# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2016, 22 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016/8a95e7cb-80af-41ba-9c3f-0c884183fee7
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016/8a95e7cb-80af-41ba-9c3f-0c884183fee7)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2016 · siswati. Question paper, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016-memo/7135e757-4cf9-41c0-883d-5af60ae7caea) — Memo · 2016 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                        SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       2016

                                                                   EMAMAKI: 80

                                                           SIKHATSI: Ema-awa 2½

                           Leliphepha linemakhasi la-22.

Emalungelo agodliwe                                                     Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           2                               DBE/2016
                                            SCE

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

2.       Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
         lelilandzelako bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
         ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
         lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona.

3.       Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:       Tinkondlo   (30)
         SIGABA B:       Inoveli     (25)
         SIGABA C:       Umdlalo     (25)

4.       ISIHLANU IMIBUTO lefanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
         imibuto MITSATFU (3), ESIGABENI B MUNYE (1), ESIGABENI C MUNYE
         (1) ngalendlela:

         SIGABA A: TINKONDLO

         TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
         ETINKONDLWENI LETINGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile
         kuphendvula lombuto.

         SIGABA B: INOVELI

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

         SIGABA C: UMDLALO

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

5.       KUKHETFWA KWETIMPHENDVULO TESIGABA B (INOVELI) NESIGABA C
         (UMDLALO)

          •   Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli loyifundzile kanye nemdlalo
              lowufundzile.
          •   Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
              UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
              umbuto wendzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
              uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
              lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
              wendzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute
              usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           3                               DBE/2016
                                            SCE

6.        BUDZE BETIMPHENDVULO

          •   Imibuto yendzatjanambhalo etinkondlweni kufanele iphendvulwe
              ngemagama la-190–240.
          •   Indzabambhalo yenoveli nemdlalo kufanele iphendvulwe ngemagama
              la-340–390.
          •   Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
              nelinani lemamaki labekiwe. Labahlolwako kufanele banganhlanhlatsi.

7.       Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni kwaleso naleso sigaba.

8.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
         ephepheni lemibuto.

9.       Cala LESO NALESO sigaba ekhasini LELISHA.

10.      Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:       Lokungenani emaminitsi la-40.
         SIGABA B:       Lokungenani emaminitsi la-55.
         SIGABA C:       Lokungenani emaminitsi la-55.

11.      Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                            DBE/2016
                                             SCE

LIKHASI LALOKUCUKETFWE

Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi bakwati kukhetsa imibuto labafuna kuyiphendvula
ngaphandle kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.

SIGABA A: TINKONDLO

Tinkondlo letimisiwe: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
   INOMBOLO YEMBUTO                    UMBUTO          EMAMAKI           LIKHASI
1. 'Ncamul' emave'                      Umbuto            10                6
                                 loyindzatjanambhalo

2. 'Ntfombi Yetimanga'                  Imibuto lemifisha      10            7

3. 'Imfihlo Yetimfihlo'                 Imibuto lemifisha      10            8

4. 'Yinakekele!'                        Imibuto lemifisha      10            9
                                            NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelekile kuphendvula lombuto.
5. 'Dumazile'                     Imibuto lemifisha       10                10
SIGABA B: INOVELI

Phendvula umbuto ube MUNYE.
6. Liphume Nebovu         Umbuto loyindzabambhalo              25           12

7. Liphume Nebovu                        Imibuto lemifisha     25           12

8. Kubamba Letingelako               Umbuto loyindzabambhalo   25           14

9. Kubamba Letingelako                   Imibuto lemifisha     25           14
SIGABA C: UMDLALO

Phendvula umbuto MUNYE.
10. Kwahlwa Emini                    Umbuto loyindzabambhalo   25           17

11. Kwahlwa Emini                        Imibuto lemifisha     25           17

12. Umvuzo                           Umbuto loyindzabambhalo   25           20

13. Umvuzo                       Imibuto lemifisha         25           20
CAPHELA: Esigabeni B na-C, munye umbuto lophendvuliwe ufanele ube
           YINDZABAMBHALO nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi
           uphendvule tindzabambhalo LETIMBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         5                              DBE/2016
                                          SCE

LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi babone kutsi ngabe baphendvule linani lemibuto
lekunguyona lekumele bayiphendvule.

             SIGABA                  TINOMBOLO    LINANI LEMIBUTO        BEKA
                                      TEMIBUTO   LEPHENDVULWAKO        LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini)        1–4               2
A: TINKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa                 5                1
eklasini)
B: INOVELI
(Indzabambhalo nobe imibuto             6–9               1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto            10–13              1
lemifisha)
CAPHELA:         ESIGABENI       B   ne-C,   cinisekisa kutsi uphendvule YINYE
                 INDZABAMBHALO NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA.
                 Awukavumeleki kutsi uphendvule tindzabambhalo LETIMBILI nobe
                 imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                         Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        6                                DBE/2016
                                         SCE

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI kuleti letilandzelako uphendvule ngato imibuto
letawulandzela.

UMBUTO 1 (UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO)

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

NCAMUL' EMAVE – SR Mdluli

1      Inhlitiyo lengalali namuntfu
2      Ibubula ingacedzi namuhla
3      Ngitiva tehla nesibibitfwane singasiti
4      Idzabuka ingeke iletse mehluko
5      Timsitsile tintsaba letikudze Ncamul' emave
6      Namuhla ngikudla kwemizindlo nemicabango
7      Ingabe uyawubuya aphila nje nebakitsi?

8      Ngubani longakhohlwa ngulesa simomondiya
9      Sikhikhikhi Lomagadvula sishingishane selucobo
10     Uma sekajika ekhoneni kudzela sibukeli
11     Abelesele asho ngaleliphansi livi
12     Ngimoyitele kancane ngisho ngekutichenya
13     Ncamul' emave tintsaba tiyamdedela!

