhokisi lekungcwaba umntfwanakhe.
• Kubukana nebumatima bekwetfwala umngcwabo ayedvwa Lushawulo angafuni
  kutewungcwaba indvodzana yakhe.
• Kuloyiswa kwaLaMagagula nguTintfombi.
• Kugulelwa nguninatala ehle enyuka, Lushawulo angayingeni.
• Kubukana nemngcwabo weninatala ayedvwa, Lushawulo angayingeni.
• Kugula kwakhe kamatima atsakatfwa nguTintfombi, njll.
Kuphumelela kwakhe:
• Kuhlanteka kweligama laLaMagagula ekunukweni nguTintfombi.
• Kubuyisana kwaLaMagagula naLushawulo emva kwekushaywa kwaTintfombi
   emkhayeni.
• Kuphela kwenhlupheko kuLaMagagula emva kwekucoshwa kwaTintfombi
   kaKhumalo.
• Kuphumula kwaLaMagagula kuphila imphilo yasesitsenjini.
(Naleminye imibono lengakabalwa lapha).

SIPHETFO SENDZABAMBHALO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho nekutsi ngabe tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letifakazela
kutsi indlela leya emphumelelweni imatima kulenoveli.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
         yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8                            DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 7 (IMIBUTO LEMIFISHA)

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Besekulula kuya ekhaya ngobe bekehla njalo ngaboMgcibelo aze abuyele
         emuva ngeMsombuluko/Bekulula kutsi bafati bakhe baye bayewumgezela
         timphahla/Bekuba lula kutsi kutfunywe bantfwana nangabe kudzingekile.
         (Kubili kwaloku.)                                                            (2)

7.2      Lushawulo washiya LaMagagula wayohlala naTintfombi eJozi/Lushawulo
         wakhona kwemukela Tintfombi nanobe aphingile watfola umntfwana
         wangaphandle/Lushawulo wayalela LaMagagula kutsi akhele Tintfombi indlu
         abe anetandla totimbili, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         (Kunye kwaloku.)                                                             (2)

7.3      Kwabangelwa kutsi njengobe lapha ahlala khona kutfolakele insangu,
         kungenteka nasekhaya batayitfola/Kwabangelwa kutsi njengobe lapha ahlala
         khona kutfolakele mankantjane, kungenteka nasekhaya batamtfola.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                  (2)

7.4      Lushawulo watsi nanobe ehlulekile kuya emngcwabeni wemntfwanakhe
         ekhaya, wakhona kutfumela emapulango ekwakha libhokisi lemngcwabo
         nelisaka letinkhwa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                  (2)

7.5      Abefanele ngobe unele waganwa nguTintfombi Lushawulo, simo santjintja
         ekhaya wangasawondli umndeni wakhe/Lushawulo abengasabuyi ekhaya
         asahlala naTintfombi esilungwini/Tintfombi watsatsela LaMagagula indvodza/
         Kuvamile kutsi bafati labendze esitsenjini bangatsandzani njengobe
         LaMagagula enta nje, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                 (2)

7.6      Lamagama aveta Lushawulo angubabe longuvilakhe, longafuni kuva luvo
         lwalabanye/Nguye lotsatsa tincumo emtini wakhe futsi kugcina yena.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                 (2)

7.7      Hulumende bakaKhumalo bekatabasita ngekubakhela indlu yamahhala i-
         RDP/LaMagagula bekatawuhola imali yesondlo sebantfwana/LaMagagula
         bekatawutfola nemaphasela ekudla kwamahhala/Bantfwana bebatawufundza
         babuye badle mahhala etikolweni/bekatababonelela ngekwekugcoka, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                (2)

7.8      Inkelebhe iveta kutsi lendzaba yenteka endzaweni yasemakhaya
         lesengakatfutfuki/Kusete timpompi tekukha emanti ngobe emanti asakhiwa
         etinkelebheni/Kufuyiwe ngobe enkelebheni banatsa netinkhomo letaholela
         ekumiteni kwemntfwana waLaMagagula.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                (2)

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9                             DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

