# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2017, 18 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017-memo/960965e9-64a2-4d0c-ba61-7577aedb2386
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 18

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017-memo/960965e9-64a2-4d0c-ba61-7577aedb2386)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2017 · siswati. Memorandum, 18 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017/ec385aed-8066-4d1e-bdb0-1140857b2c33) — QP · 2017 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                        SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                      2017

                               IMEMORANDAMU

                                                           EMAMAKI: 80

                           Leliphepha linemakhasi la-18.

Emalungelo agodliwe                                             Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            2                             DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.  Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka
    timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule
    indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.)
2. Esigabeni A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
    (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.
3. Esigabeni B na C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule imibuto
    lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka imphendvulo
    yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine
    imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA,
    ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye
    umbuto wendzabambhalo.
4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
    iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
    ingamakwa.
5. Nangabe       tinombolo    tetimphendvulo       tinemaphutsa,    maka ulandzele
    imemorandamu.
6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi
    nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.
7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
    kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
    ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono
    lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe
    irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A na B
8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele
    acaphune akangajeziswa.
9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
    ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Onkhe
    emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
    akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
    LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
    ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3                            DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI
UMBUTO 1 (UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO)
'YINAKEKELE!' – SR Mdluli
INDZATJANAMBHALO
Tintfo letingcolisa imvelo, nendlela tetsamelilwati talenkondlo letingakusebentisa
ngayo lokungcola kute kwandze umnotfo walelive.
Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko. Kuvetwa ngalokufisha kungcola sonkondlo lakhuluma
ngako, banike netibonelo tetintfo letingenteka nakuyekelwa kunganakekelwa. Sib.
Ikhomphosthi, kuphindza kusetjentiswe, kwenta emavasi, njll.
UMTIMBA:
Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokukungcola nendlela
tetsamelilwati talenkondlo letingakusebentisa ngayo lokungcola kute kwandze umnotfo
walelive: Sib.
•   Libibi:
    Lingasetjentiswa njengekhomphosthi, kuvundzisa umhlaba, umcuba/sivundzisi
    ungatsengiswa nobe usetjentiselwe kukhulisa lokutjaliwe kutewutsengiswa,
    kwandze umnotfo walelive, njll.
• Emabhodlela:
    Angagaywa abuye asetjentiswe, kwenta emavasi ekufaka timbali/ kwenta imigaco -
    kungatsengiswa kutfolakale imali, kwandze umnotfo walelive, njll.
• Tikotela:
    Tingagaywa tibuye tisetjentiswe, kwenta imihlobiso - ingatsengiswa kutfolakale
    imali, kwandze umnotfo walelive, njll.
• Emapulastiki:
    Kungelukwa timadi titsengiswe, kuwacoca kutsi avundzise umhlaba kutjalwe kuwo,
    kwandze umnotfo walelive, njll.
• Intfutfu yetitimela nemishini:
    Kusetjentiswa kwetitimela nemishini lengakhiphi ntfutfu, kutsengiswe imishini
    lenjalo kutewandza imali yelive.
• Kushiswa kwetihlahla:
    Tihlahla tingaboshiswa kodvwa tigawulwe kwentiwe tingodvo nemabalelo
    latsengiselwa labakhako nalababatako, kwandze umnotfo welive, kukhicitwe
    emaphepha, njll.
(Nalokunye kungcola lokubalwe kulenkondlo lekungakabalwa lapha ngenhla
kwemukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako etindzatjanenimbhalo tabo.
Baphawula ngetintfo letitsatfwa njengetibi kantsi tingawusimamisa umnotfo welive
nangabe tingaphindza tisentjentiswe.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SICHIBIYELO A                                                                         [10]
Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                                 DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 2 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'KANTS' UPHUMULA NINI?' – JJ Ncongwane

2.1      Ngiphumule … wen' ushaye njalo,                                                   (1)

2.2      Imicabango.                                                                       (1)

2.3      Kumuntfutisa.                                                                     (1)

2.4      Kukhombisa imphilo/ Kutsi kungenteka unetinkinga, njll. (Naleminye imibono
         lengakabalwa lapha yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                (1)

2.5      Ufuna kugcamisa kutsi lokucatjangwako kuhlanganisa lokuhle nalokubi nobe
         lokumnandzi nalokubuhlungu/Ufuna kugcamisa kutsi imphilo inetintfo
         letihlangahlangene. (Kubili kwaloku.)                                             (2)

2.6      Kuphumula kwaloku sonkondlo lakhuluma ngako kufa ngobe inhlitiyo ingema
         umuntfu uyafa/Kushona kwemuntfu, lokubanga buhlungu kulabasele
         ngemuva bagcine sebakhala tinyembeti.                                             (2)

2.7      Nangabe umnikati wako asagula/Nangabe kungasasebenti kahle, kudzinga
         kuhlindvwa/ Nangabe sekumile kungasasebenti, bodokotela bafuna kwenta
         sicinisekiso sekutsi vele kumile.                                                 (2)
                                                                                           [10]

UMBUTO 3 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'IWIL' INSIKA' JJ Thwala

3.1      Kugula lokuholela ekufeni/ Tinhlupheko letibanga kufa nekugula/Kufa.              (1)

3.2      Bekukuhl' unemtfunti wekukhosela,                                                 (1)

3.3      Isizuri/Sidvonsamoya/Imphindza. (Kunye kwaloku.)                                  (1)

3.4      Ibalisa ngekushona kwemuntfu lobesimise likhaya/ Ikhuluma ngekufa.                (1)

3.5      Kwentiwa kutsi, kuwa kwensika ingaphindzi ivuke futsi ingaphindzi ibonwe
         kufana nemanti lageletako, atsi angendlula angaphindzi abuye.                     (2)