14     Uma agezile wapolishwa kudzela botsotsi
15     Umkhandza asakhukhumukise emahlombe acunusile
16     Ubone ngemehlo kutsi simele kutsintfwa silwane
17     Uyalalela akasiye sonkhanise Ncamula
18     Ubhukula imincele aye kuleSwatini ngekwetsembeka
19     Akakhononi ngisho akhonjwa leya eKZN indlela
20     Sifungo sekutsi siyofa silahlane sisacinile
21     Sinini sami lesihambe naye namuhla
22     Sibika kutsi baphetsene kahle eluhambeni.

23     Nangu achamuka egedeni sebamletsile
24     Nangu amandzatela ngebusokati
25     Waba lilanga lucobo namuhla
26     Ncamul' emave tintsaba tiyamdedela!

Bhala indzatjanambhalo lapho ucoca khona             ngekuphumelela   kwasonkondlo
kusebentisa sifanisongco kulenkondlo lengenhla.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kwala-190 kodvwa
angabi ngetulu kwala-240.                                                             [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          7                               DBE/2016
                                           SCE

UMBUTO 2 (IMIBUTO LEMIFISHA)

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

NTFOMBI YETIMANGA – SR Mdluli

1      Ababangaki labatiba buso bakho Ntfombi
2      Ababonwa labatsi uma bahlala bakufulatsele Ntfombi
3      Ngikhuluma ngawe ntsandvokati yaketfu.

4      Kuba kuvuka nje, embikwakho kuyahlalwa
5      Utikhinike ungakhatsali ungahhani
6      Temhlaba netemmango utikhipha ngeliphimbokati
7      Sotilwimilwimi ntsandvose wababe.

8      Khewane ucoca nawe ahlekelele
9      Likhehla uliphulula imphandla likhumbule
10     Likhumbula ebusheni kucine libunti
11     Litikhumbule lisayikhahlela yetinyawo
12     Somidlalodlalo ntfombi yesive.

13     Ungumatfunywa avume sibili
14     Ungumacitsa situnge mbamba
15     Ungumantjilota longenamahloni nekuhlekwa
16     Ungumatsengisa ngenkhani etindlini tebantfu
17     Ungumaphikelela wetimanga ntfombi yetimanga
18     Wakho umkhuhlane ukhuba linyenti.

19     Bothishela bona bavete lemhlatsi ngawe
20     Ngobe umsebenti wekhaya utawentiwa
21     Umkhuhlane ubabambele wena Sobambelela
22     Webafundzi.

2.1      Khokha umugca lokhomba kutsi lentfombi ihambisana              nalokushiwo
         ngumtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika endzimeni yesibili.                   (1)

2.2      Hlobo luni lweluchumano loluvetwa yindzima yekucala kulenkondlo?              (1)

2.3      Bhala umugca wenkondlo lomumetse imphindza endzimeni 4.                       (1)

2.4      Nika BUNYE buhle balentfombi ebantfwaneni labasakhula.                        (1)

2.5      Phawula ngekujula kwemigca 21 na 22 walenkondlo.                              (2)

2.6      Ucabanga kutsi yini leyente sonkondlo kutsi kuto tonkhe tinhlobo tebantfu
         letikhona, asebentise intfombi? Chaza.                                        (2)

2.7      Kuliciniso kangakanani lokushiwo ngumugca 4 nakucatsaniswa nemphilo
         lephilwa etikhatsini talomuhla.                                               (2)
                                                                                       [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         8                                DBE/2016
                                          SCE

UMBUTO 3 (IMIBUTO LEMIFISHA)

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

IMFIHLO YETIMFIHLO –JJ Ncongwane

1      Imfihlo yetimfihlo
2      Lengenakwembulwa nobe nini,
3      Futsi lengenekelwa labaphilako,
4      Iyindumba lengadzalulwa,
5      Imfihlo letfukuswa ekungatini
6      Kwekungati kwalabatiko nalabangati;
7      Ibhacele nebavumbululi betimfihlo.

8      Kub' uyatiwa mfihlo yetimfihlo
9      Ngabe sekuneticu takho
10     Letetfweswa labakwatiko
11     Njengobe betfweswa lebati
12     Tinsuku tekuteta kwalotetfwele;
13     Kodvwa wen' awatiwa mfihlo yetimfihlo.

14     Mfihlo yetimfihlo kungakalindzelwa
15     Uyembulek' utuse kube lusizi-
16     Kulabasetikolweni baphuphum' ematsemba
17     Ekujubalala ngalokwa nalokwa,
18     Batali basafisa lokuhle kodvwa,
19     Ekufungeni kwetidzandzan' ukhona
20     Mfihl' ungukuphela kwetintfo tonkhe.

21     Tinjulamcondvo nabosiyati bemhlaba
22     Abakwati mfihlo yetimfihlo,
23     Luntfu luyafisa kukubalekela,
24     Kodvwa ngobe awubhacelwa
25     Uyabatsatsa bayekufihlwa
26     Emfihlweni yemhlaba.

3.1      Khokha umugca endzimeni yesitsatfu lokulenkondlo lochaza kutsi nangabe
         kufike lemfihlo, kuyakhalwa.                                                  (1)

3.2      Bhala umugca lonesifanangwaca kulenkondlo lengenhla endzimeni yesibili.       (1)

3.3      Bunkondlo buni lobuvetwa ngumugca 6 walenkondlo lengenhla?                    (1)

3.4      Kukuphi ekufungeni kwetidzandzane lapho nalemfihlo isuke ikhona?              (1)

3.5      Ngekwakho kubona lenkondlo lengenhla iluhlobo luni? Usho ngani?               (2)

3.6      Yini lengenteka nangabe lemfihlo yetimfihlo kungenteka kutsi ivetelwe
         ummango? Nika KUBILI.                                                         (2)

3.7      Uvumelana kangakanani nekutsi umhlaba unemfihlo njengobe kushiwo
         emgceni wekugcina wenkondlo? Chaza.                                           (2)
                                                                                       [10]
Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          9                                  DBE/2016
                                           SCE

UMBUTO 4 (IMIBUTO LEMIFISHA)

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

YINAKEKELE! – SR Mdluli

1      Libibi letibi ngiletayele,
2      Libibi limbonya umhlaba libe yintsaba,
3      Libibi limbonya tjani libe yindvundvuma
4      Kepha ngekuhamba kwesikhatsi litawehla,
5      Ngakhula ngilibona lehla libola embikwami,
6      Ngilibona lehla liphelele etaleni,
7      Ngiyati libibi liyabola liphele,
8      Kepha leli angilati liyangicaka.