7.9      Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako:
         • Wamtfola ngekutsi aye matfupha Ejozi ayofuna Lushawulo.
         • Weva ngemahemuhemu kutsi Lushawulo uye Ejozi.
         • Watfola luhala ngetihlobo nebangani baLushawulo kutsi useJozi.
         • Kungenteka Lushawulo wambhalela incwadzi lenelikheli laseJozi.
         • Kungenteka bashayelana tincingo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                  (2)

7.10     Lushawulo wabona ngekutsi bantfwana bakhe bachubeke bafe
         butsaphutsaphu nanobe unina lebekucatjangwa kutsi ungumtsakatsi
         sekashonile/Lushawulo wabona ngekutsi Tintfombi angayi kuyewuvusela
         LaMagagula emva kwekubuya kwakhe esibhedlela/Bekatjelwa natinyanga
         nebabholofidi labekabahambela kutsi sisusa saletigigaba nguTintfombi/
         Bangani bakhe labameluleka kutsi ayekuva etangomeni, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

7.11     Imibono itawehluka. Labatsi siyahambisana batawesekela ngekutsi: setfulo
         salenoveli siveta LaMagagula ahlupheka ngenca yemphilo yasesitsenjini.
         Lesetfulo siyahambisana nalokwenteka kulenoveli ngobe kulenoveli
         kukhulunywa ngekuhamba kwaLushawulo ashiye LaMagagula, aganwe,
         kugcine kutsiwa LaMagagula uyatsakatsa, ashonelwe nabantfwana indvodza
         ingeti. Konkhe loku kuhambisana nalenhlupheko levetwe esetfulweni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi asihambisani batawesekela.                                            (2)

7.12     Lesaga sichaza kutsi imphi isuswa lite. Lushawulo wacabana nenina
         batondzana ngenca yemanga labekacanjwa nguTintfombi ekutsi unina
         uyatsakatsa, nguye lobulala bantfwana baLushawulo kube kutsakatsa yena.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (3)
                                                                                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10                          DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 8 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letifakazela kutsi indlela leya emphumelelweni imatima.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo
lokutigameko letifakazela kutsi indlela leya emphumelelweni imatima, babhekise
kuMphikeleli. Bahlolwa baveta ngalokufisha loko labatawukhuluma ngako emtimbeni
wetindzabambhalo tabo.

UMTIMBA
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete kabanti tigameko
letimatima Mphikeleli lahlangabetana nato nekuphumelela kwakhe ekugcineni
kwalenoveli:

Bumatima baMphikeleli lahlangabetana nabo.
• Waba nebumatima bekutfola indzawo yekufihla inhloko, waze wasitwa nguMatsiya.
• Mphikeleli wacoshwa esikolweni.
• Wavakashelwa ngemaphoyisa atewusesha tikhali nensangu ekamelweni lakhe.
• Mphikeleli wahlaselwa licembu lelitsite ngobe litsi alenetiswa yimfundziso
  yetembusave layihlanyela elusheni.
• Kungati kutsi batali bakhe bagcinelaphi.
• Sigameko sekuhlanganisa belaphi baseNshonalanga nebase-Afrika sadala
  ludvweshu emkhatsini wakhe naSikhulu Tsabetse.
• Kwehlukana ngekwemibono emkhatsini waMagumeni naMphikeleli mayelana
  nekuphatsa emmangweni kwenta Tsabetse atondze Mphikeleli.
• Magumeni wafaka ummango umoya lomubi wekutsi Mphikeleli ungumchamuki.

Kuphumelela kwakhe:
• Ukhetfwa kutsi abe likhansela lendzawo.
• Nakacedza kufundza eVaal ukhetfwa kutsi abe yimeya.
• Ushada naKhulumile, batfola umntfwana wemfana, liyavuka likhaya lakaZwane.
• Utfola tincwadzi temaliba ebatali bakhe.
• Ekugcineni ukhetfwa kutsi abe nguSosifundzave.
(Naleminye imibono lengakabalwa lapha).