3.6      Beyicotfo/Bukhulu bayo/Similo sayo. (Kubili kwaloku.)                             (2)

3.7      Lomugca ubumbene naloku lokushiwo ngulenkondlo ngobe kulenkondlo
         kukhulunywa ngekushona kwensika kantsi lomugca wona uyadvudvuta,
         kulindzeleke ebantfwini labatewulila lapho kushonwe khona.                        (2)
                                                                                           [10]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5                                  DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 4 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'NKHOSI YEMKHATSI!' – OA BHIYA
4.1      Mani njalo nkhosi yemvelo!/Mani njalo sibani semvelo.                              (1)
4.2      Kusemini/Kusekuseni.                                                               (1)
4.3      Kubulala bantfu ngekushisa/Kubulala titjalo bantfu beswele kwekudla/
         Kushisa emanti emadamini bantfu beswele kwekunatsa, njll. (Naleminye
         imibono lengakabalwa lapha yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                         (1)
4.4      Ngobe ikhanyisela wonkhe umhlaba.                                                  (1)
4.5      Tibi titsi nangabe tibola tibe ngumcuba losetjentiselwa kukhulisa titjalo/Lubisi
         lungabola, lubuye lusetjentiswe njengemasi/Tibhidvo netitselo tingabola,
         tentiwa umcuba nato tisetjentiswe njengamanyolo, njll. (Naleminye imibono
         lengakabalwa lapha yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                (2)
4.6      Ugcamisa luchumanosigcino/Ugcamisa emandla alenkhosi yemkhatsi/Ufuna
         kutjela tetsamelilwati kutsi lenkhosi ingashisa kodvwa yona ayishi/Ugcizelela
         kungabuni     kwalenkhosi       yemkhatsi/Kungapheli/Kungantjintji  kwesimo
         salenkhosi. (Kunye kwaloku.)                                                       (2)
4.7      Usikhetse ngemphumelelo ngobe lilanga lingetulu kwako konkhe
         njengenkhosi/konkhe lokuphilako kweyeme kuyo/nangabe linganyamalala
         kumbalwa lokwentekako/ lenkhosi vele itfolakala emkhatsini, njll. (Naleminye
         imibono lengakabalwa lapha yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                        (2)
                                                                                            [10]
                                               NA
INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI
UMBUTO 5 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'WAGCUGCA MKHIWA' – LX NKAMBULE
5.1    Phuma babe ushiy' umfati,                                                            (1)
5.2    Sicedzelelamcondvo/Yi-enjambamenti. (Nalobunye bunkondlo lobunembako
       bemukelekile.)                                                                       (1)
5.3    Ngumfanekisomcondvo wekulayisha njalo kwesitimela njengekugwinya
       kwenhlatfu/Wekuba sidze/Wekuhamba njengenhlatfu, njll. (Naleminye imibono
       lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                            (1)
5.4    Wentiwa kutsi sitimela besitsatfwa njengentfo leyefika nebelumbi/Sitimela            (1)
       simise kwenyoka.
5.5    Imamba ihamba emahlatsini lanetihosha nemifundlana njengaso sitimela
       lesihamba sibhukula emahlatsini lanetihosha nemifundlana.                            (2)
5.6    Sifutamsindvo, siyafaneleka ngobe lokukulemigca ngumsindvo lowentiwa
       sitimela semalahle. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                      (2)
5.7    Emadvodza ahamba aye eJozi ayosebentela imiti yawo. 'Tsats'umtfwan'
       ucondz' eJozi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                           (2)
                                                                                            [10]
                                                                 SAMBA SESIGABA A:          30

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            6                                DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI

UMBUTO 6 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letifakazela kutsi lenoveli ineligalelo lelikhulu ekuntjintjeni simo
semphilo yebantfu labaphila etikhatsini talomuhla.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
neligalelo lelikhulu lenoveli lenalo ekuntjintjeni simo semphilo yebantfu labaphila
etikhatsini talomuhla. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko
letintjintja simo semphilo yebantfu, letifaka ekhatsi kubeketela, kuphinga, kutsakatsa,
kuphilisana kahle nabomakhelwane, njll.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete babuye bachaze kabanti ngetigameko letifaka ekhatsi leti
letilandzelako:
• Kuphinga:
      Kuphinga kwaTintfombi kwamcoshisa esilungwini wayewubekwa emakhaya, simo
     semphilo yakhe santjintja wangasaphingi ngobe bangekho belumbi
     labetawuphinga nabo futsi abesangaphasi kwesandla seninatala. – Bantfu
     bafundza kutsi ngekuphinga bangalahlekelwa yimphilo lemnandzi bagcine
     bangasenankhululeko, lokungantjintja simo semphilo yabo nabo bangaphingi.
• Kutsengisa insangu
      Kutsengisa insangu kwaLushawulo kwenta kutsi agcine aboshiwe, lokwantjintja
     simo semphilo yakhe wayekela kuyitsengisa - Bantfu bafundza kutsi kutsengisa
     tintfo letingekho emtsetfweni kungabafaka ejele ngaloko simo semphilo yabo
     singantjintja.
• Kutsandzana nebafati labanyenti:
      Kutsandzana nebafati labanyenti kwaLushawulo kwenta kutsi agcine ashiselwe
     lilonto lakhe eMankayane, wabaleka wayewuhlala eJozi, lokwantjintja imphilo
     yakhe wagcina ayekele kuba yinganwa – Bantfu bafundza kutsi kuba yinganwa
     kungabangela kulahlekelwa tintfo letibalulekile, kwenteke bagcine sebagula,
     ngaloko simo semphilo yabo singantjintja.
• Kutsakatsa:
      Kushaywa kwaTintfombi emkhayeni kwaholela ekucoshweni kwakhe emendvweni
     wabuye washiselwa indlu lokungenteka wagcina ayekele kutsakatsa. – Bantfu
     bafundza kutsi kutsakatsa kulahlekiselana sitfunti nangabe sebabanjiwe babuye
     balahlekelwe natintfo letibalulekile, lokungantjintja simo semphilo yabo bayekele
     kutsakatsa.
• Kuteka sitsembu:
      Kuteka     sitsembu   kwaLushawulo        kwaholela     ekucabaneni   kwemndeni
     wakaboLushawulo lokwenta kutsi kugcine kucoshwa unina ngobe kutsiwa
     uyatsakatsa, kwabuye kwashona bantfwana baLushawulo ngetindlela
     letingacondzakali, lokwantjintja imphilo yaLushawulo wagcina acosha Tintfombi,
     umkakhe wesibili – Bantfu bafundza kutsi kuteka sitsembu kungaholela
     ekucabaneni kwemindeni igcine ingasevani, lokungantjintja simo semphilo yabo
     bagcine bayekela kuteka sitsembu.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7                                   DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