9      Libibi letikotela nemabhodlela,
10     Intsabakati levimba ungaboni ngale,
11     Ikhukhumuka imihla nemalanga,
12     Tjani lobungephasi kwayo sebubovana,
13     Tjani buyabonakala budla lite,
14     Tjani lobungephasi kwayo abusalati lilanga,
15     Impela bukhala abucedzi ngekucindzetelwa,
16     Kantsi uyenyanyani umuntfu imvelo?

17     Phela sekuyakhanya iyatondvwa imvelo,
18     Impela akwatiwa yona ngaliphi imvelo,
19     Emabibi etibi emataleni nasemigwacweni,
20     Intfuntfu ibhunya emishinini nasemafemini,
21     Iyodvwa lebhunya ilandzele timoto netitimela,
22     Imifula iluhlata butsi lobubuya emishinini,
23     Kunatsa emanti alemifula kutiloya emitimbeni,
24     Kutse vekelele emabhodlela netikotela eveni,
25     Kundiza emapulasitiki lamibalabala eveni,
26     Kuphephetela emaphepha emibala yonkhana,
27     Tihlahla tishe tangcongca kwaphela emahlatsi,
28     Kantsi kwentekani ngemuntfu eveni nemvelo?

29     Yebo umlilo uyawashisa emaphepha aphele,
30     Kanjalo tiyasha netihlahla tiphele,
31     Kantsi nabo tjani buyasha buphele
32     Umlingo wemlilo ucedze imvelo netibi,
33     Kepha tikotela netinsimbi akushi kuphele,
34     Kuphela umlilo kujame libibi letibi,
35     Hhayi bo yimvelo yakho lena!
36     Lena yimvelo yakho nami.
37     Lena yimvelo yesitukulwane sakho nesami.
38     Yinakekele!
39     Yonge!

4.1      Bhala ligama lelisendzimeni yesibili kulenkondlo lelisho kutsi lelibibi letibi
         liyandza.                                                                        (1)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                                DBE/2016
                                               SCE

4.2      Khokha umugca wenkondlo lochaza kutsi umoya lebewuphefunyulwa
         ngusonkondlo bewungakahlobi.                                                        (1)

4.3      Ngubuphi bufakazi lobukhomba kutsi imvelo iyatondvwa? Nika BUNYE.                   (1)

4.4      Bunkondlo buni          lobuvetwa     ngemagama    lagcanyisiwe      emgceni 34
         walenkondlo?                                                                        (1)

4.5      Ucabanga kutsi yini         leyenta   sonkondlo   asho   loku     lokusemgceni 8
         walenkondlo? Chaza.                                                                 (2)

4.6      Ngubuphi budlelwane lobukhona emkhatsini wesihloko salenkondlo nemugca
         wayo wekugcina? Chaza.                                                              (2)

4.7      Phawula ngekuphumelela kwembhali            kukhetsa     ligama    lelidvwetjelwe
         endzimeni yekugcina yalenkondlo.                                                    (2)
                                                                                             [10]

                                               NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

Wonkhe umhlolwa uphocelelekile kutsi awuphendvule lombuto.

UMBUTO 5 (IMIBUTO LEMIFISHA)

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

DUMAZILE – MJ Masilela

1      Ngitsite ngikubona
2      Uvundlisa lutsi lwakho,
3      Ukhets' emabala njengentfondvolo;
4      Ngacela kubuta indlela,
5      Indlela leya elutsandvweni.
6      Ngekwetsembeka wangikhombisa indlela,
7      Kepha lamuhla akusenjalo,
8      Waye wangidvumata Dumazile.

9      Ngitsite ngikubona uchakaza,
10     Uchakaza njengembali etsafeni,
11     Ukhanga tinyosi njengabhekilanga,
12     Ngacela uhlobise emabala,
13     Emabala emuti wababe.
14     Ngekwetsembeka wahlobis' emabala,
15     Kepha lamuhla akusenjalo,
16     Wate wangidvumata, Dumazile.

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        11                                 DBE/2016
                                         SCE

17     Ngitsite nginawe wangilondza,
18     Ngisho ebusuku nasemini,
19     Ungifak' ekhwapheni sincane sengelozi,
20     Ngacela ube ngumlondvoloti,
21     Umlondvoloti wemphilo yami,
22     Ngekwetsembeka waba ngumlondvoloti,
23     Kepha lamuhla akusenjalo,
24     Wate wangidvumata Dumazile.

25     Ngitsite ngisenawe waphela,
26     Waphela umsebenti kamdzeshi,
27     Laphuma enshonalanga, lashona emphumalanga.
28     Ngacela kube siphile leyo mphilo,
29     Imphilo yekweswela indilinga,
30     Ngekungangabati wangetsembisa,
31     Kepha lamuhla akusenjalo,
32     Wate wangidvumata Dumazile.

33     Ngitsite ngikubona wabuphuma,
34     Ungasacalati emuva nembili,
35     Welula tinyawo njengadvoye,
36     Ngakutjela kutsi limaseko matsatfu,
37     Ngekungalaleli watsi alisiwo,
38     Kepha lamuhla akusenjalo,
39     Waye wangidvumata Dumazile.
                                                                     [Ligabazi: 34–35]

5.1      Khokha umugca lonesifanisongco endzimeni yesine kulenkondlo lengenhla.
         Dvwebela lesifanisongco.                                                        (1)

5.2      Caphuna umugca loveta kutsi lona lokukhulunywa ngaye kulenkondlo
         bekanemtimba lomncane.                                                          (1)

5.3      Bunkondlo buni lobuvetwa ngumugca 16 walenkondlo?                               (1)

5.4      Lisuke linjani nalimaseko matsatfu njengobe kushiwo kulenkondlo?                (1)

5.5      Ucabanga kutsi yini leyente sonkondlo asebentise silinganisamcondvo
         lesisemgceni 27 walenkondlo? Chaza.                                             (2)

