# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 19 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849
- Updated: 2026-10-29
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 19

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · siswati. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023/ffa08248-a394-412f-bf84-c1548868778b) — QP · 2023 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                              LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                         2023

                             TICONDZISO TEKUMAKA

                                                                   EMAMAKI: 80

                        Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-19.

Emalungelo agodliwe                                                     Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                              DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)
2.
         Esigabeni A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.
3.
         Esigabeni B na C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yendzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.
4.
         Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.
5.
         Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele ticondziso
         tekumaka.
6.
         Uma liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi
         nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.
7.
         Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lamisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         na B
8.
         Imibuto lemifisha: Uma umhlolwa angakafaki bokhulumile kantsi kufanele
         acaphune akangajeziswa.
9.
         Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule      ngetimphendvulo     letitsi:    YEBO/CHA        nobe
         NGIYAVUMA/ANGIVUMI.       Onkhe    emamaki    anikwa  sizatfu/kuchaza
         ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
10.
         Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA      nobe    LIPHUZU/UMBONO,          onkhe    emamaki       anikwa
         sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                        DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

'LOMCULO NGIYAWUTSANDZA' – ME Masina

INDZABAMBHALO

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi inkondlo iba nemcondvo losebaleni.

UMTIMBA:

Kuphawulwa kabanti ngemcondvo losebaleni walenkondlo lokufaka ekhatsi loku
lokulandzelako:
 Sonkondlo ukhuluma ngemculo wakadzeni lomkhumbuta tinsuku takadzeni.
 Sonkondlo ukhumbula kusadliwa kahle kudla kwesintfu emabele, emasi, inyama
    futsi kwehliswe ngemcombotsi.
 Sonkondlo utsandza kuhleleka kwemsindvo lodlalwa kuletingoma.
 Lomsindvo umenta atibone ahamba kulamanye emave langeke afike kuwo
    ngetinyawo kodvwa afike ngengcondvo.
 Lomculo uyamjabulisa, upholise lapho abelimele khona.
 Lomculo umkhumbuta baculi labangasekho kulomhlaba.
 Lomculo umkhumbuta asemncane agadze emasimu eyise.

(Nalokunye lokubalwe kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla kwemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe lababhale ngako lapha ngenhla, lapho bacoca khona
ngemcondvo losebaleni walenkondlo.

BONA EMARUBHRIKI              EKUMAKWA           KWENDZABAMBHALO    YETINKONDLO
SICHIBIYELO A:                                                                        [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                              DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

'NGAWE MANTI' – JJ Thwala

2.1      Sicedzelelamcondvo ngobe umcondvo wemugca wekucala uphelela emgceni
         wesibili.                                                                          (2)

2.2      Imvumelwanosicalo ngobe yomibili lemigca icala ngelilunga lelifanako.              (2)

2.3      Inkondlogceka/Isathaya ngobe sonkondlo ugceka imisebenti lemibi leyentiwa
         tidzakamiva.                                                                       (2)

2.4      Endzimeni ye-2 kunemoya wekutfukutsela kantsi endzimeni yekugcina
         ukhombisa umoya wekwehla acele kuMdali kupheliswa kwalamanti.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

2.5      Lomugca ukhetseke kahle ngobe ingcikitsi yalenkondlo tidzakamiva, uma
         umuntfu sekadle tidzakamiva wenta tintfo letingatsandzeki letiyimihlolo
         labengeke atente uma angakatidli.                                                  (2)
                                                                                            [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

'LUTSANDVO' – SC Msibi

3.1      Luchumanosigcino ngobe lemigca yomibili igcina ngeligama lelifanako.               (2)

3.2      Sifanangwaca ngobe onkhe lamagama anangwaca 'K'.                                   (2)

3.3      Endzimeni yesibili sonkondlo usebentise imigca lesiphohlongo, wabese
         usebentisa emagama lasukela kulamatsatfu kuya kulasihlanu emgceni
         ngamunye.                                                                          (2)

3.4      Ngumlayeto wekutsi lutsandvo lugobisa wonkhe umuntfu noma ngabe
         anesimilo lesinjani. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                   (2)

3.5      Sikhetseke kahle ngobe bantfu labatsandzanako bavele babonakale kantsi
         uma lutsandvo seluphelile nalapho kuvele kugcame kutibonakalele kube
         sebaleni njengalesikhatsi ufundza incwadzi.                                        (2)
                                                                                            [10]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                              DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

'NGITSATS' UNGIBEKE' – TE Sithole

4.1      Sidvonsamoya/Isizuri ngobe uma ufundza uyaphumula bese kwakheke
         bunkondlo.                                                                         (2)

4.2      Imvumelwanosicalo ngobe yomibili lemigca icala ngelilunga lelifanako.              (2)

4.3      Lomugca usho kusoma intfombi/kushela/kutibika.                                     (2)

4.4      Sifundvo sekutsi nawufika endzaweni yebantfu uyahlonipha, utitfobe uphindze
         ubuke kutsi tintfo tentiwa njani. (Naleminye imibono lenembako                     (2)
         yemukelekile.)

