# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2018, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2018-memo/3a68b773-88df-4423-9481-736609a87510
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2018-memo/3a68b773-88df-4423-9481-736609a87510)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · siswati. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                        SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                      2018

                               IMEMORANDAMU

                                                           EMAMAKI: 80

                           Leliphepha linemakhasi la-29.

Emalungelo agodliwe                                              Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2                                  DBE/2018
                                      SCE – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       Esigabeni A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       Esigabeni B na C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo   tinemaphutsa,   maka     ulandzele
         imemorandamu.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         na B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
         ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
         kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/
         kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

LALELA NGWANE: MA Nzima na MF Shongwe

UMBUTO 1 (UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO)

'TIBANE' – NC Mthethwa

INDZATJANAMBHALO

Lokushiwo yinkondlo ngalokusobala.

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko. Baveta ngalokufisha lokushiwo yinkondlo ngalokusobala,
lakhuluma ngako sonkondlo.

UMTIMBA:
Kuvetwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokukukhanyisa kaMkhatsi kubuye
kuvetwe buhle nekubongwa kwaletibane. Sib.

•   Inyanga
    Kuvetwa sikhatsi lapho inyanga itibonakalisa khona, lokusikhatsi sasebusuku.
    Kukhutsatwa inyanga kutsi ayichubeke ikhanyise busuku kute ichakate
    njengembali esibhakabhakeni, njll.
• Inyeti:
    Inyeti nayo sibani lesikhanyisa esibhakabhakeni nangabe kumnyama. Ibongwa
    ngemisebenti yayo lemihle yekukhanyisela bantfu emhlabeni. Ikhutsatwa kutsi
    ihlale ikhanyisa nakumnyama eveni njengobe ibonakala nakumnyama, njll.
• Lilanga
    Lilanga ngilo lelicedza bumnyama bebusuku, ngekuvela kwalo esibhakabhakeni
    kukhanye emhlabeni. Kuvela kwelilanga kukhanyisela tonkhe tidalwa letikhona
    emhlabeni, njll.
• Tinkhanyeti
    Tinkhanyeti nguletinye tetibani letichakata tikhanyisele umhlaba. Tibonakala
    esibhakabhakeni nakuhlwile bese inkhanyeti lebitwa ngekutsi likhweti, ngiyo lehola
    tibane letikhanyisa emini njengobe yona ivela entsatsakusa, kulandzele lilanga
    nasekusile.
(Nalokunye kukhanya lokubalwe kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla
kwemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako etindzatjanenimbhalo tabo, lapho
baphawula khona ngaloko lokushiwo yinkondlo ngalokusobala.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SICHIBIYELO A                                                                             [10]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                                     DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 2 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'NGITSATS' UNGIBEKE' – TE Sithole

2.1      Sifaniso.                                                                             (1)

2.2      Akhuluma/Abeka umbono/Asoma intfombi.                                                 (1)

2.3      Sifanangwaca/Sifanamsindvo sabongwaca.                                                (1)

2.4      Kwenta imigca ilingane kuleyo naleyo ndzima/Kwenta emagama alingane
         kulowo nalowo mugca, njll.
         (Naleminye imibono lengakabalwa lapha yemukelekile.)                                  (1)

2.5      Ikhuluma ngemsakato weLigwalagwala, ngobe ifaka emagama ebasakati
         labafana naboShukuma naboboNtfonjana.                                                 (2)

2.6      Usho livi lemsakati lotsi nasakata kuvakale kugidzitela esifubeni sakhe.              (2)

2.7      Lesaga sisho kutsi nawunenkinga ungahlali nayo, yibike kute icatululwe.
         Nasemsakatweni     kunetinhlelo leticatulula tinkinga   tetetsamelilwati
         nasetitibikile.                                                                       (2)
                                                                                               [10]

UMBUTO 3 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'MABITW' ASABELE' – SC Msibi

3.1      Sicedzelelamcondvo/i-enjambamenti.                                                    (1)

3.2      Ticeketse ceketsile, ticeketse/Umugca 12.                                             (1)

3.3      Ithekinoloji/Tebuchwepheshe/Tekuchumana.                                              (1)

3.4      Wenta bantfu bakwati kukhuluma bangabonani/Umuntfu uyakwati kubhala
         umlayeto uye kulomunye.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (1)

3.5      Usuke onakele/Kunganamali yekutsenga emayunithi ekukhuluma/Kusuke
         kushaywe inombolo lengasiyo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

3.6      Bugebengu bungandza ngobe bungeke bubikwe emaphoyiseni ngesikhatsi/
         Bantfu bangantjontjelwa timali tabo emabhange bangati/Imilayeto leminyenti
         ngeke ifike ngesikhatsi lapho kufanele iye khona.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                           (2)

3.7      Kuphawulwa ngemphumelelo yembhali ekusebentiseni ligama, 'kudzedzesa,'
         kufake ekhatsi loku lokulandzelako:
         • Sonkondlo uphumelele kusebentisa kudzedzesa lokusuke kukukhaliswa
             lite, namakhalekhukhwini ungamtsintsa kancane nje, uyakhala.
         • Makhalekhukhwini kutsiwa uyadzedzesa ngobe uhlalela kukhala
             nangabe bakushayela kakhulu lucingo, akaphumuli uhle akhala njalo.                (2)
                                                                                               [10]

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5                              DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 4 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'NGAWE MANTI' – JJ Thwala

4.1      Kufana nekwemagagas' elwandle,
         Kufana nekwelibhudlo sibili,/Imigca 22 na 23                                   (1)

4.2      Igceka tjwala ngebubi lobubentako.                                             (1)

4.3      Imphindvwa.                                                                    (1)

4.4      Tinkinga letifana nekubulala/nekuntjontja, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (1)

4.5      Usho kutsi banyeti bantfu labanatsa tjwala lapha emhlabeni, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

4.6      Lifaneleka ngekutsi indumba yindlu lesetjentiswa belaphi bendzabuko kuveta
         timfihlo emntfwini, nemuntfu lonatse tjwala nasadzakiwe ukhuluma timfihlo
         lebetingatiwa/umuntfu nasadzakiwe uveta umhobholo nelunya lanalo, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

4.7      Lombuto, ngumbuto longadzingi mphendvulo, sonkondlo akadzingi
         mphenvulo kuwo, kodvwa uveta ngawo kumangala kutsi lotjwala abupheli,
         bacalwa kadzeni kubokhokho, nesitukulwane salomuhla sisabunatsa lotjwala.      (2)
                                                                                        [10]

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

LETFWESE LIHLOBO: PT Jele na JJ Thwala

Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI kuleti letilandzelako uphendvule ngato imibuto
letawulandzela.