5.6      Sonkondlo uyisebentiseleni imphindvwa ekugcineni kwaleyo naleyo ndzima
         kulenkondlo lengenhla? Chaza.                                                   (2)

5.7      Uphumelele kangakanani umbhali kwetsa lenkondlo sihloko lesitsi Dumazile?
         Chaza.                                                                          (2)
                                                                                         [10]

                                                            SAMBA SESIGABA A:            30

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        12                                DBE/2016
                                         SCE

SIGABA B: INOVELI

Kulesigaba kunemanoveli lamabili. Wena-ke khetsa ibe YINYE loyifundze eklasini
lonyaka uphendvule ngayo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kuleyo
         naleyo noveli loyifundzile. Nangabe ukhetsa kuphendvula umbuto
         wendzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi ESIGABENI C
         uphendvule imibuto lemifisha.

UMBUTO 6 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona tigameko letifakazela kutsi indlela leya
emphumelelweni imatima ubhekise kuLaMagagula.

Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                     [25]

UMBUTO 7 (IMIBUTO LEMIFISHA)

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
letawulandzela.

THEKSTHI A

'Kantsi, lapha ekhaya indvodza sengubani ngobe naku sengitsetsiswa emacala nje
lapho ngitsi ngiyalawula.'
'Cha, ungatsi sekutsandza kungehlula-ke manje loku losekwenteka ngobe kungatsi
mine lapha ekhaya ngeta kutekwakha tindlu angitanga khona kutokwendza.'
Watsi kuphakamisa emehlo abuka leto tindlu letatakhiwe nguletakhe tandla. Nayo leyo
yinye layikhandza yayilungiswe nguye kuze ibukeke iyindlu. Tatsi hhohlo.

Lushawulo watsi kube abone kutsi LaMagagula uyadlondlobala wavukwa lulaka naye.
'Konkhe loko lokushoko ngiyakuva, kodvwa nje lami linye, ngitsi lendlu yona
itakwakhiwa. Futsi akukho lokukhulu lotakwenta wena kuphela nje kutsi ucele bantfu
labatakwenta lomsebenti. Nayi imali, uma iyincane usho ngitayengeta,' asho akhipha
emakhulu lamabili emalangeni awabeka embikwakhe.

'Impela bayajabula belumbi bona banetisebenti, nami ngentiwa libala lami ngabe
angikuboni konkhe loku.'
'Nine bafati nihlushwa sikhwele nje kuphela,' kusho Lushawulo etama kutiba lendzaba.
'Kantsi-ke alikho licinisa lapho Khumalo, nawe uyati nje kutsi semadvodza sikhwele
sehlula senja. Ungeke nje uvume kutsi lomunye webafati bakho abe nalenye indvodza
ecadzini. Ngisho noma ngabe unabo balikhulu.' Lihlabe lephukele lelo kuLushawulo
aze ajike nasebusweni ngobe asakhumbule Tintfombi wakhe labengati kutsi uphi nje
loku bakhuluma.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       13                                 DBE/2016
                                        SCE

LaMagagula abetsi noma avukwa yinhloko bese kubuya emagama labamyala ngawo
mhlanzana esuka ekhaya. Ekwendzeni kukagobagagu sibili ngobe nangu naye
sihonga sekutalwa kodvwa abesagucuke imvu nje.
'Kulungile babe sitakwetama mane intfo letasihlupha nje ngibo tjani ngobe
abusatfolakali kalula.'
Akabange asandza nemagama Lushawulo, wavele wavalelisa wagcwala indlela. Kute
lowampheleketela ngalelo langa ngobe kute lutfo labeluphetse ngaphandle
kwesikhwanyana sakhe lesincane.

Indlu yakhiwa umjako kuLaMagagula. Bantfu bebamsita ngato tonkhe tindlela
ikakhulukati labo lebebatihlobo takhe nalabo labehlanganyela nabo enkonzweni.
'Nanyalo wakubona wakubeleka mntfwanababe, kutsi live lingaka nje ngase
ngakubonaphi kutsi ungatsi ungumfati wendzile wakhelwe nguzakwenu indlu,' kusho
lesinye silomo sakaMagagula. Loku bakhuluma nje bayabhadza.
'Dzadze, ngavuma ngatsi ngiyakuyibamba ishisa. Ngavuma nekutsi ngiyawuphekela
ngisho timphaka takhona. Ngito-ke timphaka takhona leti.' Kwatsi ngcobo luhleko.
'Simane siyahleka-ke nebakitsi ngobe nome kufiwe kuyahlekwa, phela lendzaba
yinkhulu le. Khona lena esilungwini sebadzakene ngani loku asafuna kumbuyisa
ekhaya njena,' kuphendvula lomunye walabo babelapho.
'Uyadlala wena udlalela indvodza. Lapho khona nje seyibone labanye labete
lamatilokisi.' Baphindze balwephule futsi. Umuntfu lositsele abengatsi bahleka nje
bajabulile kantsi beva buhlungu lobuphindziwe ngaletiga letentiwa nguLaMagagula.
'Mine ngiyala nebakitsi, lomfati akayedvwa lona.'
Tinkhulumo letinjena tachubeka baze bawucedza umsebenti. Bonkhe babefisa kubona
lenyoka lembelwa umgodzi.
                                                                     [Likhasi: 56–58]

7.1      Kutfola umsebenti kwaLushawulo eSikhwahlande edvute nasekhaya,
         kwayenta yaba lula ngayiphi indlela imphilo yaLushawulo. Nika KUBILI.          (2)

7.2      Bhala SINYE sento saLushawulo lesikhombisa kutsi bekamtsandza Tintfombi.       (2)

7.3      Kwabangelwa yini kutsi emaphoyisa ayewusesha kaLushawulo?                      (2)

7.4      Ngusiphi sento lesikhomba kutsi Lushawulo abenanembeza ngelikhaya lakhe
         nanobe angazange aye emngcwabeni.                                              (2)