(Naletinye tigameko letigcamisa kutsi lenoveli ineligalelo lelikhulu ekuntjintjeni simo
semphilo yebantfu labaphila etikhatsini talomuhla, letingakabalwa lapha temukelekile.)

SIPHETFO SENDZABAMBHALO:
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tigameko letikulenoveli tiyasintjintja nobe atisintjintji simo semphilo yebantfu labaphila
etikhatsini talomuhla.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                [25]

UMBUTO 7 (IMIBUTO LEMIFISHA)

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1    Wakhombisa kuvela uninatala LaHlophe ngalesikhatsi Lushawulo amcosha
       emtini wakhe/LaMagagula nguye lebekahlola uninatala nakagula esibhedlela
       boLushawulo naTintfombi behluleka/NguLaMagagula lowabona kutsi uninatala
       ungcwatjwa njani, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
       kwaloku.)                                                                             (2)

7.2    Kutsakatsisana/Kuphinga nebunganwa/Kusebentela ekudzeni kwabobabe, njll.
       (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                         (2)

7.3    Imibono itawehluka. Labatsi alikho, batawesekela ngekutsi tonkhe tigameko
       tekudliswa kwaLushawulo nguTintfombi tenteka eJozi.
       Labatsi likhona, batawesekela ngalokusendzabeni.                                      (2)

7.4    Lokubi Tintfombi labetsi ukwentela LaHlophe naLaMagagula ngekubatsakatsisa
       kugcine kubuyela kuye eluvutfondzabeni lwalenoveli lapho timshaya khona
       emkhayeni kutsi nguye lotsakatsako, wate wacoshwa kabuhlungu ekhaya
       lakhe.                                                                                (2)

7.5    Umgibe uneligalelo lekuveta sibekandzaba sesikhatsini sakadzeni lapho bantfu
       basasebentisa khona lugodvo nobe intsambo lebeyisetjentiselwa kugaca
       timphahla endzaweni yewodilobhu.                                                      (2)

7.6    Gebhu washiya umkakhe LaHlophe nebantfwana angakabakheli likhaya futsi
       wangabondli, wayewuhlala nemfati lomncane, kanjalo naLushawulo washiya
       umfati wakhe LaMagagula nebantfwana wangabondli, wayewuhlala naTintfombi
       esilungwini.                                                                          (2)

7.7    Kuya emaphoyiseni ayewubophisa Lushawulo/Kuya Etikweni Letenhlalakahle
       ayewucela lusito/Kuya kuMfundisi ayewucela teluleko/Kuya emndenini
       kuyewubika ngalenkinga/Kuya endvuneni, njll. (Naleminye imibono lenembako
       yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8                            DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

7.8    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kube LaHlophe
       abenebantfwana labanyenti bebafana, ngabe wababikela ngekunukwa
       nguLushawulo, bambonise/Bekangahamba ayewuhlala emtini walomunye
       ngalesikhatsi Lushawulo amcosha/Bebatawumhlola njalo ngalesikhatsi
       asesibhedlela, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
       kwaloku.)                                                                      (2)

7.9    Bekangaholelwa       imphesheni/Abengayiswa         etinkhanjini  tebantfu
       labahluphekile/Bekangaphiwa   emaphasela      ekudla/Abengakhelwa    indlu
       yesibonelelo sahulumende/Abengayiswa etikhungweni tebantfu labadzala, njll.
       (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                  (2)

7.10   Kuya emkhayeni kuyacabanisana, Tintfombi wacabana naLushawulo emva
       kwekunukwa kutsi uyatsakatsa, washiselwa indlu netimphahla wabuye
       wacoshwa kaKhumalo/Kwehlisa sitfunti semunfu, njengaTintfombi nasabitwa
       ngemtsakatsi/Kucedza buhlobo emindenini, njengekuphela kwebuhlobo
       bakaMaseko nebakaKhumalo, njll. (Naleminye imibono lenembako
       yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                               (2)

7.11   Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku:
       Ngekwesintfu Lushawulo akanamvumo yekucosha unina ngobe lelikhaya
       leyise, alisilo lakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)             (2)