4.5      Lesaga siyahambelana naletinye tinhlelo letetfulwa emsakatweni lapho
         balaleli badzinga    kwelekelelwa  kusombulula     tinkinga labavame
         kuhlangabetana nato emmangweni.                                                    (2)
                                                                                            [10]

                                                NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA

'UMFULA INKHOMAZI' – JP Shongwe

5.1    Sicedzelelamcondvo.                                                                  (1)

5.2    Sidvonsamoya/Isizuri.                                                                (1)

5.3    Sifanangwaca.                                                                        (1)

5.4    Luchumano loluvundlile/Luchumano lolutjekile.                                        (1)

5.5    Abecondze kutsi lomfula iNkhomazi unika yonkhe imvelo emanti.                        (2)

5.6    Ngumoya wekudvumisa/kubongelela/kuncoma imisebenti lemihle leyentiwa
       ngulomfula iNkhomazi.                                                                (2)

5.7    Bafundzi bafundza kutsandzana nekungatondzani njengoba emanti siwatfola
       emfuleni lowodvwa iNkhomazi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)             (2)
                                                                                            [10]

                                                                    SAMBA SESIGABA A:       30

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                        DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letiveta tincumo letitsetfwe balingisi enovelini.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko bavete kutsi tincumo latitsatsako umuntfu tiba nemitselela
lemihle nobe lemibi emphilweni yakhe.
Umtimba
Bahlolwa baveta kabanti tigameko letiveta tincumo letitsetfwe balingisi.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaLushawulo Khumalo.
 Kuteka kwakhe LaMagagula kwatfutfukisa likhaya lakaKhumalo.
 Kushiya bantfwana ayosebentela khashane nasekhaya kwenta kwabete
    budlelwane nemndeni wakhe.
 Kuganwa kwakhe nguTintfombi labengamati kwenta kutsi akhohlwe ngemndeni
    wakhe lawushiye emuva.
 Kuletsa Tintfombi ekhaya kakhe kwenta kutsi kungabi nekuthula kaKhumalo.
 Kusukuma kwakhe asombulule tinkinga temuti wakhe ngekutsi kuyiwe emkhayeni,
    kwaletsa sisombululo emndenini wakaKhumalo.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaSibolile Magagula.
 Kugana Lushawulo abe ayati inhlupheko yakaKhumalo kwenta kutsi ahlupheke
    kakhulu.
 Kungalaleli batali bakhe nabamekhuta ngekuyokwendza lakuhlushekwe khona.
 Kuvumela Lushawulo nakatsi akakhele zakwabo indlu, kwamletsela umtsakatsi
    lotawucedza bantfwana bakhe.
 Kungahambi nobe ahlupheka kaKhumalo kwagcina kumletsele injabulo yekubuya
    kwendvodza yakhe ekhaya.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaTinfombi Maseko.
 Kugana Lushawulo abe ati kutsi indvodza yemuntfu kwamlahlekisela similo.
 Kulandzela Lushawulo emsebentini kwenta kutsi kungabi nekuthula elutsandvweni
    lwabo.
 Kukhulelwa kwaTintfombi kwaletsa tinkinga emndenini waLushawulo.
 Kubulala bantfwana baLushawulo kwamveta angumtsakatsi futsi kwamtsela
    ngelihlazo.
 Kucoshisa LaHlophe ekhaya lendvodzana yakhe ngebutsakatsi kwaba nemtselela
    wekwehlukanisa umndeni.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa tincumo letatsatfwa balingisi
enovelini temukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngetincumo letitsatfwa ngumuntfu letiba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                        [25]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                                  DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      LaMagagula abetewucela lusito ngesimo labukene naso/Abetewufuna
         teluleko nekuva luvo lwemkamfundisi.                                                   (2)

7.2      Unesineke, uyatilalela tikhalo tebantfu, usukumela etulu, anike teluleko futsi
         athandaze nabo.                                                                        (2)