SIPHETFO SENDZABAMBHALO:

Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho nekutsi ngabe tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letifakazela
kutsi indlela leya emphumelelweni imatima kulenoveli.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11                              DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 9 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Wazuza kuba naSosifundzave lofundze wagogodza, lokwati kwenta tonkhe
         tidzingo temmango lokufaka ekhatsi kubakhela tindlu, kukhutsata imfundvo
         yalabadzala, njll.                                                             (2)

9.2      Mphikeleli walelwa kutsi achubeke nesikolo ngobe kutsiwa semdzala loku
         kukhomba kutsi sive asati kutsi umtsetfosisekelo utsi wonkhe umntfwana
         unelilungelo lekufundza.                                                       (2)

9.3      Mphikeleli utsi akucedvwe kwehlukana, tindzawo tibitwe ngemadolobha
         nemasabhabhu. Nanobe kwentekile etindzaweni lekuhlalwa kuto lomuhla
         kodvwa kusengakabi sezingeni lelemukelekile. Tisekhona letinye tindzawo
         letingakantjintji/Letinye tindzawo tetsiwa ngaphandle kwekuvunyelwana, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

9.4      Imphilo yaMphikeleli beyilukhuni abuya ekudzingisweni, adla imbuya ngelutsi,
         angemukeleki emmangweni waseMbalenhle ngobe kutsiwa ungumchamuki.              (2)

9.5      Lobutsatfu tikolo tibuphumelelisa ngekwenta loku lokulandzelako:
         • Kubita imihlangano yebatali.
         • Umntfwana nangabe agangile, kubitwa umtali
         • Umntfwana nangabe angenti kahle etifundvweni kubitwa umtali, njll
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

9.6      Indlela laphatsa ngayo bantfu imveta angumlingisi longenalubandlululo/
         longahlutfuki lula/lobahloniphako bantfu/longenamagcubu nabo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                  (2)

9.7      Imibono itawehluka. Labavumako batawesekela ngekutsi: Sive saseNingizimu
         Afrika   sihlanganise     tinhlanga letehlukene/Sinemishado   yetinhlanga
         letehlukene/tikolo   tihlanganise   bafundzi    betinhlanga  letehlukene/
         Asinalubandlululo ngekwebuhlanga, njll.
         Labangavumi batawesekela labakushoko.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

9.8      Bekangenta sicelo semfundzate/Bekangaphumelela ngemalengiso kuto
         tonkhe tifundvo takhe kute hulumende amuphe umfundzate wamahhala/
         Bekangacela    kwakhelwa    indzawo   yekuhlala/Bekangacela kuphiwa
         emaphasela ekudla lakhishwa nguhulumende, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

9.9      Umphumela wekufundza wekucala ukhutsata kutsi bantfu banikane ematfuba
         ekukhuluma nekutsi balalelane. Magumeni akawuhloniphi lomphumela ngobe
         emhlanganweni wemibiko yetigodzi akazange afune kulalela labanye
         nabetfula imibiko bekafuna kulalelwe yena/bekafuna kungalandzelelwa luhlelo
         lwemhlangano lokwenta kutsi agcine angasafuni kukhuluma, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12                             DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

9.10     Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako: Kungaphumeleli
         kwebatali nababitelwa emhlanganweni/Bantfwana labatintsandzane bangaba
         netinkinga nangabe kufunwa batali esikolweni/Kungabi nesicinisekiso sekutsi
         tincwadzisimemo tifikile emakhaya/Bantfwana labangemahlongandlebe ngeke
         baye emhlanganweni ngekwesabela kutsi batali batawati ngekungeva kwabo,
         njll. (Kubili kwaloku).                                                       (2)

9.11     Sikhulu Tsabetse wabita Mphikeleli wacolisa ngako konkhe lokubi lamenta
         kona/Wamnika tonkhe tincwadi letimayelana nekufa nekungcwatjwa kwebatali
         bakhe/Wamcobelela lwati lwetemmango.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                 (2)

9.12     Imibono itawehluka. Labavumelana nayo batawesekela ngekutsi: Iphatselene
         nemphilo nendlela bantfu labahlalisene ngayo emmangweni waseMbalenhle/
         Iphatselene nebudlelwane emkhatsini wetakhamuti taseMbalenhle nemphilo
         yamphikeleli/Iphatselene    nekwemukelana     kwebantfu   emimangweni
         njengewaseMbalenhle naMphikeleli, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labaphikisako nabo batawesekela.                                              (3)
                                                                                       [25]