UMBUTO 5 (UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO)

'IMFIHLO YETIMFIHLO' – JJ Ncongwane

INDZATJANAMBHALO

Lokushiwo yinkondlo ngalokusebaleni.

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko. Baveta ngalokufisha lokushiwo yinkondlo ngalokusobala,
lakhuluma ngako sonkondlo.

UMTIMBA:
Kuvetwa loko sonkondlo lakhuluma ngako ngemfihlo lengeke yavetwa nanobe
ngubani.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            6                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

•     Indumba
      Imfihlo lekukhulunywa ngayo ifaniswa nendumba lokuyindlu lesetjentiswa belaphi
      bendzabuko lapho umuntfu lonenkinga leyimfihlo afakwa khona kute timfihlo takhe
      tingatiwa ngunobe ngubani, njll.

•     Tinjulamcondvo nabosiyati
      Nalabo labatsi bafundze bagogodza, abakhoni kuyati lemfihlo ngobe ifihlelwe
      ngisho nalabatsi babavumbululi betimfihlo. Nalabo labakhona kubona kutsi
      umuntfu utawuteta nini, nabo abayati lemfihlo kutsi ifika ngasiphi sikhatsi.

•   Kufika kwemfihlo.
    Lemfihlo ifika kungakalindzeleki kutsi ingafika ngobe ibhacele wonkhe wonkhe
    lophilako. Bantfu bafisa kuyibalekela lemfihlo, abakhoni ngobe ayatiwa kutsi ifika
    nini.
(Nalokunye lokuyimfihlo lokukhulunywa kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla
kwemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako etindzatjanenimbhalo tabo, lapho
baphawula khona ngaloko lokushiwo yinkondlo ngalokusobala.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SICHIBIYELO A                                                                             [10]

UMBUTO 6 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'NGIHAYEL' INKONDLO' – JJ Thwala

6.1       Kumuntfutisa/Sifaniso.                                                          (1)

6.2       Usuke afundze wagogodza/Usuke anelwati lolujulile.                              (1)

6.3       Imvumelwanomaphakatsi/Imvumelwanomkhatsini.                                     (1)

6.4       Ngekulinganisa tindzima tayo/Ngekwenta kutsi ibe nemagama lalinganako
          emgceni ngamunye.                                                               (1)

6.5       Ikhuluma ngemfundvo, sonkondlo ubala kutsi imfundvo ikuvula ingcondvo ube
          nelwati lolutawenta uhlakaniphe.                                                (2)

6.6       Sihloko sihambelana kahle nengcikitsi, leyimfundvo. Sonkondlo ucela
          kuhayelwa inkondlo, lokuhayelwa inkondlo kusho kufundziswa kute
          kutfolakale lwati lolujulile.                                                   (2)

6.7       Lesisho sichaza kutsi, awukabuyi ulambatsa. Lesisho siyahambelana
          nalokukhulunywa ngako kulenkondlo ngobe sisho kutsi uphumelele
          emfundvweni lokutawenta angabi sehluleki emphilweni.                            (2)
                                                                                          [10]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7                              DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 7 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'MAHLAHLANDLELA' – JJ Thwala

7.1      Luchumanosicalo lolucondzile/Luchumanosicalo.                                   (1)

7.2      Welisa labafuna kwewela/Bayogidza batibetsele.                                  (1)

7.3      Imfundvo.                                                                       (1)

7.4      Untjintja umuntfu longakafundzi abe ngulofundzile/Untjintja      ingcondvo
         yemuntfu ihlakaniphe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (1)

7.5      Usho kutsi, imfundvo ayipheli ihlala ikhona, nesitukulwane lesitako
         sitayikhandza/Nawufundzile, lwati luhlala lusengcondvweni yakho kute
         longalutsatsa nanobe ungafa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

7.6      Bantfu bangeswela imfundvo nelwati nemakhono latfutfukisa live/Live
         lingabulawa yindlala njengobe kungeke kube nebantfu labanelwati lwetindlela
         tekuphila, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

7.7      Sonkondlo ulisebentise ngemphumelelo ligama lelitsi, Ngcondvonkhulu,
         njengobe lenkondlo ikhuluma ngemfundvo leyintfo lengapheli, umuntfu
         ufundza ate ayewufinyelela lapho afuna khona abe nengcondvo lenkhulu
         lekhona kwenta nobe kucabanga ngalokwedlulele.                                  (2)
                                                                                         [10]

UMBUTO 8 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'APH' EMAGUGU?' – SM Magagula

8.1      Ngiyakhala nangicabang' emagugu.
         Emagugu emvelo phasi etibilini temhlaba/Umugca 1 na 2                           (1)

8.2      Ikhuluma ngemlandvo lowaba khona kaDvokolwako lapho belumbi
         baseJalimani befika batsatsa timbiwa letingumnotfo waKangwane bahamba
         nato eJalimani, Emaswati asala aphuyile.                                        (1)

8.3      Sidvonsamoya/Isizuri.                                                           (1)

8.4      Sive    sakaMagagula/seMatfombeni     lesesaphangalala        sangcwatjwa
         kulendzawo lenedayimane, kaDvokolwako.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (1)

8.5      Badzeshi bahamba nedayimane bewela nayo tilwandle baya eJalimane.               (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8                               DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

8.6      Leligama, imfakabili, lifanelekile kulenkondlo ngekutsi labadzeshi befika
         bagubha emathuna alabantfu labangcwatjwe lapho kunalomnotfo khona
         bayobangcwaba kabusha, lokusho kutsi besebangcwatjwa kwesibili,
         lokusifanisamcondvo sekufa kabili.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

8.7      Lona ngumbuto longadzingi mphendvulo, ngobe ngumlandvo lowenteka
         situkulwane singakabi khona/Tetsamelilwati letifundze ngalomlandvo
         wedayimane ngito letitawuphendvula lombuto/Uyindlela sonkondlo lavula
         ngayo emehlo etetsamelilwati ngaletembiwa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)
                                                                                          [10]

                                            NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 9 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'SIHLUTFULELO' – VJ Nkwanyana

9.1    Lomuhla ngitishaya sifuba/Umugca 5                                                 (1)

9.2    Sifanankhamisa.                                                                    (1)

9.3    Imfundvo.                                                                          (1)

9.4    Ete walahleka,
       Ete waguga,
       Ete wangishiya,
       Ete ngakulahla/Imigca 12 kuya ku-15                                                (1)

9.5    Lemigca isho kutsi sonkondlo wafundza wate wayocedza tifundvo takhe
       ngesheya kwetilwandle lapho wefika wagogodza khona.
       (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