7.3      Simonhlalo lesivetwe kuletheksthi sikhomba kunakekelana, kwesekelana
         nekwelulekana nangabe lomunye abukene nesimo lesitsite.                                (2)

7.4      Kuvela simo selusizi ngobe bacela uMdali angenelele kulenhlupheko
         yaLaMagagula.                                                                          (2)

7.5      Kuvela inkholo yebuKhrestu ngobe kuvulwa liBhayibheli, kuyathandazwa
         kubuywe kubitwe uMdali kutsi angenelele kulesimo saLaMagagula.                         (2)

7.6      Sicakacaka ngobe betama               kwelekelela    kutsi   kusonjululwe   tinkinga
         labebukene nato LaMagagula.                                                            (2)

7.7      Luvutfondzaba luyisombulula ngekutsi kuvela emaciniso ebaleni, uyacoshwa
         Tintfombi lokwenta LaMagagula aphume enhluphekweni.                                    (2)

7.8      Ngumlayeto wekutsi bonisana nebasekhaya ngembi kwekutsatsa sincumo
         sekubuyela emuva uma sekumatima emendvweni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

7.9      Kugcamisa kubaluleka kwamake kutsi akehlulwa lutfo ekhaya, uyabeketela,
         akabalahli bantfwana bakhe futsi wetama ngato tonkhe tindlela kutsi
         kungalanjwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                               (2)

7.10     Lenkhulumo ivusa imiva yelusizi/ luvelo ngobe LaMagagula usebenta
         kamatima kube vele nasemtimbeni wondzile.                                              (2)

7.11     Ungumlingisi lophilako ngobe bakhona bobabe labahamba bayofuna
         ematfuba emisebenti khashane bangabe basabuyela emakhaya, bantfwana
         basale bahlupheka.                                                                     (2)

7.12     Angatsatselwa letinyatselo letilandzelako:

          Angamangalelwa, avulelwe licala lekungondli bantfwana.
          Angabikwa emsebentini atsatselwe imali emholweni.
          Kungenelela kwelusendvo alandvwe, akhulunyiswe.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (3)
                                                                                                [25]

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                        DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letiveta tincumo letitsetfwe balingisi enovelini.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko bavete kutsi tincumo latitsatsako umuntfu tiba nemitselela
lemihle nobe lemibi emphilweni yakhe.
Umtimba
Bahlolwa baveta kabanti tigameko letiveta tincumo letitsetfwe balingisi.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaMphikeleli Zwane.
 Kubuyela emuva ekhaya ayocala imphilo lensha, kwamenta waphumelela.
 Kufuna indzawo yekuhlala kute atewukhona kubuyela esikoleni.
 Kulwela kubuyela esikoleni emva kwekucoshwa kwakhe.
 Kusebentela ummango ngekwetsembeka, kwenta kutsi agcine anguSosifundzave.
 Kushada naKhulumile acale umndeni kuvuse likhaya lakubo.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaSikhulu Tsabetse.
 Kungasiti Mphikeleli ngendzawo yekuhlala kwenta kutsi angatsandzeki
    emmangweni waseMbalenhle.
 Kucosha Mphikeleli esikolweni kwamtsela ngelihlazo emmangweni.
 Kusebentela umbuso welubandlululo kwahluphekisa bantfu, kwashona neyise
    waMphikeleli, labanye bashiya emakhaya babalekela kulamanye emave.
 Kunika Mphikeleli tincwadzi tetinombolo temathuna ebatali kwamkhulula
    emphefumulweni.
 Kucolisa kwaSikhulu kwamenta kutsi ashone asakhululekile emoyeni wakhe.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaMagumeni Tsabetse.
 Kwedzelela buholi baMphikeleli kwenta kutsi bantfu bambone kutsi angeke abe
    ngumholi locotfo.
 Kuhamba akhuluma kabi ngeligama laMphikeleli kwenta kutsi ummango
    ungamtsandzi futsi ungametsembi.
 Kubamba kwakhe imihlangano ngasese ngaphandle kwekwatisa sigungu
    lesifanele kwenta kutsi bambone kutsi akasingumholi locotfo.
 Kubukela phasi Matsiya atsi uphitsene engcondvweni kumvete angumuntfu longati
    ngetemtsetfo nemalungelo ebantfu.
 Kudvuba umhlangano ngobe kungakalandzelwa luhlelo lwemhlangano lolufunwa
    nguye kwamhlaza emmangweni kwamveta njengemuntfu longakafundzi.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa tincumo letatsatfwa balingisi
enovelini temukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngetincumo letitsatfwa ngumuntfu letiba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
          yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                        [25]
Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                            DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Beketele kutewuva kahle kutsi ngabe ucoshelweni Mphikeleli esikolweni/
         Bekafuna babonisane njengebantfu labadzala bendzawo ngendzaba
         yaMphikeleli.                                                                    (2)