                                                             SAMBA SESIGABA B:         25

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13                               DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 10 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Kuphumelela kwembhali kuveta badlali (bangiswako, imbangi nemelekeleli).
SINGENISO SENDZABAMBHALO:
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo
lekukuvetwa kwebadlali lababobangiswako, imbangi nemelekeleli. Bahlolwa
balindzeleke kutsi bavete emabito ebadlali labatawubhala ngabo emtimbeni
wendzabambhalo.
UMTIMBA:
Kulesigaba bahlolwa balindzeleke kutsi bacoce kabanti ngendlela letinhlobo tebalingisi
tivetwe ngayo lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako: Sib.
BANGISWAKO (Makhosi)
• Makhosi wetfulwa esetfulweni semdlalo.
• Inkinga labukene nayo yekukhetfwa kutsi abe yinkhosi emva kweyise ivetwe
  esetfulweni salomdlalo.
• Kubangiswa kwakhe bukhosi nguNkhanise nelicembu lemfelandzawonye ngobe ati
  kutsi ulitibulo kaNhlapho.
• Kuncoba kwakhe ekugcineni, njll.
IMBANGI (Nkhanise)
• Uvetwa esetfulweni salomdlalo.
• Uphikisana nekubekwa kwaMakhosi ngoba ati kutsi ulitibulo kaNhlapho.
• Wakha licembu leMfelandzawonye nebangani bakhe lelenta lisu lekubulala
   Makhosi.
• Ekugcineni emachinga akhe ayaphela, Makhosi uyasindza.
UMELEKELELI (Sicongo nobe Sifiso)
• Ungumngani lomkhulu lowesekela Nkhanise.
• Uba yinhloli lehamba iyewuva Makhosi sifuba ibuye itsatse tindzaba iye nato
   ecenjini leMfelandzawonye kute kutewuhlaselwa Makhosi.
• Ute nelisu lekubulala Makhosi ngetikhali.
• Ekugcineni emachinga akhe abulele yena nalamanye emalunga elicembu
   labelisebentela.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha).
SIPHETFO SENDZABAMBHALO
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako
etindzabenimbhalo tabo, basho nekutsi ngabe umbhali uphumelele nobe
akakaphumeleli kusivetela letinhlobo letingenhla tebadlali.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                            [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14                                DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 11 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

11.1     Sengatsi kunetimfihlo letijulile batali labangafuni kutibeka ebaleni tivakale/
         Kulukhuni kugubha umuntfu lomdzala ufune kutsi akutjele liciniso.
         (Kunye kwaloku.)                                                                 (2)

11.2     Uyameluleka ngalesikhudla sebukhosi lekufanele abekwe kuso/Umfisela
         lokuhle kodvwa kutsi emadloti abe naye, abekwe kahle esikhundleni/Ushaywa
         luvalo njalo ngalomsebenti ngobe atsandza Makhosi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                     (2)

11.3     Bekafanele ngoba Mkhalelwa wamtjela kutsi uyindvodzana yekucala
         kaNhlapho/Unina walotjolwa sive kwatsiwa nguye loyawutala inkhosana/
         Utelwe waba yedvwa kabo akelanywa/Mkhalelwa wakhetsa Makhosi
         wamfaka luphawu lwebukhosi embikwaNkhanise.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                     (2)

11.4     Ligwalagwala liluphawu lwebukhosi njengobe naMakhosi atawube ahlonywe
         lona ngeMgcibelo nabekwa kutsi abe yinkhosi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.5     Bafana labasengakateki abacaphele kutsi nabateka, bangateki bafati
         labatetfwele imitfwalo yangaphandle njengaMkhalelwa nakateka LaJele
         atetfwele, lokwadala ingcabano emkhatsini waMakhosi naNkhanise babanga
         bukhosi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