9.6    'Inhlitiyo iyachichima,' lesisho siyafaneleka kulenkondlo ngobe sisho injabulo
       leviwa ngusonkondlo ngobe akhonile kuhamba atfungatsana nemfundvo
       wagcina ayitfolile/.
       'Kutishaya sifuba,' lesisho siyafaneleka kulenkondlo ngobe sisho kutetsemba
       kwasonkondlo ngobe akhonile kuhamba atfungatsana nemfundvo wagcina
       ayitfolile.
       (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

9.7    Leligama likhetseke kahle, ngobe luju yintfo lemnandzi, nalesikhatsi utfole
       imfundvo kuba mnandzi njengeluju. (Naleminye imibono lenembako
       yemukelekile.)                                                                     (2)
                                                                                          [10]

                                                             SAMBA SESIGABA A:            30

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9                             DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
UMBUTO 10 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tintfo letentiwa nguLushawulo tisenteka nalomuhla.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letenteka emibhalweni,
tisenteka nalomuhla.
Umtimba
Tintfo lebetentiwa nguLushawulo, letisentiwa nalomuhla.
•   Kufundza sikolo ucedze bese awutfoli umsebenti:
    Lushawulo wafundza wacedza sikolo kepha weswela umsebenti waloko
    lakufundzele, lokungumsebenti wetekulima. Nalomuhla bakhona bantfwana
    labafundzile labeswela umsebenti kepha banetincwadzi letifakazako kutsi
    bawufundzele lowo msebenti.
•   Kuyewusebentela khashane:
    Lushawulo wahamba wayewusebentela khashane nasekhaya ngobe kute
    umsebenti, nalomuhla siyabatfola bantfu labesuka lapho batalelwa khona
    bayewusebenta khashane nasemakhaya abo ngenca yekweswela umsebenti.
•   Kuganwa endzaweni losandza kufika kuyo:
    Lushawulo    wefika   waganwa    tintfombi   takaDvokolwako     ngalesikhatsi
    ayewusebenta khona ngobe babona lijaha labangalati. Loko kwamenta wakhohlwa
    kutsi usuke atekile ekhaya ushiye umfati, LaMagagula. Nalomuhla akhona
    emadvodza lasuka emakhaya ayewusebenta khashane abe ashiye emakhosikati
    awo emakhaya, bese aganwa tintfombi talapho asebentela khona, akhohlwe
    ngemindeni yawo.
•   Kuntjintja umsebenti ngenca yetinkinga:
    Lushawulo wabalekela eJozi ngalesikhatsi tintfombi takhe lebetimlwela tishisa
    likamelo labecashe kulo. Nalomuhla bakhona bobabe labatsi bangaba setinkingeni
    letitawubhidlita umuti wabo, babalekele khashane, bentele kutsi kungafiki
    etindlebeni temindeni yabo.
•   Kuboshwa:
    Lushawulo waboshwa ngalesikhatsi atfolakala nensangu waya ejele. Nalomuhla
    bayaboshwa bantfu ngekutsengisa insangu, bahambe bayogwetjwa babhadle
    ejele.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa
nguLushawulo tisenteka nalomuhla, temukelekile)
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loko labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa nguLushawulo tisentiwa nalomuhla.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                          [25]
Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 11 (IMIBUTO LEMIFISHA)

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

11.1     Bekudvume sigodzi sonkhe kutsi kaboLushawulo kunendlu yinye vo/Sibolile
         naye weva ngabodzadzewabo nabamhleka ngalendlu.                                   (2)

11.2     Kwaba sibusiso ngobe wefika wakha tindlu, kwaba ngumuti lomkhulu.                 (2)

11.3     Abemhleka, amhlebe, ngisho nalawo labesemtsimbeni ate ehluleka nekudla
         inyama ngelilanga lekutekwa kwakhe.                                               (2)

11.4     Yindzawo yasemakhaya lapho basagcina khona emasiko, nalapho nakutekwa
         intfombi kuta bomakhelwane netihlobo titewuyala lona lotekwako.                   (2)

11.5     Watikhombisa ngekutsi alobole Sibolile ngetinkhomo njengeLiswati nekutsi
         amgidzise umtsimba.                                                               (2)

11.6     Abebona kutsi uyahamba          wehlukana   nebakubo/Uyawuphila    ngaphasi
         kwemtsetfo langakawetayeli.                                                       (2)

11.7     Titimphawu tekutsi Sibolile sewutekiwe, akasesiyo intfombi, uhlatjelwe imbuti
         nenkhomo njengobe kufanele.                                                       (2)

11.8     Bebasindvwa ngemacasi, imitsanyelo netingubo temhlambiso.                         (2)

11.9     Kuhle ngobe nayifika emtini itawenta loko letjelwe kona ekhaya nayiyalwa,
         bese umuti wayo uyagcineka ungabhidliki.                                          (2)

11.10    Usivete ngenkhulumomphendvulwano/ngenkhulumiswano yesalukati lapho
         sitsi, 'Sibolile utiphatse kahle ntfombi njengobe bewutiphetse kahle lapha
         ekhaya'.                                                                          (2)

11.11    Kubhidlita likhaya lakhe/Kucabana umndeni/Umendvo           uyaphela/Makoti
         utinika ligama lelibi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

11.12    Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Bakhaliswa kungati kutsi uyawufika aphatseke njani lena emtini/abamati kutsi
         naye utawuhlonipha yini kulomuti/utawukhona yini kutimela tonkhe tinkinga
         talomuti/Bakhaliswa kutsi sewehlukana nabo, uyewuphila nalabanye bantfu/
         sekutabete lowenta loko labekwenta.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11                                 DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 12 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tintfo letentiwa nguSikhulu Tsabetse, tisenteka nalomuhla.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letenteka emibhalweni,
tisenteka nalomuhla.

Umtimba
Tintfo lebetentiwa nguSikhulu Tsabetse, letisentiwa nalomuhla.

•   Kuncisha Mphikeleli indzawo yekuhlala.
    Sikhulu Tsabetse wancisha Mphikeleli indzawo yekufihla inhloko nobe ati kutsi
    ikhona indzawo. Nalomuhla kuyenteka loku, lapho umuntfu lofuna indzawo
    yekucasha bamncishe ibe ikhona.