7.5      Abefanele LaMagagula kutsi angamtsandzi Tintfombi. Sekela nobe uphikise
         lesitatimende.                                                                 (2)

7.6      Lamagama latsi 'Kantsi, lapha ekhaya indvodza sengubani …'. Lushawulo
         amveta angubabe lonasiphi similo lapha emtini wakhe?                           (2)

7.7      Umuti wakaLaHlophe kube bewakhiwe kulesikhatsi salomuhla, hulumende
         abetabasita ngayiphi indlela. Nika KUBILI.                                     (2)

7.8      Inkelebhe lapho umntfwana waLaMagagula washonela khona, iveta siphi
         simo senhlalo. Nika KUBILI.                                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        14                                DBE/2016
                                         SCE

7.9      Ngekwakho kubona Tintfombi watfola njani kutsi Lushawulo uye Ejozi?
         Nika KUBILI.                                                                  (2)

7.10     Ucabanga kutsi yini leyavula Lushawulo emehlo aze abone kutsi Tintfombi
         uyatsakatsa?                                                                  (2)

7.11     Setfulo salenoveli sihambisana kangakanani nalokwenteka endzabeni?
         Sekela imphendvulo.                                                           (2)

7.12     Umbango usuka emlotseni. Chaza lesaga ubhekise kuLushawulo nenina.            (3)
                                                                                       [25]

UMBUTO 8 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona tigameko letifakazela kutsi indlela leya
emphumelelweni imatima ubhekise kuMphikeleli.

Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                     [25]

UMBUTO 9 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

THEKSTHI B

Kukhutsala kwaboMphikeleli naMsiti etifundvweni tabo kwatiwa sikolo sonkhe, loko
kwenta bafundzi labanye bafisa kufanana nabo ekutinikeleni emisebentini yesikolo.

'Ngutiphi tinhloso lewunato ngematfuba etemfundvo kulomnyaka lotako Msiti?'
'Umcondvo wami utsatsa uyabeka kuloko. Angikasitsatsi sincumo lesiphelele, kepha
ngitimisele kuyewufundza tifundvo te-B. Tech eVaal University of Technology. Ngifisa
kulandzela umkhakha wekuphatfwa kwebantfu ecophelweni lahulumende wasekhaya.'
'Sitimisele kwenta tifundvo letifananako. Yinhloso yami kubona libalela kuwo wonkhe
ummango nesive jikelele.'
'Ufuna kulibona libalela, kantsi lisibekele yini Mphikeleli?'
'Sive asiwati emalungelo aso Msiti. Ngitimisele kufundzisa sive sonkhe ngemalungelo,
ngekutiphatsa nangemfundziso.'
'Ase uchaze kutsi tinhloso takho utawutenta tiphumelele njani.'

'Nginemasu lamanyenti lengifuna kuwasebentisa kutsi sive siphumelele. Lisu
lekucedza umcondvo wekwehlukana lewuletfwa kutsi tindzawo tibitwe ngemadolobha
nemalokishi. Uma ubita ligama linye lelingenhla, kufika kwehlukana ngekwelibala
nangekwemnotfo. Tindzawo atibitwe ngemiti, emadoloba, emasababhu nobe tigceme.
Kufanele kuhlalwe ngekungakhetsi buve nelulwimi. Kumele kugcame kutsi iNingizimu
Afrika yakhelwe sive lesimushi wenkhosatana. Kumele kukhutsatwe bunye,
inhlalakahle, kusitana, kuhloniphana nekwatana.'
'Ungawucedza njani umbalandlati etintfweni letinyenti telive?'

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          15                                 DBE/2016
                                           SCE

'Lekumele kube semicondvweni yebantfu bonkhe kunye vo: kutsi sonkhe sinengati
lenembala munye. Simunye emehlweni aloseTulu ngako-ke kumele singakuvumeli
kwehlukana ngekwebuve nangekwembala. Siyawuncoba simunye!'
'Yini leyenta kutsi njalo ukhulume ngesive kunekutsi ukhulume ngawe?'
'Liciniso lelingeke liguculwe lelo Msiti. Angifuni kubona sive sidla imbuya ngelutsi
ngikhona ngibe nginemandla ekusisita,' kusho Mphikeleli akhombisa kutsi loku
lakukhulumako kuphuma ekujuleni kwenhlitiyo yakhe. Batsite basakhuluma
kwachamuka Lotifiso naKhulumile labafundza nabo ekilasini linye.

Inkhulumo yabo yantjintja kwakhulunywa ngemiphumela lemihle etikolweni.
'Ngitjeleni kutsi nguwaphi emasu leningawasebentisa kwenta imiphumela yesikolo ibe
mihle,' kusho Mphikeleli.
'Ngibona kufanele kukhutsatwe batali basite bantfwababo emakhaya ngekutsi
babalekelele etifundvweni nekutsi babanikete sikhatsi lesinyenti sekufundza,' kusho
Khulumile aveta umbono wakhe ngendzima lebukene nebatali.
'Bafundzi kumele bakhutsatwe, banikwe nemasu ekufundza kuze basebente kahle
emisebentini yabo yesikolo,' kusho Lotifiso aveta umbono wakhe ngebafundzi.
'Umbono wami utsi bothishela kumele bafundzise, bafundzi kumele bafundze,' kusho
Msiti.
'Imibono yenu iveta butsatfu lobubalulekile lobulandzelako: umfundzi, umfundzisi
nebatali. Kubambisana kulobutsatfu kutawukwenta imfundvo yetfu itfutfuke iye embili,'
kusho Mphikeleli.