9.2      Iveta ludvweshu lwangephandle ngobe Mvakali naTsabetse ababoni ngeliso
         linye ngenca yekucoshwa kwaMphikeleli esikoleni.                                 (2)

9.3      Kuvela simonhlalo sekwesekelana, kunakekelana nebafundzi bakhomba
         kuvelana naMphikeleli.                                                           (2)

9.4      Lesento siveta simo semoya wekutfukutsela ngobe Tsabetse akatimiseli kuva
         lutfo lolukhulunywa nguMvakali.                                                  (2)

9.5      Kusetjentiswe lisu lekwetsa libito ngobe uvela asita Mphikeleli ngekumtfolela
         indzawo yekuhlala kanye nekumsita ngalesikhatsi acoshwe esikolweni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

9.6      Sicakacaka ngobe bonkhe bebangenelela ngenjongo yekusita Mphikeleli
         labebukene nenkinga yekucoshwa esikolweni/ Bekukusombulula inkinga
         yaMphikeleli.                                                                    (2)

9.7      Luvutfondzaba luyisombulula ngekutsi kuvele emaciniso ngekushona
         kwebatali   bakhe,  akhetfwe    abe   nguSosifundzave   nekubelekwa
         kwendvodzana    yakhe   yekucala.   (Naleminye  imibono   lenembako              (2)
         yemukelekile.)

9.8      Ngumlayeto wekutsi sebentela ummango ngebucotfo nangekwetsembeka
         nawunikwe litfuba lekuhola/ Yenta lokufunwa ngummango. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (2)

9.9      Injongo bekukukhombisa kutsi nebantfu labasikati banawo emakhono ebuholi
         ngako-ke bafanele kutsi besekelwe futsi bakhetfwe etikhundleni letisetulu.       (2)

9.10     Lenkhulumo ibatjela kutsi Tsabetse unelwati lolunyenti ngebatali baMphikeleli.   (2)

9.11     Yebo, ungumlingisi lophilako ngobe bakhona bantfu labafana naye
         labangaketsembeki, lababukela bantfu phasi nekufuna buholi kube abanawo
         emakhono ebuholi.                                                                (2)

9.12     Lomuhla tinkinga tisonjululwa ngaletindlela lelandzelako:

          Kushiswa emasondvo etimoto etindleleni.
          Kuvalwa imigwaco.
          Kuvinjwa bantfu bangayi emsebentini.
          Kubanjwa imishuco. (Kutsatfu kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (3)
                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                10                       DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letiveta tincumo letitsetfwe balingisi enovelini.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko bavete kutsi tincumo latitsatsako umuntfu tiba nemitselela
lemihle nobe lemibi emphilweni yakhe.
Umtimba
Bahlolwa baveta kabanti tigameko letiveta tincumo letitsetfwe balingisi.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaLomusa Nkhambule.
 Kushiya likhaya lakubo ayohlala emcashweni eNgodini, loko kwaba nemtselela
    wekungena ebugebengwini lobungalawuleki.
 Kwephula lisiko lekugcoka inzilo, kwamletsela emashwa.
 Kudla nekutsengisa tidzakamiva kwamenta wagula wangena esibhedlela.
 Kulobolisa Mlungisi ebanganini bakhe nekumtsatsela imali kwamenta umuntfu
    longaketsembeki.
 Kujovana ngetidzakamiva kwakhe naNkhangala kwamenta watitfola anesifo.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaMlungisi Mhlanga.
 Kutsandzana naLomusa logcoke inzilo, loko kwamfakela emashwa.
 Kufundza kwaMlungisi abe nguthishela kwamphumelelisa emphilweni.
 Kungakholelwa emaphusheni kwamenta wachubeka watsandzana naLomusa
    angumfelokati lobekangakafaneli atsandzane naye njengekwelisiko.
 Kungalaleli batali nebangani bakhe nabamecwayisa ngaLomusa kwamenta
    wahlazeka ngelilanga lemshado nakangasefiki makoti kutsiwe uboshiwe.
 Kungalaleli Lomusa naMadvodza uma bamecwayisa ngaMacaleni loyingoti
    lokwafaka imphilo yakhe engotini.
Tincumo letibe nemtselela emphilweni yaSikhuni.
 Kuyekela sikolo kwenta imphilo yakhe yangabi nelikusasa lelihle.
 Kudla tidzakamiva kwamenta watisola ekugcineni asafuna kutiyekela angasakhoni.
 Kufuna lusito lwekuyekela kudla tidzakamiva lokutawuntjintja imphilo yakhe.
 Kufuna kushiya imphilo lebekayiphila yebugebengu ateke umfati lokutawenta kutsi
    ahlonipheke emmangweni.
 Kwecwayisa Mlungisi amtjele emehlweni ngetindzawo lokutsiwa Lomusa
    uchamuka kuto nekutsi uyindlovukati yetidzakamiva.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa tincumo letatsatfwa balingisi
enovelini temukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngetincumo letitsatfwa ngumuntfu letiba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                        [25]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                            DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO– JJ Thwala