•   Kucoshisa Mphikeleli esikolweni.
    Sikhulu Tsabetse wacoshisa Mphikeleli esikolweni ngekutsi amcambele emanga
    kutsi abesejele neyise. Lokunye lakukhuluma Tsabetse kutsi Mphikeleli
    akafanelanga kuba sesikolweni ngobe iminyaka yakhe ingetulu kwaleyo
    lelindzelekile kulelibanga, iminyaka yakhe imvumela kutsi afundze imfundvo
    yalabadzala. Nalomuhla kuyenteka kutsi umntfwana angemukelwa esikolweni
    ngobe baphatsi besikolo banika tizatfu letitsite letenta kutsi umntfwana
    angemukeleki esikolweni.

•   Kufihlela Mphikeleli tincwadzi tekushona kwebatali bakhe
    Sikhulu Tsabetse wafihlela Mphikeleli tincwadzi tekushona kwebatali bakhe, wate
    wanikwa leto tincwadzi mhlazane Tsabetse asagula. Nalomuhla kuyenteka kutsi
    umuntfu lonelwati lolutsite, alugodle njengaTsabetse, agodlele Mphikeleli tincwadzi
    tekushona kwebatali bakhe.

•   Kunika tihlobo tikhundla letingakatifaneli.
    Sikhulu Tsabetse abebubona buholi baMphikeleli kutsi bucotfo, kungako nje
    abetama ngato tonkhe tindlela kutsi anike bantfu sitfombe lesibi ngaMphikeleli.
    Loku abekwentela kutsi umntfwanakhe, longuMagumeni, kube nguye umholi.
    Nalomuhla kuyenteka kutsi umuntfu losesikhundleni anike tihlobo takhe tikhundla
    letingakatifaneli, kugcine kunembango loholela kutsi bantfu babulalane.

•   Kuhamba akhuluma kabi ngaMphikeleli.
    Sikhulu Tsabetse abekhuluma kabi ngaMphikeleli ebantfwini. Abembita
    ngelikhomanisi, liphekula nalamanye emagama. Kuvakashelwa kwaMphikeleli
    ngemaphoyisa atewusesha tikhali, tidzakamiva nalokunye, sisusa sako
    bekunguTsabetse. Nalomuhla kuyenteka loku, lapho utfola umuntfu atjela bantfu
    lokubi ngalomunye, ngenhloso yekutsi bantfu bamvukele. Labanye bantfu abagcini
    lapho, kepha baya nasemaphoyiseni kuyowatjela emanga kute umuntfu aboshwe.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa nguSikhulu
Tsabetse, tisenteka nalomuhla, temukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            12                                       DBE/2018
                                      SCE – Imemorandamu

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa nguSikhulu Tsabetse tisentiwa nalomuhla.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela
timphendvulo tabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                     [25]

UMBUTO 13 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

13.1     'Umuntfu uyanikwa litfuba lekutiphendvulela. Sincumo sitsatfwe ngemuva
         kwekuba sekubonisenwe naye,'                                                             (2)

13.2     Emaphepha emfundvo Mphikeleli lanawo abengenamahloni ngawo futsi
         abefisa kutsi ayewuhlolwa/Mphikeleli watalelwa eMbalenhle/Wafundza
         etikolweni letiphasi talapha eMbalenhle ngesikhatsi sembalandlati                        (2)

13.3     Kucoshwa      kwaMphikeleli   esikolweni    kungenta kutsi agcine
         angundzingasitsebeni njengalabanye bantfwana labaphila esikhatsini
         salomuhla, labangamange bafundze, labagcina babondzingasitsebeni/
         Angagcina asigebengu/Angaboshwa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

13.4     Kubona kwaTsabetse kutsi Mphikeleli uletsa intfutfuko, wabese ukhuluma
         emanga ngaye esiveni kute simtondze lebekungenta kutsi angabi neligalelo
         lekuletsa intfutfuko/Kumvimbela kutsi abe nematfuba ekufundza, loko
         bekuyokwenta kutsi angabi nalo lwati nemakhono labengawasebentisa
         kutfutfukisa sive.                                                                       (2)

13.5     Nakutsetfwa licala laMphikeleli esikolweni, akumange kube nemuntfu
         longumtali lommelako futsi amange anikwe litfuba lekutiphendvulela, kantsi
         kulesikhatsi salomuhla, tikolo tinika umfundzi incwadzi yekutsi abuye nemtali
         nobe umuntfu lotammela nakugwetjwa licala, njengobe kumiswe
         emtsetfwenisisekelo wekulawula tikolo.                                                   (2)

13.6     Abefanele aye eTikweni Letasekhaya ayewutfola tincwadzi tekushona
         kwebatali bakhe ngaphandle kwenkinga.                                                    (2)

13.7     Ngekwesikhundla saShongwe sekuba ngumfundisi, abengamnika teluleko
         tekwakha kabusha similo sakhe, lokuyincenye yemsebenti webantfu
         lababafundisi.                                                                           (2)

13.8     Mphikeleli wahlangana naKhulumile, batekana bagcine sebakhe likhaya labo
         lokwavusa umuti weyise, Velakhe Zwane, njengobe ngeSiswati umuti
         uwakhelwa uyihlo, njengaMphikeleli.                                                      (2)

13.9     Likomidi lesikolo alikabumbani. Bantfu labanjengaTsabetse bafuna kutsi
         Mphikeleli acoshwe, kantsi thishelanhloko ufuna kutsi Mphikeleli anikwe
         litfuba lesibili lekufundza, lokusho kutsi likomidi aliboni tintfo ngeliso lelifanako
         futsi alihlangani ngembikwekutsi liye ebantfwini leliyewuhlangana nabo.                  (2)

Emalungelo agodliwe                                                                      Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

13.10    Inoveli beyingeke ichubekele embili ngobe konkhe lokwenteka enovelini
         kweyeme emphumelelweni yaMphikeleli lolichawe lendzaba.                           (2)

13.11    Kuletheksthi lengenhla kunekucabana emkhatsini waTsabetse naMphikeleli
         mayelana nekucoshwa kwakhe esikolweni, lokungiko lokubhebhetsekisa
         ludvweshu.                                                                        (2)

13.12    Lenkhulumo isho kutsi, umuntfu akanabani,             njengobe     Mphikeleli
         abengasenabo bakubo, afaniswa nenhlwa.                                            (3)
                                                                                           [25]

UMBUTO 14 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

'TIBOPHO TELUTSANDVO' – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tintfo letentiwa nguLomusa, tisenteka nalomuhla.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letentiwa balingisi emibhalweni,
tisenteka nalomuhla.

Umtimba
Tintfo lebetentiwa nguLomusa, letisentiwa nalomuhla.

•    Kutsandzana nemuntfu uzilile.
     Lomusa wagana Mlungisi agcoke inzilo yekushonelwa ngumyeni wakhe.
     Nalomuhla bakhona bafelokati labagana basengakakhumuli tembatfo tabo
     tekuhlonipha kushonelwa bayeni babo.