7.12   Labavumako batawesekela ngekutsi:
       • Labasikati ngibo labavetwa benta lokubi njengekuphinga.
       • Labasikati ngibo labavetwa njengebatsakatsi.
       • Bantfu labacoshwako emakhaya abo, kuvame kuba ngulabasikati.
       • Bonkhe labasikati labakulenoveli abasebenti/tintfo letimbi esikhatsini
          lesinyenti, tivelela labasikati.
       • Bonkhe labasikati labagcamile kulenoveli abakafundzi, njll. (Naleminye
          imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.)
       Labangavumi batawesekela ngalokusenovelini.                                    (3)
                                                                                      [25]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9                                    DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 8 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letifakazela kutsi lenoveli ineligalelo lelikhulu ekuntjintjeni simo
semphilo yebantfu labaphila etikhatsini talomuhla.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
neligalelo lelikhulu lenoveli lenalo ekuntjintjeni simo semphilo yebantfu labaphila
etikhatsini talomuhla. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko
letintjintja simo semphilo yebantfu, letifaka ekhatsi kubeketela, kufundza, kusitana, njll.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete babuye bachaze kabanti ngetigameko letifaka ekhatsi leti
letilandzelako:
• Kubeketela:
      Kubeketela kwaMphikeleli ngalesikhatsi ahlukunyetwa nguSikhulu Tsabetse
      amcosha Embalenhle kwamenta wagcina afundzile aneticu kwantjinta simo
      semphilo yakhe waphila kahle asangusosifundzave. – Bantfu bafundza kutsi
      nangabe bangabeketeli bangalahlekelwa likusasa, ngaloko kubeketela
      kungasintjintja simo semphilo yabo.
• Imfundvo:
      Mphikeleli ngekuya ekudzingisweni, wasalela emuva etifundvweni takhe, kodvwa
      wefika Embalenhle wabuyela esikolweni, lokwantjintja imphilo yakhe wagcina
      asaneticu aphetse sifundzave. – Bantfu bafundza kutsi nangabe bangakafundzi
      ngete bayitfole imisebenti lekahle, ngaloko imfundvo ingasintjintja simo semphilo
      yabo.Tikhungo temfundvo yalabadzala tingayintjintja imphilo yebantfu babe
      ngulabafundzile.
• Kusitana:
      Kusitwa kwaMphikeleli nguMatsiya ngekumtfolela indzawo yekuhlala, kwenta kutsi
      naye Mphikeleli asite Matsiya ngekumelaphisa, wangasabi luhlanya lokwantjintja
      simo semphilo yakhe. – Bantfu bafundza kutsi ngabe usita umuntfu naye
      ngalelinye lilanga utakusita futsi bati nekutsi tandla tiyagezana lokungantjintja simo
      semphilo yabo.
• Kungahloniphani:
      Kungahloniphi Mphikeleli kwaMagumeni emhlanganweni ngalesikhatsi ayimeya,
      nangalesikhatsi akhuluma kabi ngaMphikeleli atsi ungumchamuki, kwantjintja simo
      semphilo yakhe ngobe kwakwenta bantfu labanyenti bangasametsembi babuye
      bangamvoteli. – Bantfu bafundza kutsi kungahloniphi labanye, kwenta kutsi bantfu
      bangakutsandzi futsi bangakwesekeli kutsi uphumelele lokungantjintja simo
      semphilo yabo, baphile kabuhlungu.
• Kucolelana:
     Kucolisa kwaSikhulu Tsabetse ngako konkhe lokubi lakwenta Mphikeleli, kwenta
     kutsi Tsabetse abe nekuthula emphilweni yakhe nekutsi ngalesikhatsi asashonile,
     Mphikeleli elekelele ekuchubeni umngcwabo – Bantfu bafundza kutsi kucolelana
     kwenta kutsi babe nekuthula babuye baphilisane ngekuvana lokungantjintja simo
     semphilo yabo, bafundze kucolisa nekucolelana.

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10                                   DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

(Naletinye tigameko letigcamisa kutsi, lenoveli ineligalelo lelikhulu ekuntjintjeni simo
semphilo yebantfu labaphila etikhatsini talomuhla, letingakabalwa lapha temukelekile.)

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tigameko letikulenoveli tiyasintjintja nobe atisintjintji simo semphilo yebantfu labaphila
etikhatsini talomuhla.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                [25]

UMBUTO 9 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1    Kutawube kunesiciniseko salemiphumela ngobe kutawube kuvotiwe njengobe
       livoti lilivi lebantfu.                                                               (2)

9.2    Kwakhela     bantfu   labete  tindlu/Kufundza kwalabadzala/Kugcugcutela
       kutisebenta, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
       kwaloku.)                                                                             (2)

9.3    Kungaboni ngasolinye ngalowo lekumele akhetfwe/Kuphikisana ngemisebenti
       leyentiwa ngulabo labangenele lolukhetfo, njll. (Naleminye imibono lenembako
       yemukelekile.)                                                                        (2)

9.4    Khulumile ngaso sonkhe sikhatsi bekuba nguye lohamba embili etingcocweni
       tebangani bakhe njengalapho aveta indlela lencono yekufundvwa kwesifundvo
       seTemphilo/Lotifiso waba nesifiso sekutsi Mphikeleli abuyiselwe esikolweni
       ngemuva kwekucoshiswa nguTsabetse. (Naleminye imibono lenembako
       yemukelekile.)                                                                        (2)

9.5    Likhono lekutsi akwati kuhola liklasi eKhayaletfu/Kuba ngusihlalo wekwetsiwa
       kabusha kwemigwaco Embalenhle/Waba ngumholi webafundzi enyuvesi eVaal/
       Waba yimeya Embalenhle/Wabuye waba nguSosifundzave, njll. (Naleminye
       imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                    (2)

9.6    Magumeni bekangamtsandzi Mphikeleli ngenca yesikhundla. Loku kubonakele
       lapho basemhlanganweni angafuni kulandzelwe luhlelo lwemhlangano/
       Nasekusondzele lukhetfo bekahamba afaka bantfu umoya wekutsi angakhetfwa
       Mphikeleli ngobe atsi ungumchamuki, kukhetfwe yena ngobe atsi
       wakulendzawo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                       (2)

9.7    Sibekandzaba semoya sibiketela imphumelelo yetinkhulumo taKhulumile ngobe
       ekugcineni kugcina kuphumelele Mphikeleli njengekusho kwakhe. (Naleminye
       imibono lenembako yemukelekile.)                                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11                              DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

9.8    Kuhola kwakhe tingcogco lokukhomba kuhlakanipha/Buntfu lanabo/
       Kumesekela kwakhe kusukela esikolweni kute kufike elukhetfweni/Kusebentela
       ummango, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)     (2)