11.1     'Asiyiyekele leyo ngobe ingivusela emanceba lamadzala'/'Kuphela injabulo
         kube nelusizi lodvwa', loko kutentisa ngobe abenabo batali Lomusa.                  (2)

11.2     Ludvweshu lwangephandle ngobe abavisisani futsi ababoni ngeliso linye
         ngemphilo lephilwa nguLomusa.                                                       (2)

11.3     Kulendzawo bantfu baphula umtsetfo ngekutsengisa babuye badle
         tidzakamiva lokungenta kutsi umntfwana akhule ati kutsi tiyindlela yekuphila.       (2)

11.4     Mlungisi uyatfukutsela uma ecwayiswa ngaLomusa kutsi ungumuntfu
         longakamfaneli futsi baphila imphilo lengafani.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (2)

11.5     Umbhali usebentise lisu lekutsi lomunye umlingisi akhulume ngaye ngekutsi
         amchaze njengendlovukati yetidzakamiva.                                             (2)

11.6     Sicakacaka ngobe Sikhuni wetama kuletsa sisombululo kulenkinga
         yaMlungisi kepha yena akavumelani naso ufuna kushada Lomusa noma
         ngabe kukhulunywani ngaye.                                                          (2)

11.7     Luvutfondzaba luveta umbiko lotsi Lomusa uboshelwe tidzakamiva
         lokwesekela loku lokushiwo kuletheksthi kutsi uyindlovukati yetidzakamiva.          (2)

11.8     Umlayeto wekutsi tidzakamiva tingangena emtimbeni kubalukhuni kutiyekela
         nobe ngabe ungasafuni kutitsatsa.                                                   (2)

11.9     Kwecwayisa bantfu kutsi nalabasikati bayaba tigebengu akusiwo emadvodza
         kuphela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                (2)

11.10    Lenkhulumo itjela bafundzi kutsi Sikhuni ukhombisa kuba nelwati lolunyenti
         ngemphilo yaLomusa naMlungisi ngobe isho kutsi indlela yabo yekuphila
         ayifani.                                                                            (2)

11.11    Mlungisi akakholweki/akaphili ngobe alikho lijaha lelingalobola intfombi
         lingayati imvelaphi yayo naye Mlungisi akate anyatsele emabaleni
         akaboLomusa/ Akekho umuntfu longalaleli muntfu njengaMlungisi
         nakecwayiswa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (2)