•    Kuba licili
     Lomusa wakhombisa kuba licili ngekuyenga Mlungisi atsi uvukela emsebentini
     enkapanini letsite kantsi sigebengu, nalomuhla akhona emantfombatane
     lakhohlisa tingani tawo ticabange kutsi aphila imphilo lemsulwa kantsi
     atigebengu. Lomusa wakhohlisa Mlungisi watsi akanabatali entela kutsi alotjolwe
     ebantfwini lahlangene nabo ngebugebengu. Nalomuhla akhona emantfombatane
     latsatsa imali yemalobolo ayinike labangakafaneli kute adliwe lawo malobolo.

•    Bugebengu
     Lomusa abephila imphilo yebugebengu, atsengisa tidzakamiva, umtimba abuye
     abambe inkunzi nemngani wakhe longumlumbi, Nkhangala. Nalomuhla
     siyabatfola bantfu labakha bungani naletinye tive, babe bentela kutsi
     bangacatjangelwa ebubini kantsi bahlanganiswe bugebengu.

•    Kutfumba
     Lomusa watfumba Sitsembile, wamfaka emotini labebahamba ngayo ngobe
     ambangisa kutsi utsandzana naMlungisi. Nalomuhla bantfu bayanyamalala
     kungatiwa kutsi bashonaphi, babe batfunjwe titsa tabo ngenhloso yekucedza loko
     labakubangako.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

•     Kuboshwa
      Lomusa Kanye nebangani bakhe boNkhangala, Sicobolo naMacaleni
      baboshelwa bugebengu. Nalomuhla bakhona bantfu labaphila ngebugebengu
      imphilo yabo yonkhe kepha ekugcineni emaphoyisa ababophe baye ejele.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa nguLomusa
tisenteka nalomuhla, temukelekile)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa nguLomusa, tisentiwa nalomuhla.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                             [25]

UMBUTO 15 (IMIBUTO LEMIFISHA)

'TIBOPHO TELUTSANDVO' – JJ Thwala

15.1     Bekanganato tinkhomo kepha imali anayo ngobe uyasebenta unguthishela
         akakafuyi.                                                                       (2)

15.2     Mlungisi ungumlingisi longakholweki njengobe simbona angetsembi muntfu,
         ngisho nalokubi lakubona ngemehlo akhe akakukholwa ngaphandle
         kwalokushiwo nguLomusa.                                                          (2)

15.3     Labatawutsi usikhetse kahle batawesekela batsi: Lendzawo imfanele Lomusa
         ngobe kutfolakala bantfu labasebentisa tidzakamiva njengaye futsi uyenta
         kahle lemikhuba yakhe lemibi, njengekutsengisa umtimba. Labatawutsi
         asikakhetsi kahle batawesekela ngekucaphuna enovelini.                           (2)

15.4     Kungemukeli bungani baLomusa naNkhangala kwaMlungisi kukhomba
         kwecwayana ngekwelibala, ngobe Nkhangala abengumlumbi.                           (2)

15.5     Ngahle abelwa kwekhweta letidzakamiva labebatisebentisa naNkhangala
         kute Mlungisi angatewubona lokukhohlakala kwabo.                                 (2)

15.6     Ayemukeleki njengobe ikhombisa indzelelo lengagcina idale ludvweshu
         emkhatsini wabo bobabili.                                                        (2)

15.7     Labatsi wenta kahle batawesekela batsi: Kuhamba kwaMlungisi kube kuhle
         ngobe wakwati kwehlisa lulaka lwakhe lebelungenta kutsi kube neludvweshu.
         Labatsi wenta kabi batawesekela ngekucaphuna enovelini.                          (2)

15.8     Bekafuna kuhambisa kahle tintfo ngekwemasiko njengelisiko lekuteka/
         Abentiwa lutsandvo.                                                              (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15                               DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

15.9     Labagulwa sifo sashukela, akumelanga badle kakhulu emaswidi ngobe lizinga
         lashukela lenyuka kakhulu/Nawehlile shukela emtimbeni, bese udla emaswidi,
         ayakusita, lizinga lashukela lemukeleke, ngaloko Lomusa abengenaso               (2)
         siciniseko sekutsi Mlungisi unaye shukela nobe akanaye.
15.10    Abehlose kufundzisa tetsamelilwati kutsi sandla semtsetfo sidze/Ayikho
         imphunga yelihlatsi/Nawenta lokuphambene nemtsetfo, utawugcina ubanjiwe.         (2)
15.11    Labangavumelani batawesekela batsi: Lenkhulumo itsintsa imiva yebafati
         ngobe ivuna emadvodza kutsi wona awakhulumi ngebantfu lokuphikisa loku
         lokwentiwa boSikhuni naMadvodza. Labavumelana nayo batawesekela
         ngekucaphuna enovelini.                                                          (2)
15.12    Yindzaba yekutsi emalobolo efikile yini kaboLomusa nekutsi bobani
         labemukele lawo malobolo futsi bambite malini kutsi alobole Lomusa.              (3)
                                          NOBE
UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tintfo letentiwa yindvodza leyanikwa lidada naletentiwa yinkhosi Tobias Nkosi,
tisenteka nalomuhla.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letentiwa balingisi emibhalweni
yetemdzabu, tisenteka nalomuhla.
Umtimba
Tintfo lebetentiwa yindvodza leyanikwa lidada, letisentiwa nalomuhla.
•   Inhlupheko
    Kushonelwa kwemfana nguyise, ahlale nenina bahlupheka, bangenamuntfu
    lobondlako. Nalomuhla loko kusenteka. Bakhona bomake labahlala
    nemadvodzana abo ngobe uyise asashona, bahlupheke beswele kudla.
•   Kusebenta ungaholi kahle
    Kusebenta kwalendvodza lekulenganekwane, umlumbi abengayiholeli kahle.
    Nalomuhla basekhona bantfu labasebenta bangaholelwa imali lelingene umsebenti
    labawentako njengalomfana.
•   Kushiya tisebenti netipho
    Labanye belumbi kuhamba, kuhambe bafune kusuka bayohlala ngesheya
    njengobe nalona lokulenganekwane naye wavalelisa lomfana ngekumupha lidada.
    Nanyalo kunjalo tisebenti tinikwa tipho natishiywa.
•   Kungalaleli imiyalo
    Lomfana kwatsiwa angalihlabi lidada kodvwa yena            wangalaleli   wagcina
    ngekulibulala. Nalomuhla buhlongandlebe busekhona.
Tintfo lebetentiwa nguTobias Nkosi, letisentiwa nalomuhla.
•   Kubelekwa kwenkhosi Tobias
    Kubelekwa kwenkhosi Tobias anganakwa. Nalomuhla kusenteka, lapho umuntfu
    abeleka khona umntfwana angamondli, abuye amsise emtini, kumbe aphisane
    ngaye.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

•   Kusita labahluphekile:
    Inkhosi Tobias Nkosi, abesita wonkhe umuntfu, 'Mhlane lobanti, longadzinwa
    kutfwala bantfu.' Nalomuhla kuyenteka kutsi umuntfu lome kahle, asite
    labahluphekile.