11.6     Imibono itawehluka. Labatsi kwenteka batawesekela ngekutsi emva
         kwekungcwatjwa kwaboNkhanise naNdleleni, kwaba nemcimbi wekubekwa
         kwaMakhosi lapho bekudvuma khona bayethe, kukuhle/Ngekwelisiko,
         umsebenti lofana nalona ungaze uhlelwe, kubekwe nelusuku, awuhlehliswa
         nanobe sekufiwe.
         Labatsi akuzange kwenteke batawesekela ngekutsi uMgcibelo waphendvuka
         lusuku lwekungcwatjwa kwaNkhanise naNdleleni ngobe imicimbi lemibili
         beyingeke yenteke ngelilanga linye/bukhosi bakaNhlapho bebusazilile.             (2)

11.7     Letinkhulumo titawusita Nkhanise nelicembu leMfelandzawonye kutfola kutsi
         Makhosi umephi ngalobukhosi kute likhone kuhlela kahle lisu
         labatalisebentisa kubulala Makhosi angakanaki.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).                                      (2)

11.8     Lesaga lesitsi imbilapho ivuna silondza sichaza kutsi bantfu bengati yinye
         nobe labasondzelene bayamelana. Loko umbhali ukuvete ngekusebentisa
         LaJele lapho aphikisa Ntfwasahlobo khona, esekela umntfwanakhe Nkhanise
         atsi bukhosi bakhe/Usebentise Ndleleni esekela umnakabo Nkhanise
         lamshiyela libele, ngalesikhatsi kwentiwa lisu lekubulala Makhosi/Usebentise
         LaHlatjwako lapho esekela umntfwanakhe Makhosi atsi bukhosi
         bakhe/Usebentise Mkhalelwa lapho anika Makhosi bukhosi nanobe sive sitsi
         baNkhanise, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                     (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15                            DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

11.9     Imibono itawehluka. Labatsi nguSicongo batawesekela ngekutsi uyakhona
         kuyovakashela Makhosi, acoce naye amuve sifuba ngalakuhlosile kute
         atewukhona kubonisa Nkhanise kutsi kufanele bamngene ngakuphi Makhosi/
         Labatsi nguNdzabeni batawesekela ngekutsi uyakhona kuyewuhlala phasi
         naMkhalelwa amuve sifuba abuye aye nakuMakhosi naye amuve kutsi
         umephi kute akwati kutjela Nkhanise ngalabakucabangako.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                 (2)

11.10    Kuhola sive ngebucotfo/Kukwati kugweba emacala/Kukwati kwehlulela
         ngalokufanele/Kuba neliso lekusheshe ubone tintfo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                (3)

11.11    Labatsi aliciniso batawesekela ngekutsi: Sigameko sekwakha lisu lekubulala
         Makhosi sibufakazi bekutsi nangabe ayinkhosi kungaba netiphitsiphitsi
         kuvuke nelulaka esiveni njengobe anelulaka lwekubulala Makhosi/Nangabe
         Nkhanise ayinkhosi, emasiko ekubekwa kwemakhosi bekatawuphela ngobe
         naye abekwe ngekungalandzeli emasiko, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)
         Labatsi awasilo liciniso batawesekela ngalokunembako lokusemdlalweni.        (2)

11.12    Lesaga sichaza kutsi indzaba leyimfihlo ingaze ikhulunywe isheshe idvume.
         Indzaba yekubangwa kwebukhosi bakaNhlapho beseyifikile nasetindlebeni
         taLungile.                                                                   (3)
                                                                                      [25]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16                               DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 12 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

UMVUZO – NS Nzima

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kuphumelela kwembhali kuveta badlali (bangiswako, imbangi nemelekeleli).

SINGENISO SENDZABAMBHALO:
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo
lekukuvetwa kwebadlali lababobangiswako, imbangi nemelekeleli. Bahlolwa
balindzeleke kutsi bavete emabito ebadlali labatawubhala ngabo emtimbeni
wendzabambhalo.

UMTIMBA:
Kulesigaba bahlolwa balindzeleke kutsi bacoce kabanti ngendlela letinhlobo tebalingisi
tivetwe ngayo lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako: Sib.

BANGISWAKO (Batjele)
• Batjele uvetwe esetfulweni salomdlalo.
• Inkinga labukene nayo yekufeza liphupho lakhe lekuba nguthishelakati nayo ivetiwe
  esetfulweni.
• Ukhutsata wonkhe umntfwana emmangweni kutsi afundze kute bonkhe
  baphumelele.
• Ekugcineni uphumelela ngemalengiso etifundvweni takhe neliphupho lakhe liba
  yimphumelelo, njll.