9.9    Kulenoveli Shongwe wehlisa umoya lomubi waMagumeni lapho atsi khona
       bantfu bangakhetsi Mphikeleli ngobe atsi ungumchamuki/Shongwe wekhuta
       kubandlululana emkhatsini webantfu emmangweni, njll. (Naleminye imibono
       lenembako yemukelekile.)                                                         (2)

9.10   Bahlolwa bakhetsa balingisi lababili labesekela kutsi, 'litsemba alibulali,'
       labafaka ekhatsi:
       • Matsiya, lobekangumuntfu logula ngekwengcondvo ummango ungasambali
           njengelilunga lemmango kodvwa ngekungalahli litsemba ekugcineni
           welapheka wagcina angummeli.
       • Mphikeleli lobekangenandzawo yekuhlala, anganabatali, angafunwa
           ngulamanye emalunga emmango kodvwa ngekungalahli litsemba wayitfola
           indzawo yekuhlala, watfola tincwadzi tekushona kwebatali bakhe,
           ekugcineni uphatsa lommango njengaSosifundzave. (Naleminye imibono
           lenembako yemukelekile.)                                                     (2)

9.11   Mphikeleli uhambe waya ekudzingisweni ngenca yekulwela inkhululeko,
       ekubuyeni kwakhe,
       • Wacondza Embalenhle lapho likhaya lakubo belikhona, lokukhomba kutsi
          imvelaphi yakhe akakayilahli.
       • Wafuna emathuna ebatali bakhe, lokukhomba kutsi imvelaphi yakhe
          akakayilahli.
       • Wafundzisa bantfu ngemasiko nemihambo yeMaswati, lokubufakazi bekutsi
          uLiswati, buve bakhe akakabulahli. (Naleminye imibono lenembako
          yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                              (2)

9.12   Kuya kwakhe ekudzingisweni lapho abelala khona emahlatsini/abehlala
       nebantfu labangesito tihlobo takhe/Waceceshelwa kulwa imphi, kwamlolonga
       kutsi abone bumatima baseMabalenhle bubuncane akhone kubuncoba/Kuba
       neliphupho lekufuna kuntjintja iMbalenhle ngiko lokwamenta wabeketela, njll. .
       (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (3)
                                                                                        [25]

                                                             SAMBA SESIGABA B:          25

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12                               DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 10 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kutsatsa imiyalo kungakuphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungakuyisa eweni.
Indzabambhalo ibhekiswa kunobe ngubaphi badlali labatsatfu.

SINGENISO SENDZABAMBHALO:
Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi kutsatsa imiyalo, umuntfu
kungamphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungamyisa eweni. Bahlolwa balindzeleke
kutsi bavete badlali labatsatfu labatawucoca ngabo etindzabenimbhalo tabo, sib.
Makhosi, Nkhanise, LaJele, Ndzabeni, njll.

UMTIMBA
Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala kutsi kutsatsa imiyalo, umuntfu
kungamphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungamyisa eweni, sib.
• Ndzabeni:
   Uyalwa nguMkhalelwa kutsi esekele Makhosi njengobe asakhetsiwe, uyalwa
   nguNtfwasahlobo kutsi ahloniphe sincumo senkhosi sekukhetsa Makhosi nekutsi
   ayekele kuhlangana naboNkhanise. Ngekungalaleli lemiyalo walahlekelwa likusasa
   lakhe ebukhosini bakaNhlapho njengobe sekutawubusa Makhosi.
• Makhosi:
   Uyalwa nguMkhalelwa kutsi lobukhosi bakhe akabutsatse, LaHlatjwako umyala
   kutsi akanciphise tinyawo takhe kaLaJele, acaphele bomnakabo nekutsi
   angaliyekeli lijoka letfweswe lona nguyise. Ubuye ayalwe nguNtfwasahlobo kutsi
   akadlalele khashane naboNkhanise ngobe lukhulu labaludzingidzako ngaye.
   Ngenca yekutsatsa imiyalo titsa takhe tancotjwa ngekutsi tife, yena wagcina atsetse
   bukhosi ngemphumelelo.
• Nkhanise:
   Uyalwa nguLaJele kutsi akabindze abukele lokwenteka kulobukhosi bakaNhlapho,
   Makhosi utsi abahlale phasi babonisane ngekucedza tinkinga letifuna kudala
   luchekeko emkhatsini wabo, Ntfwasahlobo utsi akayekele bukhosi lobungesibo
   bakhe ngoba ungumlanjwana kaNhlapho.
   Ngekungalaleli lemiyalo wafa ekugcineni.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha ngenhla, letigcamisa kutsi kutsatsa imiyalo
umuntfu kungamphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungamyisa eweni, temukelekile.)

SIPHETFO SENDZABAMBHALO
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi kutsatsa imiyalo umuntfu kungamphumelelisa kantsi
kungayitsatsi kungamyisa eweni.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                            [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13                            DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 11 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

11.1    Wakufundzaphi lokwedzelela ngobe uyihlo nenyoko balunge kangaka?              (2)

11.2    Kwala kwaMakhosi kutsi ayowelashwa nguNdzabeni ngembi kwekubekwa
        kwakhe esihlalweni/Kwala kuyewulala elawini labelungiselelwe lona kutsi
        alashelwe khona/Kubona kutsi kuphephile kungadli kudla lokuphekwe
        kulamanye emaguma, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
        (Kunye kwaloku.)                                                              (2)

11.3    Bekentiwa kutsi bobabili naNdleleni bebayingati yinye, babantfwana
        baMkhalelwa mbamba, bekangamcabangeli kutsi angamnikela etitseni kutsi
        timbulale. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                        (2)

11.4    Makhosi ucotfo/Uyahlonipha/Uhlakaniphile. (Kubili kwaloku.)                   (2)

11.5    Wawaveta ngekunika Makhosi bukhosi njengobe ati kutsi abelitibulo lakhe/
        Wanika Makhosi tinkhomo letimhlophe letiluphawu lwemphumelelo/Wancisha
        Nkanise bukhosi abe yena abetati kutsi ulitibulo, njll. (Naleminye imibono
        lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                    (2)