•   Kubutsa sive angabandlululi
    Kwetfwala sive sakaNkosi njengemholi waso lokwente kutsi simhloniphe.
    Nalomuhla kusenteka kutsi umuntfu ahlonishelwe umsebenti loncomekako
    kakhulukati kumnika ludvumo emmangweni.

•   Kubusa ngekuthula esiveni sakhe
    Kubusa kwaTobias ngekuthula angalwi naletinye tive, kusenteka nalomuhla lapho
    sitfola emakhosi nebaholi labangatsandzi kulwa kepha bafune kuhlaliswane
    ngekuthula.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa yindvodza
leyanikwa lidada nenkosi Tobias Nkosi, tisenteka nalomuhla, temukelekile)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa yindvodza leyanikwa lidada nenkosi Tobias Nkosi, tisentiwa
nalomuhla.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C                                  [25]

UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

17.1     Kutawubonakala ngeligwebu.                                                       (2)

17.2     Ngulokutsi lomfati lomncane atente umuntfu logulako/Kutfumela intfombatana
         yakhe iyewubuka lokwentiwa ekweluseni.                                           (2)

17.3     Kulenganekwane sitfola insweleko kukudla, lokwasonjululwa yinhlanti
         ngekunika intsandzane lebeyeswele kudla, lokwatfutfukisa lenganekwane ite
         iyewufika esiphetfweni.                                                          (2)

17.4     Lesaga sisho kutsi, kufa kwalomunye, kuvulela lomunye ematfuba lancono
         emphilweni, nalapha sitfola intfombatane lebeyihlushwa ngunina lomncane
         seyiphila imphilo lemnandzi ngekutsi unina wayo abulale inhlanti lebekatsi
         uyivimbela kutsi ingasiti lentfombatane kantsi ngaloko seyitawusitakala.         (2)

17.5     Wente kutsi uyise walentfombatane ayewusebentela khashane kute konkhe
         kuhlupheka kwayo kwenteke angekho.                                               (2)

17.6     Ligalelo laletinkhomo lekutsi intfombatane ihlangane nenhlanti leyayipha
         kudla emfuleni, yagcina seyigane umfana lomuhle lonjingile.                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           17                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

17.7     Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina. Lesaga sisho kutsi, umntfwana
         uphila ncono nangabe akhuliswa ngunina. Siyifanele lentfombatane ngobe
         yashonelwa ngunina, uyise wehluleka kuyinakekela.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (3)

                                            NA

SIKHUNGO SASEMATSAMO

17.8     Ngemajobo. (Abitwe ngengwe/inkhonyane.)                                          (1)

17.9     Umsindvo lowentiwa timvadla wenanela kugidza kwalowo lotigcokile.                (1)

17.10    SiseMphumalanga.                                                                 (1)

17.11    Tekuvakasha tiletsa imali lekungiyo letfutfukisa umnotfo/Kutsengiswa
         kwetembatfo teSiswati/Imigidvo lebukelwa bantfu labakhokhe imali letfutfukisa
         umnotfo.                                                                         (1)

17.12    Bantfu labangeMaswati/Bantfu labati emasiko nemihambo yeSiswati/Bantfu
         labati kukhuluma Siswati mbamba.                                                 (2)

17.13    Emaswati akhombisa buve bawo ngekutsi avunule tembatfo teMaswati,
         letehlukahlukene kusukela kulabancane kuye kulabadzala, sibonelo. Bomake
         bavunula tidziya netidvwaba.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

17.14    Ligama, ulidvonsamehlo, lisho kuheha bantfu kutsi basondzele nangabe
         kukhona labakubonako. Umbhali ulikhetse kahle leligama ngobe lesikhungo
         saseMatsamo siheha wonkhe umuntfu kutsi asondzele atewubona loko
         lokwenteka kulesikhungo.                                                         (2)
                                                                                          [25]

                                                              SAMBA SESIGABA B:           25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18                                DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 18 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Badlali banelichaza labalibambako ekwedluliseni            ingcikitsi   'leyimfundvo'
kulomdlalo, kubhekiswa kuNcobile naMphotfo.

SINGENISO SENDZABAMBHALO.
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi badlali kunelichaza labalibambako kute
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo, yedluliselwe etetsamelinilwati.

UMTIMBA
Lichaza lelabanjwa nguNcobile kwedlulisa ingcikitsi leyimfundvo:

•   Kutinikela etifundvweni takhe nanobe ahlangabetene netinkinga emphilweni yakhe
    lebekufanele timtsikamete esikolweni kodvwa wachubeka, letifaka ekhatsi leti
    letilandzelako:
          Kuboshwa kwesingani sakhe lesinguGedlembane siboshelwa kubulala
           malumekati waNcobile, kodvwa angaphazamiseki, aye kuyewubona
           Gedlembane nakaphuma esikolweni, loku kwenta tetsamelilwati tikwati
           kubona kutsi ingcikitsi yalomdlalo yimfundvo.
          Kushonelwa nguGedlembane, kodvwa achubeke nekuya esikolweni ngiko
           lokukhombise kutimisela kwaNcobile ngemfundvo, kuphindze kukhombe
           netetsamelilwati kutsi ingcikitsi yimfundvo.
          Kushayelwa bafana, kepha angaphazamiseki etifundvweni, achubeke
           nekufundza, nangalesikhatsi aletselwa tincwadzi esibhedlela, kuveta ebaleni
           ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo.
          Kutsandzana kwakhe naCelani labenjingile, akumange kumphazamise
           etifundvweni takhe kwenta tetsamelilwati tibone kutsi ingcikitsi yalomdlalo
           yimfundvo.
          Kukhuleliswa nguMphotfo abe afundza, kumente watisola wacela litfuba
           lesibili lekubuyela esikolweni ayewufundza lokuveta ebaleni ingcikitsi
           leyimfundvo.
          Kuphumelela kwakhe ekugcineni abe lijaji, kuveta ingcikitsi leyimfundvo
           ebaleni.