IMBANGI (Satile nobe Mlandzeli)
• Satile uvetiwe esetfulweni semdlalo.
• Uphikisana netifiso taBatjele ngekutsi angabi nguthishelakati.
• Satile ukhombisa kungayikhatsaleli imfundvo.
• Wakhetsa kudla tidzakamiva nekuba nebangani lababi labahamba ebusuku.
• Wagcina asagula aphetfwe sifo sembulalave.
• Wagcina angakaphumeleli tifundvo telibanga lelishumi nakubili.

UMELEKELELI (LaMbuli nobe Shabalala)
• Ungunina waBatjele, uyamelekelela ekugcugcuteleni batali baSatile kutsi
   batibandzakanye ngemfundvo yemntfwanabo.
• LaMbuli wakhulumisana nebatali baSatile kutsi bayekele libhizinisi letjwala
   leliphazamisa Satile.
• Ugcina ngekuphumelela ngobe nemntfwana wakhe uphumelele etifundvweni takhe,
   njll.
(Naleminye imibono lengakabalwa lapha.)

SIPHETFO SENDZABAMBHALO
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho nekutsi ngabe umbhali uphumelele nobe akakaphumeleli kusivetela
letinhlobo letingenhla tebadlali.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                            [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           17                                DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 13 (IMIBUTO LEMIFISHA)

UMVUZO – NS Nzima

13.1     Ngumsebenti wekuba ngusotilwimi/ngumeluleki/ngumcondzisi/ngumcwaningi/
         ngumbhali, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                    (2)

13.2     Emagama lekuvunyelenwe ngawo asuke amibono yelinyenti/Ummango
         uwemukela lula lamagama ngobe nawo usuke ube yincenye yekuwakhetsa/
         Wonkhe umuntfu uyatibandzakanya ngobe kusuke kulilungelo lakhe
         lekukhetsa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                    (2)

13.3     Imibono itawehluka. Labatsi aticali batawesekela ngekutsi: Emimangweni
         letiphila kuyo, bakhona bantfwana labanatsa tjwala labahamba ebusuku/
         labanebangani lababi/labadoja sikolo njengaye Satile, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi tiyacala batawesekela ngemaphuzu lanembako lasemdlalweni.                (2)

13.4     Sicakacaka sitfolakala lapho boBatjele, Maphahla naSakhile bayala khona
         Satile naMlandzeli ngekutsi bayekele imikhuba lemibi labayentako, babuke
         imfundvo. Isicakacaka ngobe Batjele nebangani bakhe bebazama kugucula
         tingcondvo taboSatile naMlandzeli kodvwa bagcina behlulekile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

13.5     Umdlali lophilako uyagucugucuka ahambisane nesimo lesentekako
         emdlalweni. Batjele akemukeleki ngobe ungumdlali losicaba. Wati konkhe
         abuye aphumelele kusukela ekucaleni kuze kube sekugcineni kwalomdlalo,
         akagucuki.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

13.6     Kuyenteka, Satile bekanesifiso sekuba ngummeli kodvwa ekugcineni
         wangaphumeleli, wagcina sekagula asesibhedlela anesifo sembulalave.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

13.7     Bothishelanhloko kufanele banike imvumo ngekwemukela tivakashi
         esikolweni/ Bahlole kutsi lwati loluchamuka netivakashi lunaliphi ligalelo
         emfundvweni      yebantfwana/Baphephise       bantfwana     kutsi   bangatfoli
         imfundzisolite/Bacinisekise kutsi tivakashi atilwisi bantfwana/Sikolo kumele
         sibe nenchubomgomo lelawula kwemukelwa kwetivakashi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                    (2)

13.8     Lesifundvo amange simsite ngobe akazange alandzele lebekufundziswa
         nguShabalala, kakhulukati ngetindlela tekuvikela sifo sembulalave, nekuba
         nebudlelwane betelutsandvo lobuphephile, njengobe sagcina simbambile
         ekugcineni kwalomdlalo.                                                          (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18                             DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