11.6    Bekuyindlela yembhali yekuveta emaciniso etimfihlo tasebukhosini
        bakaNhlapho ngaphandle kwekwesaba ngobe kuvame kutsi umuntfu
        lophitsene engcondvweni akunamaciniso kulakushoko. (Naleminye imibono
        lenembako yemukelekile.)                                                      (2)

11.7    Uyati kutsi Mkhalelwa umetsembile, ngeke abe netinsolo tekutsi                (2)
        akaketsembeki/Uyati kutsi akekho umuntfu longaba nesibindzi sekutjela
        Mkhalelwa ngalabakwenta nelicembu lemfelandzawonye/Abesabona kutsi
        Mkhalelwa lobekunguye lasebentela yena sewuyayekela, sekungena
        Nkhanise, kuncono ateyamanise naye, njll. (Naleminye imibono lenembako
        yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)

11.8    Kumyala kutsi angatibandzakanyi nebantfwana labancane ekwenteni lokubi/
        Aketsembeke emsebentini wakhe lanikwe wona/Akatifundzise kwekhuta
        bantfwana nabona baphambuka endleleni, njll. (Naleminye imibono lenembako
        yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                              (2)

11.9    Likusasa lakhe lafiphala njengobe bekutawube sekubusa Makhosi livi lakhe
        lingasalalelwa/Bekatawubuyela kabo ayophila imphilo yelusizi ngekucabanga
        emadvodzana akhe/Bekangeduka nelive angatiwa kutsi washonaphi
        ngekusaba emahlazo lentekile, njll. (Naleminye imibono lenembako
        yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                               (2)

11.10 Nguleti tekutsi inkhosi seyikwati kuteka umfati lochamuka atetfwele/Bukhosi
      sebubangwa nabantfu labangasibo basebukhosini/Bantfu sebakwati kuphikisa
      sincumo lesitsetfwe yinkhosi ngembuso wayo, njll. (Naleminye imibono
      lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14                             DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

11.11 Labavumako batawesekela ngekutsi: Ndzabeni ungutsatsekile ngekutsi
      wesekela Nkhanise ngobe ametsembise sikhundla/Wakhetsa kushiya
      sikhundla lanaso sekuba yinyanga yaMkhalelwa wafuna lesi sebundvuna/
      Wavuma kulumba sijula lesitawubulala Makhosi kute kufezeke tifiso tabo, njll.
      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)
      Labaphikisako batawesekela ngalokusemdlalweni.                                   (2)

11.12 Lesaga sisho kuyengana kwebantfu ngentfo letawugcina ibafake enkingeni
      lematima: Libandla lemfelandzawonye laphikisana netincumo letatitsetfwe
      nguMkhalelwa ngebukhosi bakaNhlapho, langecwayisani. Lakha emasu
      ekubulala Makhosi kepha ekugcineni latitfola selisenkingeni yekushonelwa
      ngulamanye emalunga alo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)       (3)
                                                                                       [25]

UMBUTO 12 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

UMVUZO – NS Nzima

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kutsatsa imiyalo kungakuphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungakuyisa eweni.
Indzabambhalo ibhekiswa kunobe ngubaphi badlali labatsatfu.

SINGENISO SENDZABAMBHALO:
Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi kutsatsa imiyalo umuntfu
kungamphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungamyisa eweni. Bahlolwa balindzeleke
kutsi bavete badlali labatsatfu labatawucoca ngabo etindzabenimbhalo tabo, sib.
Satile, Mlandzeli, Batjele, LaNgwenya, njll.

UMTIMBA
Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala kutsi kutsatsa imiyalo, umuntfu
kungamphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungamyisa eweni, sib.
• Satile:
   Uyalwa boBatjele kutsi ayekele kuhamba ebusuku, afundze, ayekele kuphutsa
   esikolweni, ayekele kudla tidzakamiva, tjwala nalokunye, ehlukane naMlandzeli
   futsi ayewukwenta luhlolo lwengati.
   Ngekungalaleli     lemiyalo   akazange      aphumelele     etifundvweni     takhe
   takamatekuletjeni tekuphela kwemnyaka, wabuye wabanjwa nasifo sembulalave.
• Mlandzeli:
   Uyalwa nguBatjele kutsi afundze ayekele kuphutsa esikolweni, ayekele kuhamba
   ebusuku nekunatsa tjwala. Ngekungalaleli lemiyalo kwamenta kutsi angaphumeleli
   etifundvweni takhe takamatekuletjeni tekuphela kwemnyaka, wabuye waboshwa.
• Batjele
   Uyalwa ngunina LaMbuli kutsi nangabe afuna kuphumelela kufanele ahlele abuye
   abuyekete imisebenti yakhe yesikolo. Ubuye ayalwe nguthishela Shabalala kutsi
   ahloniphe inchubo yesive lecuketse buntfu. Ngekutsatsa lemiyalo ekugcineni
   waphumelela ngemalengiso etifundvweni takhe.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha ngenhla, letigcamisa kutsi kutsatsa imiyalo
umuntfu kungamphumelelisa kantsi kungayitsatsi kungamyisa eweni, temukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15                              DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

SIPHETFO SENDZABAMBHALO
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi kutsatsa imiyalo umuntfu kungamphumelelisa kantsi
kungayitsatsi kungamyisa eweni.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                            [25]

UMBUTO 13 (IMIBUTO LEMIFISHA)

UMVUZO – NS Nzima

13.1    Kuhlola nekulandzelela imisebenti yebantfwababo yesikolo/Kubambisana
        kwebatali emfundvweni yebantfwababo/Kuvakashela esikolweni nakunenkinga
        ngebantfwababo/Kunika bantfwana sikhatsi lesenele semsebenti wesikolo, njll.
        (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                    (2)