Lichaza lelabanjwa nguMphotfo kwedlulisa ingcikitsi leyimfundvo
• Kutinikela etifundvweni takhe nanobe ahlangabetene netinkinga emphilweni yakhe
    lebekufanele timtsikamete esikolweni, kodvwa wachubeka, letifaka ekhatsi leti
    letilandzelako:
          Kweswela kwakhe bakubo labatamyisa esikolweni, kepha achubeke
           nemfundvo, kuveta ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo ebaleni.
          Kukhubateka lokungatange kumyekelise sikolo, kuveta ingcikitsi yalomdlalo
           leyimfundvo ebaleni.
          Kweswela indzawo yekuhlala, ahlale emkhukhwini longekho esimeni
           lesikahle, nako akutange kumyekelise sikolo, wachubeka nekufundza,
           lokugcamisa ingcikitsi yalomdlalo leyimfumdvo.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           19                               DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

        Kwesatjiswa nguHleta kepha angayekeli sikolo abaleke ngekwesabela
         imphilo yakhe, kubeka ebaleni ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo.
        Kuvinjwa nguCelani abuya esikolweni kepha angayekeli kufundza, kuveta
         ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo ebaleni.
        Kufundza agogodze agcine asangudokotela, kuyigcamisa kahle ingcikitsi
         yalomdlalo leyimfundvo.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa lichaza lelabanjwa ngulabadlali,
temukelekile.)

SIPHETFO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi labadlali balibambile nobe abakalibambi lichaza ekwedluliseni
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                             [25]

UMBUTO 19 (IMIBUTO LEMIFISHA)

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

19.1     Abelindzele kuva kutsi Ncobile sewutsandzana naCelani Mavimbela.                 (2)

19.2      Ufuna kutsi lijaha lelitsandzana nentfombi yakalo libe nemoto/libe nemali/
          limtsengele kudla lokusembili/limtsengele kwekwembatsa lokusembili, njll.
          (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

19.3     Ludwveshu, ngobe kunekushayisana kwemibono emkhatsini waLaHleta
         naNcobile mayelana nekukhetsa singani.                                           (2)

19.4     Lilungelo lekungashaywa. LaHleta washaya Ncobile kantsi umtsetfwosisekelo
         waseNingizimu Afrika utsi, umuntfu loshaya umntfwana uyaboshwa/Lilungelo
         lekutikhetsela singani ngoba umtsetfwosisekelo waseNingizimu Afrika ufuna
         umuntfu atikhetsele lakutsandzako, angakhetselwa, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

19.5     Nalomuhla kukhulelwa nekukhulelisa kubangwa ngiko kungachumani
         kwebatali nebantfwana babo, bantfwana bafundziswe kutiphatsa kahle,
         njengobe naLaHleta abefuna bavulelane tifuba naNcobile kute akwati
         kumeluleka ngetelutsandvo.                                                       (2)

19.6     Ingcikitsi yalomdlalo yimfundvo, beyitawutsikameteka ngekutsi Ncobile agcine
         angumuntfu longakafundzi ngobe njalo nakumele akhiphe emabhuku,
         uhlangabetana nalesitfombe lesimenta akhumbule Gedlembane bese
         uyakhala akhohlwe kufundza.                                                      (2)

19.7     Ncobile wafundzela kuba lijaji lenkhantolo ngobe afuna kumela emaciniso
         etebulungiswa emmangweni njengobe Gedlembane wagwetjelwa licala
         langakalenti.                                                                    (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           20                             DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

19.8     Siciniseko sekutsi balisukumele lelicala, bangahle bagcine bambopha lona
         lobulele Gedlembane njengobe vele Hleta wagcina aboshiwe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

19.9     Lelibito lisho kucela lokudzingako. Lelibito lakhe alikamfaneli ngobe
         liphambene netento takhe tebugebengu, lokufaka ekhatsi kuntjontja timoti,
         lokukutitsatsela ungakaceli, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

19.10    Abesaba kutsi utawutsintseka kuloludzaba lwekulimala kwaNcobile bese
         uyaboshwa/Abengavelani naNcobile njengobe alimele ngalesikhatsi unina
         etama kumekhuta/Abengaketsembeki kuLaHleta, asafuna kumshiya yedvwa
         kulenkinga, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

19.11    Lesento besisihle ngoba kube bamsita bekatawuvilapha kwenta umsebenti
         wesikolo, anake letinye tintfo, etsembele kubo kutsi batawuhlala bamsita/
         Bekumele bamchazele lokufunwa ngumsebenti kodvwa bangamenteli, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

19.12    Emantfombatane alomuhla, avame kubita bantfwana bawo lababatalele
         emakhaya,   labangenabo    boyise, labangakahlawulwa, ngetibongo
         tasemakubo, bangababiti ngetibongo tabo, njengoba naNcobile atsi
         umntfwana wakhe utawuba wakaMagagula.                                         (3)
                                                                                       [25]

UMBUTO 20: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Badlali banelichaza labalibambako ekwedluliseni ingcikitsi, 'lengumbango'
kulomdlalo, kubhekiswa kuMahubhulu naSomhlolo.

SINGENISO SENDZABAMBHALO.
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi badlali kunelichaza labalibambako kute
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo, yedluliselwe etetsamelinilwati.

UMTIMBA
Lichaza lelabanjwa nguMahubhulu kwedlulisa ingcikitsi lengumbango:
• Kuphikisana nemiyalelo netincumo taSomhlolo kute sive sibe nekuthula, lokufaka
    ekhatsi leti letilandzelako:
        Kufuna        kutsi  kuhlaselwe tive letibomakhelwane,   acitse   ingati,
         lokungahambelani nendlelanchubo yekubusa kwaSomhlolo lokwenta kutsi
         kugcame ingcikitsi lengumbango.
        Kuvakalisa kungenetiseki kwakhe kuSigogodvolo ngendlela Somhlolo labusa
         ngayo live laNdvungunya, kwenta kutsi bonkhe labasondzelene
         naMahubhulu babone kutsi ufuna kususa lutfutfuva lolugcamisa kahle
         ingcikitsi lengumbango.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           21                                 DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

         Kucamba        emanga ngekutjela       Mabhoko      kutsi Somhlolo     uhlela
          kuyewumhlasela, abe atfunywe kuyewucela buhlobo lobuhle kuyiveta kahle
          ingcikitsi yalomdlalo lengumbango.
         Kuvivisa libutfo leMahubhulu ngasese, afihlela Somhlolo kutsi ufuna
          kuyewuhlasela angati, kuveta ebaleni kutsi ingcikitsi yalomdlalo ngumbango.
         Kuvimbela eMahubhulu kutsi aye lapho abebitwe khona nguSomhlolo, kepha
          emabutfo aya ngenkhani angakamtjeli, kwenta kucace kutsi ingcikitsi
          yalomdlalo ngumbango.
         Kuphikisana naSomhlolo ngalesikhatsi amtjela kutsi, 'lakhe lisiphetfo',
          nabitelwe emphakatsi kuyewugwetjwa, kuvele kwaba sebaleni kutsi ingcikitsi
          yalomdlalo ngumbango.
         Kukhetsa kutibulala kunekutsi abulawe nguSomhlolo, ngulokunye
          lokukhombisa kutsi ingcikitsi yalomdlalo ngumbango.