13.9     Umphumelamcoka ufuna bafundzi bakwati kusebenta ngekubambisana
         nalabanye njengelilunga lelicembu nemmango ngemphumelelo. Lomphumela
         usita bantfwana kutsi bakwati kutimela nasebakhulile, babe baholi labakhona
         kubambisana nekubonisana nemmango, bahloniphe imibono yalabanye.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

13.10    Imibono itawehluka. Labatsi ubumbene batawesekela ngekutsi: Ukhuluma
         ngengcikitsi yinye, imfundvo, kusukela ekucaleni kuze kube sesiphetfweni/
         tigaba tesakhiwo semdlalo tibumbene/tigameko letenteka emdlaweni
         titselelana emanti, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)
         Labatsi awukabumbani batawesekela ngalokusemdlalweni.                         (2)

13.11    Bekuludvweshu lolwabangwa kungavumelani emkhatsini waLaNgwenya
         naLaMbuli ngekuta kwetinyanga nabodokotela kutewufundzisa bantfwana
         eMkhuphukantsaba.                                                             (2)

13.12    Imibono itawehluka. Labatsi simfanele, batawesekela ngekutsi: Bekaphatsa
         sibhamu lesingekho emtsetfweni abhema nensangu. Loku kwenta kutsi
         agcine aboshiwe, asejele.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi asikamfaneli batawesekela ngalokwenteka emdlalweni.                   (3)
                                                                                        [25]

                                                            SAMBA SESIGABA C:          25
                                                          SAMBA SAKO KONKHE:           80

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                   19                                                                        DBE/2016
                                                             SCE – Imemorandamu

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
    Timphawu                    Emalengiso           Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako              Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        8–10                      6–7                        4–5                    2–3                      0–1
                          -Sihloko sichazwe        -Sihloko sichazwe         -Sihloko sichazwe        -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko       ngalokujulile            ngelicophelo lelisetulu   ngalokwenetisako         akwenetisi              nakancane
Kujula kwemibono,         -Luchungechunge          kukhomba kusivisisa       -Akhona lamanye          -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa     lwemaphuzu               -Emaphuzu ekwesekela      emaphuzu lamahle         emaphuzu lesekela       enkondlweni
kwetheksthi               lababatekako             ayevakala kodvwa          lesesekela sihloko       sihloko                 -Luhlobo lwembhalo
                          ekwesekela lacashunwe    akaketfulwa ngendlela     ngalokwenetisako         -Luhlobo lwembhalo      kanye nenkondlo
7 EMAMAKI                 enkondlweni              lelindzelekile            -Leminye imibono         kanye nenkondlo         akukavisiswa nakancane
                          -Luhlobo lwembhalo       -Luhlobo lwembhalo        yesekelwe kodvwa         akukavisiswa kahle
                          kanye nenkondlo          kanye nenkondlo           esikhatsini lesinyenti
                          kuvisiswa ngemalengiso   kuvisiswa ngelicophelo    bufakazi abukholweki
                                                   lelisetulu                -Luhlobo lwembhalo
                                                                             kanye nenkondlo
                                                                             kuvisiswa
                                                                             ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI         -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile       -Bukhona bufakazi        -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
                          ngemalengiso             lesinemibono lehleleke    lobutsite besakhiwo      emaphutsa ekuhlela      nakancane
Sakhiwo, Kuhleleka        -Imibono yakhiwe         ngelicophelo lelisetulu   -Kubumbana nekuhleleka   -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene
nekwetfula                yahleleka ngalokucace    -Imibono letfuliwe        kwemibono kuyenetisa     ngalokubumbene          -Lulwimi lolunemaphutsa
Kusetjentiswa             ngemalengiso             iyalandzeleka             -Lulwimi lunemaphutsa    -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
kwelulwimi, umoya,        -Lulwimi, umoya          -Kunemaphutsa             langasho lutfo; umoya    lamanyenti              lesingemukeleki
nesitayela                nesitayela kuvutsiwe     lambalwa elulwimi,        nesitayela kuyenetisa    -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
                          futsi akunamaphutsa      umoya nesitayela                                   akukemukeleki           akwemukeleki nakancane
3 EMAMAKI                 -Emaphutsa eluhlelo,
                          sipelingi netimphawu
                          tekufundza kuyindlala
KWEHLUKA                             8–10                    6–7                      4–5                      2–3                      0–1
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe                                                                                                                   Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                   20                                                                             DBE/2016
                                                             SCE – Imemorandamu