13.2    Batali baSatile bebangayikhatsaleli imfundvo yakhe ngobe njalo bebangamniki
        sikhatsi lesanele sekufundza/Abehlala atsetsiswa njalo/Bekuhlala kunemsindvo
        lobangwa tidzakwa letitewunatsa lapho kabo lokwenta Satile wahlukumeteka
        wagcina angasasebenti kahle etifundvweni takhe, njll. (Naleminye imibono
        lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                       (2)

13.3    NguLaNgwenya. Uvule libhizinisi lekutsengisa tjwala kute limngenisele imali.
        Sihibe: Sib. Umsindvo/Bantfwana nabo bayeta batewunatsa bayekele
        tincwadzi, njll. (Naletinye tihibe letenembako temukelekile.)                    (2)

13.4    Simo semoya waseMkhuphukantsaba saba neligalelo lelihle ngobe bantfwana
        nabothishela bebahlala bajabulile futsi bakhululekile, lokwenta kutsi batali
        bakhululeke    kuta   nanobe      kunini    kutewukhuluma      nabothishela
        ngenchubekelembili yebantfwababo endzaweni yaseMkhuphukantsaba lapho
        kuchubeka    khona    imfundvo,     lokuyingcikitsi  yalomdlalo/Lokwenteka
        emkhuphukantsaba kufundza, lokucondze ngco nengcikitsi leyimfundvo.
        (Kunye kwaloku.)                                                                 (2)

13.5    Lenkhulumo yaSatile yekutsi inkinga inabothishela ihambisana kahle nendlela
        lolunye lusha lwalomuhla lukhuluma ngayo nangabe lungakasebenti kahle
        etfundvweni talo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                    (2)

13.6    Bekanemizindlo letsi kube wamane walalela boBatjele nabamekhuta ngabe
        akatitfoli akulesimo lakuso/Kube watsatsa teluleko tekuyewuhlola ingati ngabe
        wasitakala/Kube walalela thishela Shabalala ngesifundvo setemphilo
        walandzela ngalesifo sembulalave ngabe asikamtfoli/Umzindlo wekutisola, njll.
        (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16                             DBE/2017
                                     SCE – Imemorandamu

13.7    Kube Mlandzeli waphumelela ebangeni lakhe lamatekuletjeni simo semphilo
        yakhe besitawugucuka ngobe bekungenteka achubeke nemfundvo yakhe
        lephakeme abuye asebente kahle/Abetawehlukana nemikhuba lemibi, njll.
        (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

13.8    Bekentela kutsi Batjele ahambe embili kutemfundvo kute kugcame lengcikitsi
        leyimfundvo/Bekafuna kuveta bunjalo baBatjele/Bekafuna tetsamelilwati
        titimisele emfundvweni tiphumelele njengaBatjele njengobe naye waphumelela
        eluhlolweni lwamatekuletjeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
        (Kunye kwaloku.)                                                               (2)

13.9    Kubagcugcutela kutsi batimisele etifundvweni tabo kute baphumelele
        njengaBatjele/Bafundzi      bangatibandzakanyi    netidzakamiva/Kubeluleka
        kwekutsi bangavumeli simo sasekhaya sitsikamete likusasa labo/Badlalele
        khashane nekuphatsa tikhali letingekho emtsetfweni ngobe bangacitsa imphilo
        yabo yonkhe ejele, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
        kwaloku.)                                                                      (2)

13.10 Imibono itawehluka. Labaphikisako batawesekela ngekutsi: Mlandzeli
      abengachuba tifundvo takhe ejele abuye aphile kahle/Abengafundza imisebenti
      leminyenti yetandla leyentiwa ejele/Teluleko lanikwe tona beLitiko
      Letekucondzisa Tigwegwe betingamntjintja, njll. (Naleminye imibono
      lenembako yemukelekile.)
      Labavumako batawesekela ngalokusemdlalweni.                                      (2)

13.11 Kusukuma ayewutfola teluleko nemitsi letawudzambisa lesifo sakhe/Kubuyela
      esikolweni ayewucedzela tifundvo takhe/Kutsatsa teluleko letakhako lanikwa
      tona/Kukhetsa bangani labakhako nalabakhatsalela imfundvo/Kusebentisa
      lijazi lemkhwenyana nakaya emacasini, njll. (Naleminye imibono lenembako
      yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                                 (2)

13.12 Imibono itawehluka. Labatsi abefanele, batawesekela ngekutsi: Bobatsatfu
      bebasecenjini linye lelenta tintfo letimbi/Similo sabo bobatsatfu besifana/
      Bobatsatfu abazange baphumelele eluhlolweni lwamatekuletjeni, lokwenta
      kutsi Satile amangale kutsi yini kugwetjwe yena laba labanye bayekelwe.
      (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
      Labatsi abengakafaneli, batawesekela ngalokwenteka emdlalweni.                   (3)
                                                                                        [25]