Lichaza lelabanjwa nguSomhlolo kwedlulisa ingcikitsi lengumbango:
• Kuphikisana nalabo labedzelela imiyalo netincumo takhe letimayelana nendlela
    labebusa ngayo kute sive sibe nekuthula, lokufaka ekhatsi leti letilandzelako:
        Kungavumeli Mahubhulu kutsi ente intsandvo yakhe, kubhebhetsekisa
         umbango loyingcikitsi yalomdlalo.
        Kubita Mahubhulu njengendvuna kutsi atewuva kutsi ngabe sive usiphetse
         njani, emva kwekuva kutsi ngatsi kunetinsolo letichamuka kuMahubhulu
         ngekungabusi ngendlela leyemukelekako, kwenta kube nembango ngobe
         Mahubhulu wafihla kutsi akenetiseki, lokuveta ingcikitsi yalomdlalo.
        Kutfumela Sigogodvolo kuyewubita Mahubhulu nelibutfo lakhe ngobe eve
         kutsi Mahubhulu uhlela kuyewuhlasela ngaphandle kwemvume yakhe, kuveta
         ebaleni ingcikitsi yalomdlalo.
        Kukhuluma naMahubhulu amecwayisa ngekufa kwebantfu nangabe
         ayewuhlasela, nekutsi ati kutsi leyo ngati itawubutwa kuye njengenkhosi,
         kuveta ingcikitsi yalomdlalo lengumbango ebaleni.
        Kuyewucela buhlobo etiveni letingesito teMaswati lokuyintfo lebeyitondvwa
         nguMahubhulu ngobe afuna kutsi leto tive tihlaselwe kwenta umbango
         loyingcikitsi yalomdlalo ube sebaleni.
        Kubita Mahubhulu kutsi atewugwetjwa ngemacala labetawetfweswa wona
         ekufuna kuvusa umbango, lokwenta kutsi Mahubhulu agcine atibulele ngobe
         angafuni kubulawa nguSomhlolo, kubeka ebaleni ingcikitsi yalomdlalo
         lengumbango.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa lichaza lelabanjwe ngulabadlali,
temukelekile)

SIPHETFO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi labadlali balibambile nobe abakalibambi lichaza ekwedluliseni
ingcikitsi yalomdlalo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C.                                  [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           22                               DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUTO 21: (IMIBUTO LEMIFISHA)
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
21.1     Abebabonga nabente lokuhle/Kubapha tipho letifana nemfuyo.                      (2)
21.2     Abetfuma tindvuna takhe kutsi tiyewucela buhlobo lobuhle etiveni lakhelene
         nato, njengekutekwa kwaTsandzile.                                               (2)
21.3     Kwayilandzela kahle ngobe ngalesikhatsi atalwa kwaba nemhlolo
         kwadzingeka kutsi kubitwe inyanga yesive itewulekelela ngobe akamange
         atalwe njengebantfwana bonkhe.                                                  (2)
21.4     Mahubhulu akamange enetiswe sikhundla lanikwa sona sekuphatsa libutfo
         leMahubhulu, wafuna kutilinganisa neNkhosi, watfumela lelibutfo kutsi
         liyewuviva, lokungahambisani neNkhosi, lokwaholela kutsi agcine ngebubi
         bekutibulala ngekungafuni kujeziswa nguSomhlolo.                                (2)
21.5     Ngekwemtsetfosisekelo, akekho          umuntfu   lonemvumo  yekukhipha
         umphefumulo. Mahubhulu wenta          intfo lephambene nemtsetfosisekelo
         ngekutibulala.                                                                  (2)
21.6     Abefuna kuketula umbuso waSomhlolo, utsatfwe nguye abe yinkhosi/
         Abefuna kuhhunga tonkhe tindvuna tivukele Somhlolo, kubekwe yena abe
         yinkhosi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
21.7     Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako:
         Kumephuca emandla ebundvuna/Kumephuca yonkhe imfuyo lanikwe yona/
         Kumgweba ngekuba yinyoka, abindze netindzaba tekusola kwaMahubhulu,
         njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
21.8     Kuwutfutfukisa ngekutsi umbango uchubekele embili, Mahubhulu aphikisane
         nenkhosi netindvuna tayo kuze kube sekugcineni kwemdlalo lapho atibulala
         khona.                                                                          (2)
21.9     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi kuhle batawesekela ngekutsi: Kutfolakala intfombi mbamba ngobe
         kusuke kwentiwe lucwaningo ngembikwekutsi ikhetfwe.
         Labatsi kubi, batawesekela ngekutsi kuhlukunyetwa emalungelo etintfombi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
21.10    Lenkhulumo itsintsa imiva ngobe inyembenya Sigogodvolo ngekumbita
         ngemfati abe ayindvodza, loko kuhlukumeta imiva yabomake ngobe akusibo
         bonkhe bomake labamane bashaywe luvalo nje.                                     (2)
21.11    Umbhali uphumelele kucamba sihloko, 'Lami Lisiphetfo,' ngobe likhuluma
         ngesiphetfo saMahubhulu labesolo abaphikisa ngaso nenkhosi netindvuna
         tayo, kantsi ekugcineni, lelisiphetfo kutawuba lenkhosi, ngako-ke lencwadzi
         ikhuluma ngemavi esiphetfo, lokumavi enkhosi, Mahubhulu asafile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)
21.12    Somnjalose abebonisa Somhlolo indlela langancoba ngayo titsa takhe/
         Wameluleka ngelisu lekucela buhlobo lobuhle etiveni letibomakhelwane, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (3)
                                                                                         [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-may-june-2018-memo/75d42e14-1a07-4f4f-9e5d-05ea720bcd97) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [SISWATI HL P2 NOV 2018 FINAL MEMO](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018-final-memo/935d52d4-b8b0-49e9-8251-1335462447ad) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018-memo/b58726ed-9239-4775-baff-f6351e3ebc09) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-siswati/48e0a83f-8bbe-4437-974b-1db74e7552d0) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017-memo/960965e9-64a2-4d0c-ba61-7577aedb2386) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