SIGABA B NA-C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
    Timphawu                     Emalengiso          Licophelo lelisetulu            Lokwenetisako                 Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        12–15                     9–11                         6–8                        4–5                      0–3
                          -Imphendvulo             -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe            -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko       lenemininingwane         lenemininingwane            ngalokwenetisako             ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,         lengemalengiso           lesecophelweni lelisetulu   kodvwa akusito tonkhe        ngaphandle              -Mncane kakhulu
Kwesekelwa                lababatekako: 14–15      -Sihloko sichazwe           tinhlangotsi leticikelelwe   kwemininingwane         umzamo wekuphendvula
nekuvisiswa kwetheksthi   Imphendvulo              ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele               lesekelako              umbuto
                          lenemininingwane         kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye              -Ambalwa kakhulu        -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI                lengemalengiso           -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle             emaphuzu lafanele       -Luhlobo lwembhalo
                          langababateki: 12–13     ekwesekela ayevakala        lesesekela sihloko           kwesekela sihloko       kanye netheksthi
                          -Sihloko sichazwe        kodvwa akaketfulwa          ngalokwenetisako             -Kuncane kakhulu        akukavisiswa nakancane
                          ngalokujulile            ngendlela lelindzelekile    -Lamanye emaphuzu            kuvisiswa kweluhlobo
                          -Luchungechunge          -Luhlobo lwembhalo          esekelwe kodvwa              lwembhalo netheksthi
                          lwemaphuzu               kanye netheksthi            esikhatsini lesinyenti
                          lababatekako             kuvisiswa ngelicophelo      bufakazi abukholweki
                          ekwesekela lacashunwe    lelisetulu                  -Kukhona lokusilele
                          etheksthini                                          ekuvisiseni luhlobo
                          -Luhlobo lwembhalo                                   lwembhalo kanye
                          kanye netheksthi                                     netheksthi
                          kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI                   8–10                      6–7                          4–5                         2–3                     0–1
                          -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi            -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka        -Singeniso nesiphetfo    lesinemibono lehleleke      lobutsite besakhiwo          emaphutsa ekuhlela      kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                lesingemalengiso         ngelicophelo lelisetulu     -Kuhleleka nekubumbana       -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa             -Imibono yakhiwe         -Singeniso nesiphetfo       -Kuhleleka nekubumbana       ngalokubumbene          -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya,        yahleleka ngemalengiso   kanye naletinye tindzima    kwemubono kuyenetisa         -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
nesitayela                -Lulwimi, umoya          kuhleleke                   kodvwa kunemaphutsa          lamanyenti              lesingakemukeleki kwenta
                          nesitayela kuvutsiwe     ngalokubumbene              -Lulwimi lunemaphutsa        -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
10 EMAMAKI                futsi akunamaphutsa      -Imibono ihleleke           lambalwa; umoya              akwemukeleki            yimphumelelo
                                                   ngelicophelo lelisetulu     nesitayela kuyenetisa        Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                   -Kunemaphutsa               Kuhleleka kwetindzima        kunemaphutsa            akwemukeleki
                                                   lambalwa elulwimi,          kuyenetisa                                           -Tindzima
                                                   umoya nesitayela                                                                 tihlangahlangene
KWEHLUKA                             20–25                  15–19                        10–14                       5–9                       0–4
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-may-june-2016-memo/6b2104f2-1706-4ba2-a2d9-8adb6a1d18fb) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2016-memo/6169b5dc-e2cd-4273-9cda-55ebdefd05a2) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016-memo/4a2d37e1-635a-4e2b-a352-4311cbe6eaef) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016-memo/0a15a298-3e48-4b97-9d95-d21883a86562) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-siswati/48e0a83f-8bbe-4437-974b-1db74e7552d0) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