Bavumelana ngekutsi kubalulekile kutsi bafundzi bati imiphumela yekufundza
etifundvweni tabo. Etilwimini kwagcanyiswa yomine imphumela yekufundza.
Umphumela wekufundza wekucala lotsintsa kulalela nekukhuluma lotsi umfundzi
uyakwati kulalela nekucoca kuhambisane netinhloso, tetsamelilwati netimongcodvo
letehlukene.
                                                                         [Likhasi 28–30]

9.1      Wazuzani ummango ngekuya kwaMphikeleli e-Vaal ekupheleni kwalenoveli.               (2)

9.2      Ngusiphi sigameko lesisekucaleni        kwalenoveli, lesehlela Mphikeleli,
         lesibufakazi bekutsi sive asiwati       emalungelo lasemtsetfwenisisekelo
         waseNingizimu Afrika.                                                               (2)

9.3      Catsanisa inkhulumo yaMphikeleli ngendlela lekwetsiwa ngayo tindzawo,
         nendlela lekubitwa ngayo tindzawo talomuhla.                                        (2)

9.4      Phawula ngelikamuva lemphilo yaMphikeleli asafika Embalenhle.                       (2)

9.5      Tikolo taseNingizimu Afrika tibuphumelelisa ngayiphi indlela lobutsatfu
         Mphikeleli lakhuluma ngabo kuletheksthi lengenhla? Nika emaphuzu
         LAMABILI.                                                                           (2)

9.6      Buholi baMphikeleli busiveta ngayiphi indlela similo sakhe? Nika KUBILI.            (2)

9.7      BoMphikeleli bakhuluma ngesive lesingumushi wenkhosatana. Ngabe sive
         saseNingizimu Afrika naso singumushi wenkhosatana na? Beka umbono
         wakho ngemaphuzu LAMABILI.                                                          (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          16                                 DBE/2016
                                           SCE

9.8      Kube Mphikeleli abefuna lusito kuhulumende ngemfundvo yakhe, bekumele
         enteni? Bhala KUBILI.                                                            (2)

9.9      Umphumela wekufundza wekucala bewephulwa                 ngatiphi   tigameko
         kulenoveli? Chaza ubhekise kuMagumeni.                                           (2)

9.10     Tihibe tini letingavimbela imphumelelo yendlela latsi Khulumile ayisetjentiswe
         emfundvweni yebantfwana? Bhala kube KUBILI.                                      (2)

9.11     Buhle buni lobentiwa        nguSikhulu   Tsabetse   ekugcineni   kwalenoveli?
         Nika KUBILI.                                                                     (2)

9.12     Uvumelana kangakanani nekutsi lenoveli iphatselene netenhlalakahle?
         Sekela ngalokwenteka enovelini.                                                  (3)
                                                                                          [25]

                                                               SAMBA SESIGABA B:          25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          17                                DBE/2016
                                           SCE

SIGABA C: UMDLALO

Kulesigaba kunemidlalo lemibili. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze eklasini
lonyaka uphendvule ngawo.

CAPHELA:        Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
                kulowo nalowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula
                umbuto wendzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba
                uphendvule imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula imibuto
                lemifisha enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto
                wendzabambhalo.

UMBUTO 10 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Bhala indzabambhalo lapho ucoca khona ngekuphumelela kwembhali walomdlalo
kusivetela labadlali labalandzelako:
• Bangiswako
• Imbangi
• Umelekeleli
Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                       [25]

UMBUTO 11 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto Ietawulandzela.

THEKSTHI C

(Makhosi ucoca naLungile bahleti phasi ngaphasi kwesihlahla.)
MAKHOSI:       Lusuku lekumele lwendlule masinyane ngulolu lwangeMgcibelo.
               Kwengca kwalolo suku kutawube kusho kukhanya kwetintfo. Kwanyalo
               tiya ngekufiphala. Imisebe yelilanga lebeyihlaba ikhanyise, iyalotita
               lamalanga.
LUNGILE:       Kufanele kube ngaleyo ndlela. Sikhundla loyawusitsatsa akusiso
               sikhundla sekudlala. Sikhundla lesitakwenta kutsi usebente
               ungaphumuli. Kuphatsa bantfu akusiko kwelusa tinkhomo. Tinkhomo
               utifaka elukhuleni utiyekele uhlale phasi uphumule, bese utilindza
               ngenjikalanga.
MAKHOSI:       Kunjalo Lungi. Kunjalo S'tsandvwa.
               Kunjalo Gama lomuhle.
               Mbhokane!
               Wena wakasidvwaba silutfuli.
               Ingongoni yeMavaneni,
               Vukani sekusile Malangeni,
               Wawawa wu!

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18                              DBE/2016
                                            SCE

LUNGILE:       Angisuye umuntfu lekumele kutsi ngabe uyatigaca kuletindzaba nyalo,
               kodvwa ngitsi angibute ngobe tindlebe tiloku tiyeva nemehlo solo
               ayabona. Kantsi lobukhosi babani ekhatsi kwakho naNkhanise?

MAKHOSI:       Bukhosi bami. Kunyenti lokufakazela loko. Angikakhetfwa ngobe
               ngitsandvwa nje, kodvwa benginikwa lokucondzene nami. Kumele
               nginikwe ngekwemtsetfo ngeMgcibelo embikwetihlwele tebantfu.

LUNGILE:       Kumele ngibute lombuto ngobe bantfu bayaphikisana. Ngicabanga kutsi
               lusuku lwangeMgcibelo ngilo loluyawucedza indzaba.

MAKHOSI:       Sengatsi kunetimfihlo letijulile batali labangafuni kutibeka ebaleni
               tivakale. Kulukhuni kugubha umuntfu lomdzala ufune kutsi akutjele
               liciniso.

LUNGILE:       Umbango wesihlalo sebukhosi ucalile. Bantfu banemibono lehlukene
               kakhulu ngalesi sihlalo. Kukhona lababona kutsi nawutsatsa tintsambo
               tekuhola lesive kutawuchubeka kuthula, emasiko nemisimeto yesive.
               Kutsatsa kwaNkanise kutawucala lulaka, ingcabano, tiphitsiphitsi
               nekushabalala kwemasiko latsite.

MAKHOSI:       Lesikhundla sifuna kuhlakanipha lokujulile.

LUNGILE:       Sengatsi emadloti akini newesive sonkhe angaba nawe ubekwe
               kulesikhundla futsi wemukeleke esiveni sonkhana. Ngatsi sengiyabona
               nje sewuyinkhosi yemaNhlapho, ngiyindlovukati yesive.
               (Wahamba Lungile wacondza ekhaya, ahlabela.)