                                                            SAMBA SESIGABA C:          25
                                                          SAMBA SAKO KONKHE:           80

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 17

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com            17                                                                DBE/2017
                                                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
    Timphawu                    Emalengiso           Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako              Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        8–10                      6–7                        4–5                    2–3                      0–1
                          -Sihloko sichazwe        -Sihloko sichazwe         -Sihloko sichazwe        -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko       ngalokujulile            ngelicophelo lelisetulu   ngalokwenetisako         akwenetisi              nakancane
Kujula kwemibono,         -Luchungechunge          kukhomba kusivisisa       -Akhona lamanye          -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa     lwemaphuzu               -Emaphuzu ekwesekela      emaphuzu lamahle         emaphuzu lesekela       enkondlweni
kwetheksthi               lababatekako             ayevakala kodvwa          lesesekela sihloko       sihloko                 -Luhlobo lwembhalo
                          ekwesekela lacashunwe    akaketfulwa ngendlela     ngalokwenetisako         -Luhlobo lwembhalo      kanye nenkondlo
7 EMAMAKI                 enkondlweni              lelindzelekile            -Leminye imibono         kanye nenkondlo         akukavisiswa nakancane
                          -Luhlobo lwembhalo       -Luhlobo lwembhalo        yesekelwe kodvwa         akukavisiswa kahle
                          kanye nenkondlo          kanye nenkondlo           esikhatsini lesinyenti
                          kuvisiswa ngemalengiso   kuvisiswa ngelicophelo    bufakazi abukholweki
                                                   lelisetulu                -Luhlobo lwembhalo
                                                                             kanye nenkondlo
                                                                             kuvisiswa
                                                                             ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI         -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile       -Bukhona bufakazi        -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
                          ngemalengiso             lesinemibono lehleleke    lobutsite besakhiwo      emaphutsa ekuhlela      nakancane
Sakhiwo, Kuhleleka        -Imibono yakhiwe         ngelicophelo lelisetulu   -Kubumbana nekuhleleka   -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene
nekwetfula                yahleleka ngalokucace    -Imibono letfuliwe        kwemibono kuyenetisa     ngalokubumbene          -Lulwimi lolunemaphutsa
Kusetjentiswa             ngemalengiso             iyalandzeleka             -Lulwimi lunemaphutsa    -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
kwelulwimi, umoya,        -Lulwimi, umoya          -Kunemaphutsa             langasho lutfo; umoya    lamanyenti              lesingemukeleki
nesitayela                nesitayela kuvutsiwe     lambalwa elulwimi,        nesitayela kuyenetisa    -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
                          futsi akunamaphutsa      umoya nesitayela                                   akukemukeleki           akwemukeleki nakancane
3 EMAMAKI                 -Emaphutsa eluhlelo,
                          sipelingi netimphawu
                          tekufundza kuyindlala
KWEHLUKA                             8–10                    6–7                          4–5                  2–3                      0–1
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe                                                                                                                           Phenya

### Page 18

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com            18                                                                      DBE/2017
                                                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA B NA-C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
    Timphawu                     Emalengiso          Licophelo lelisetulu            Lokwenetisako                 Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                        12–15                     9–11                         6–8                        4–5                      0–3
                          -Imphendvulo             -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe            -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko       lenemininingwane         lenemininingwane            ngalokwenetisako             ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,         lengemalengiso           lesecophelweni lelisetulu   kodvwa akusito tonkhe        ngaphandle              -Mncane kakhulu
Kwesekelwa                lababatekako: 14–15      -Sihloko sichazwe           tinhlangotsi leticikelelwe   kwemininingwane         umzamo wekuphendvula
nekuvisiswa kwetheksthi   Imphendvulo              ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele               lesekelako              umbuto
                          lenemininingwane         kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye              -Ambalwa kakhulu        -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI                lengemalengiso           -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle             emaphuzu lafanele       -Luhlobo lwembhalo
                          langababateki: 12–13     ekwesekela ayevakala        lesesekela sihloko           kwesekela sihloko       kanye netheksthi
                          -Sihloko sichazwe        kodvwa akaketfulwa          ngalokwenetisako             -Kuncane kakhulu        akukavisiswa nakancane
                          ngalokujulile            ngendlela lelindzelekile    -Lamanye emaphuzu            kuvisiswa kweluhlobo
                          -Luchungechunge          -Luhlobo lwembhalo          esekelwe kodvwa              lwembhalo netheksthi
                          lwemaphuzu               kanye netheksthi            esikhatsini lesinyenti
                          lababatekako             kuvisiswa ngelicophelo      bufakazi abukholweki
                          ekwesekela lacashunwe    lelisetulu                  -Kukhona lokusilele
                          etheksthini                                          ekuvisiseni luhlobo
                          -Luhlobo lwembhalo                                   lwembhalo kanye
                          kanye netheksthi                                     netheksthi
                          kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI                   8–10                      6–7                          4–5                         2–3                     0–1
                          -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi            -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka        -Singeniso nesiphetfo    lesinemibono lehleleke      lobutsite besakhiwo          emaphutsa ekuhlela      kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                lesingemalengiso         ngelicophelo lelisetulu     -Kuhleleka nekubumbana       -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa             -Imibono yakhiwe         -Singeniso nesiphetfo       -Kuhleleka nekubumbana       ngalokubumbene          -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya,        yahleleka ngemalengiso   kanye naletinye tindzima    kwemubono kuyenetisa         -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
nesitayela                -Lulwimi, umoya          kuhleleke                   kodvwa kunemaphutsa          lamanyenti              lesingakemukeleki kwenta
                          nesitayela kuvutsiwe     ngalokubumbene              -Lulwimi lunemaphutsa        -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
10 EMAMAKI                futsi akunamaphutsa      -Imibono ihleleke           lambalwa; umoya              akwemukeleki            yimphumelelo
                                                   ngelicophelo lelisetulu     nesitayela kuyenetisa        Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                   -Kunemaphutsa               Kuhleleka kwetindzima        kunemaphutsa            akwemukeleki
                                                   lambalwa elulwimi,          kuyenetisa                                           -Tindzima
                                                   umoya nesitayela                                                                 tihlangahlangene
KWEHLUKA                             20–25                  15–19                        10–14                       5–9                       0–4
KWEMAMAKI

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-may-june-2017-memo/20a76574-c7e8-4e46-825c-dab23a724972) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2017-memo/e11831b0-73bf-435a-b31c-f3817a92075f) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2017-memo/8051ea6b-3ad3-4588-bfd2-93948a8318d6) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2017-memo/9c76376f-362d-40f1-a5ea-deab6accd414) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-siswati/48e0a83f-8bbe-4437-974b-1db74e7552d0) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