               (Wahamba Makhosi         acondze     ekhaya,   endleleni   wahlangana
               naSicongo.)

MAKHOSI:       Sawubona Sicongo setintsaba.

SICONGO:       Yebo ntsanga.

MAKHOSI:       Wabukeka uhhohlokile kwente njani?

SICONGO:       Emalanga awafani ntsanga. Akhona ekujabula newekujabha.

MAKHOSI:       Yini nje lengakujabhisa yeSicongo?
               Ntsab'atihlangani,
               Kodvwa bantfu bayahlangana!
               Sicongo seLubombo.

SICONGO:       Ngijabhiswe tembusave. Inkhosi seyimane ikhetse nje nome ngubani
               emadvodzaneni ayo lefuna atsatse bukhosi, ayisalandzeli budzala
               nebundlalifa.

MAKHOSI:       Pho, loko kukutsintsa njani Sicongo ngobe awusuye webukhosini?

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           19                                 DBE/2016
                                            SCE

SICONGO:       Kuyangitsintsa njengemuntfu lotsandza kuthula nenchubekela embili
               kulendzawo lesatalelwa kuyo. Nakutawuchubeka ngalendlela,
               kuyawulala emajaha sibili.

MAKHOSI:       Maye niyatitsandza tindzaba letinganidzingi futsi lenikhashane nato!

SICONGO:       Sikhashane nje sesidvutane Makhosi. Asifuni kuphatfwa ngumuntfu
               lofuna kugugumatsa nekugagamela bukhosi. Inkhosi yetfu nguNkhanise
               lesilindzele kutsi abekwe esihlalweni asiphatse, hhayi wena.

MAKHOSI:       Yini ndzaba ukhetse Nkhanise sikhona singemajaha akaNhlapho
               sinaNdleleni?

SICONGO:       Nkhanise yindlalifa yakaNhlapho. Nguye lekumele atsatse bukhosi.
               Indlu yakabo yekucala esitsenjini saNhlapho.

MAKHOSI:       Waticedza tonkhe tasebukhosini nje kwente njani? Ngubani lona
               abekutekela tonkhe letindzaba? Waba ngugacekile inyama yemsipha
               etindzabeni tasebukhosini nje yini?

SICONGO:       Lilanga lingawa licotjongwe tinkhukhu nasingavumela simo sonakale
               siwahlahle omabili. Ngicinisile kutakuhlwa emini!

MAKHOSI:       Kufunga kwakho angeke kukusite ngalutfo Sicongo. NgeMgcibelo
               ngitawube ngihlome teligwalagwala. Ngitawube ngihlobe ngeluhlobo
               lolutsite lwemabhebha, emangongo. Kutawube kudvuma bayethe
               esibayeni kukuhle kakhulu.
                                                                          [Likhasi: 28–33]

11.1     Caphuna emavi aMakhosi lakuletheksthi lengenhla, laveta kutsi kunetintfo
         latisolako embusweni wakaNhlapho langatati.                                         (2)

11.2     Yini leyenta kutsiwe Lungile abemtsandza ngekwemaciniso Makhosi?
         Bhekisa imphendvulo yakho kulomdlalo.                                               (2)

11.3     Abefanele yini Makhosi kutishaya sifuba, atsi bukhosi bakhe? Chaza.                 (2)

11.4     Luphawu lweligwalagwala lushoni kulomdlalo? Chaza.                                  (2)

11.5     Yini lefanele bafana labasengakateki bayicaphele           nawubuka      indlela
         Mkhalelwa lateka ngayo LaJele kulomdlalo?                                           (2)

11.6     Ngekubona kwakho, loku lokushiwo nguMakhosi kutsi, 'Kutawube kudvuma
         bayethe, kukuhle …', ngabe kwenteka yini? Sekela imphendvulo yakho.                 (2)

11.7     Ucabanga kutsi tinkhulumo taMakhosi naSicongo titawusita ngayiphi indlela
         umfelandzawonye? Chaza.                                                             (2)

11.8     Umbhali uwuvete ngayiphi indlela umbono wakhe ngekutsi imbilapho ivuna
         silondza?                                                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          20                                 DBE/2016
                                           SCE

11.9     Ngubani lombona awenta kahle umsebenti webunhloli kulomdlalo emkhatsini
         waSicongo naNdzabeni? Usho ngani?                                                (2)

11.10    Kuhlakanipha kuni lokujulile lokudzingeka emntfwini longumholi njengobe
         kusho Makhosi kuletheksthi lengenhla? Nika KUBILI.                               (2)

11.11    Aliciniso kangakanani emavi aLungile latsi, 'Kutsatsa kwaNkhanise
         kutawucala lulaka, ingcabano, tiphitsiphitsi nekushabalala kwemasiko latsite?'
         Sekela ngesigameko lesikulomdlalo lesibufakazi baloko.                           (2)

11.12    Siswati sitsi indzaba ayilali endleleni yesaba amatolo. Humusha lesaga
         ubhekise kuLungile.                                                              (3)
                                                                                          [25]

UMBUTO 12 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

UMVUZO – NS Nzima

Bhala indzabambhalo lapho ucoca khona ngekuphumelela kwembhali walomdlalo
kusivetela labadlali labalandzelako:
• Bangiswako
• Imbangi
• Umelekeleli

Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu
kwala-390.                                                                                [25]

UMBUTO 13 (IMIBUTO LEMIFISHA)

UMVUZO – NS Nzima

Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto Ietawulandzela.

THEKSTHI D

(Kuseklasini leTemphilo nekuhleleka kwayo. Thishela Shabalala utewuphendvula
imibuto yebafundzi.)

SHABALALA:        Ngiyajabula kutfola lelitfuba lekutewucocisana nani mayelana
                  netifundvo tenu netemphilo jikelele. Loku angikuboni kuyincabhayi
                  kimi, kepha kungumsebenti wami njengathishela lofundzisa Siswati
                  neTemphilo nekuhleleka kwayo.

BATJELE:          Sibonga lelitfuba lelivelile kitsi lekutewumunya lwati lolunyenti
                  lolungumhlanhlandlela wemphilo. Lapha siphetse imibuto leminyenti
                  leyehlukene lesilindzele kutsi siniketwe tinchazelo netimphendvulo
                  kuyo.

SHABALALA:        Ngicela kutsi nikhululeke njengoba silapha. Butani yonkhe imibuto
                  leninayo ngenkhululeko. Imibuto lengingenato timphendvulo tayo
                  nyalo ngitawuhamba ngiyewutsekela ngibuye nginiphendvule.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           21                                  DBE/2016
                                            SCE

BATJELE:          Umbuto wami wekucala utsi: nguwuphi lomunye umsebenti
                  lobalulekile lowentiwa nguthishela ngaphandle kwekufundzisa?

SHABALALA:        Thishela lilunga lemmango njengabo bonkhe labanye bantfu.
                  Thishela ngubabe, ngumfundisi, ngumeluleki, ngumvangeli, ngumholi
                  nemuntfu lowenta leminye imisebenti. Umsebenti wathishela akusiko
                  kufundzisa eklasini kuphela, kepha ungumtali njengalabanye batali,
                  ungumshumayeli njengalabanye bashumayeli, ungumholi wemmango
                  njengalabanye baholi bemmango. Ulilunga lelisibonelo lesihle
                  emmangweni      ngekwenta     imisebenti   lemihle,  lekhutsatako
                  nalefundzisako.

BATJELE:          Mine benginemcondvo munye           wekutsi     umsebenti    wathishela
                  kufundzisa bafundzi nje kuphela.

SHABALALA:        Lamuhla seniyati-ke nonkhe kutsi thishela sibane selive ngobe
                  ungumuntfu lowenta imisebenti leminyenti emmangweni. Lapho
                  kungekho khona kuvana uba ngumchumanisi nemcatululi wetinkinga.
                  Lapho kungekho khona kuthula, uyakuletsa kubuse kona.

BATJELE:          Kusho kutsi uma unguthishela kumele ube ngumuntfu lonesineke,
                  lobeketelako nalonenhlitiyo lenhle?

SHABALALA:        Liciniso lelo mfundzi. Umsebenti webuthishela lubito loluvela kuMdali.
                  Kumele ube nelutsandvo, ukhutsale, unakekele ubuye ufundzisise.
                  Leto timphawu letengeta kuleti lewutibalile letingumgogodla
                  walomsebenti.

BATJELE:          Ngitimisele kuwulandzela        lomkhakha     webuthishela   ngifundze
                  ngigogodze kuwo.

SHABALALA:        Ngumkhakha lomuhle kakhulu. Njengobe ukhombisa kuba
                  nelutsandvo lwelulwimi lweSiswati ungafundza ube ngusotilwimi,
                  ngumeluleki, ngumcondzisi, ngumcwaningi, ngumbhali, nalokunye.

BATJELE:          Siyabonga thishela wetfu. Lamuhla sesiyati kutsi umkhakha
                  webuthishela wenabile noma wendlalekile wabuye wajula kuhle
                  kwetimphandze tesihlahla.
                                                                           [Likhasi: 30–32]

13.1     Ngumuphi umsebenti longasetjentwa nguthishela weSiswati emmangweni
         nawufundza letheksthi lengenhla? Bhala MIBILI.                                       (2)

13.2     Nika emaphuzu LAMABILI ebuhle bekubonisana nemmango nakutawucanjwa
         kabusha emagama etikhungo.                                                           (2)

13.3     Tetsamelilwati talomuhla letifundza lomdlalo ngabe tiyacala yini kuva
         ngesimilo semntfwana lofana naSatile? Usho ngani?                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        22                               DBE/2016
                                         SCE

13.4     Ngusiphi sicakacaka lesikhona kulomdlalo? Usho ngani?                        (2)

13.5     Timphawu tini temdlali letibangela kutsi Batjele angemukeleki njengemdlali
         lophilako? Sekela ubhekise kulokwenteka emdlalweni.                          (2)

13.6     Kuyenteka kutsi umuntfu abe netifiso emphilweni kodvwa tingaphumeleli.
         Sekela lombono ubhekise kumunye webadlali balomdlalo.                        (2)

13.7     Chaza lini lekufanele lidlalwe nguThishelanhloko ngekuta kwetivakashi
         letitewucocisana nebafundzi etikolweni njengobe kwenteka kulomdlalo?
         Nika KUBILI.                                                                 (2)

13.8     Sifundvo seTemphilo lesifundziswa nguthishela Shabalala samsita ngayiphi
         indlela Satile kulomdlalo? Chaza.                                            (2)

13.9     Phawula ngeligalelo lemphumela locecesha bantfwana kutsi bakwati
         kubamba lichaza etingcocweni tetindzaba temmango.                            (2)

13.10    Bhala emaphuzu LAMABILI ngekubumbana kwalomdlalo.                            (2)

13.11    Bekuludvweshu lwani lolwaba khona emkhatsini waLaNgwenya naLaMbuli
         ngendzima   leyadlalwa    nguSiwela  naMakhubu    ngekuya   kwabo
         eMkhuphukantsaba?                                                            (2)

13.12    Ngabe siphetfo saMlandzeli kulomdlalo simfanele yini? Sekela imphendvulo
         yakho.                                                                       (3)
                                                                                      [25]

                                                           SAMBA SESIGABA C:          25
                                                         SAMBA SAKO KONKHE:           80

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-may-june-2016/b798ae70-3d47-4ea9-b36c-375436978838) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2016/fa94a220-e789-4b0e-8fe0-e511635ad57e) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016/28cbcb7c-e096-47da-9a76-794b25d1c5f4) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016/5535d2b0-357f-454a-ae8a-bc734086c49a) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-siswati/9aa08dbb-c62c-425b-a93e-d6065edc11f4) — siSwati HL · QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023/ffa08248-a394-412f-bf84-c1548868778b) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