11.12    Angatsatsa letinyatselo letilandzelako:

          Kuya lapho kuvuselelwa khona similo.
          Kuya kubeluleki bengcondvo.
          Kuyekela tidzakamiva.
          Kutfola umsebenti nobe acale libhizinisi. (Kutsatfu kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                         DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letiveta tincumo labatitsatsako kulemikhakha yebuciko bemlomo.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko bavete kutsi tincumo latitsatsako umuntfu tiba nemitselela
lemihle nobe lemibi emphilweni yakhe.
Umtimba
Bahlolwa baveta kabanti tigameko letiveta tincumo letatsatfwa balingisi.
Tincumo letaba nemtselela emphilweni yendvodza leyanikwa lidada.
 Kutfukutselela umdzeshi nakamupha sipho selidada kwamveta angumuntfu
    longabongi nalongakahlakaniphi futsi longacabangi.
 Kungalandzeli imiyalo lanikwe yona yekuphatsa lidada kwamenta waphindze
    wabuyela enhluphekweni.
 Kuhamba ayewufuna umsebenti kwamsita ngobe abekhona kutiphilisa.
 Kwakha indlu nekutsenga timphahla kwamletsela imphilo lencono.
 Kubulala lidada afune kukhipha onkhe emacandza labecabanga kutsi agcwele sisu
    kwamenta wabuyela emuva enhluphekweni.
Tincumo letaba nemtselela emphilweni yeNgwenyama Bhunu.
 Kuhlokohla timbiba tiphume buhlakalala tibanjwe ngudalada kwaletsa kuthula.
 Kusitana nelubanjiswano kwenta umsebenti ube lula.
 Kuphana/kusita bantfu labeswelako kute nabo baphile imphilo lencono.
 Kwakhela timphunga indzawo yekuhlala kukhomba kunakelela.
 Kukhutsata kutsi akuboniswane kute kube nekuthula eveni.
Taga tivame kuhambisana netincumo bantfu Iabatitsatsako emphilweni.
Inyoni ihlutfuke sisila- Kushiwo kumuntfu labengahlupheki lasabanjwe yinhlupheko.
Tandla tiyagezana- Bantfu bayasitana.
Letincumo letentiwa ngulabalingisi labakulenganekwane netibongo
tinekuhambisana naletaga.
 Lendvodza leyanikwa lidada yenta sincumo sekulibulala kwashabalala yonkhe intfo
    labenayo kwacala phasi inhlupheko lokusho kutsi inyoni ihlutfuke sisila.
 Sincumo semdzeshi sekumupha sipho selidada saba ngulesihle ngobe
    abesamsebentele sikhatsi lesidze lokusho kutsi tandla tiyagezana.
 Kwakhela timphunga indzawo abetisita yena ngobe abetaludzinga lusito lwato
    njengebantfu labanelwati lokusho kutsi tandla tiyagezana.
 Kukhutsata kubonisana nelubanjiswano lokukhomba kutsi tandla tiyagezana.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa tincumo letitsatfwa balingisi
ebucikweni bemlomo temukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula
ngetincumo letitsatfwa ngumuntfu letiba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na–C:                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                13                           DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

KUFIKA KWEKUFA

13.1     Endvulo.                                                                         (1)

13.2     Lunwabu alulaleli ngobe lwanikwa umyalo lophutfumako, lawephula ngekutsi
         lume endleleni ludle bukhwebeletane.                                             (2)

13.3     Inganeko ngobe ifaka inkholo/Indalo/Kucala kwetintfo.
         (Kubili kwaloku)                                                                 (2)

13.4     Lisu letento ngobe intfulo yatsatsa umlayeto yagijima nawo yaya ebantfwini.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

13.5     Ufundza kutsi uma utfunyiwe yenta loku lotfunywe kona kute tintfo tingonakali/
         Kwenta intfo ngesikhatsi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

13.6     Sihambelana nelunwabu ngobe emva kwekutfunywa lufike muva bantfu
         bangawutsatsi umbiko balujikijela ngematje, latfola nesijeziso sekwemukwa
         ematubane.                                                                       (2)

13.7     Kwaba nemtselela lomubi kulo nasebantfwini kutsi bafe bangasavuki kute
         kube ngulamuhla/Lunwabu lwatfola sijeziso sekuhamba kancane kute kube
         ngulamuhla.                                                                      (2)

TIBONGO TENKHOSI TOBIAS NKOSI

13.8     Luchumanomkhatsini ngobe emkhatsini kwalemigca kuneligama lelifanako.            (2)

13.9     Wajikijelwa ngemadvuna eFeni ngobe kujikijelwa kusho kulahlwa.                   (2)

13.10    Sifanangwaca ngobe onkhe lamagama anangwaca 'b'.                                 (2)

13.11    Kusho kutsi inkhosi bayilahla bangabuyeli emuva kuyoyihlola kwangatsi
         abanandzaba nayo futsi abayitsandzi.                                             (2)

13.12    Umoya welutsandvo ngobe akadzinwa kusita bantfu kanye nemindeni yabo.            (2)

13.13    Beyifanele kuba ngumholi ngobe beyinakekela wonkhe umuntfu, sive
         siyitsandza futsi ihola ngekuthula.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)
                                                                                          [25]

                                                                    SAMBA SESIGABA B:     25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                          DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA C: UMDLALO
UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
SINGENISO SENDZABAMBHALO.
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi letinye tento tebadlali kulomdlalo tibenta
bangakholweki njengebantfu labaphilako.
UMTIMBA
Bahlolwa baveta tento tebadlali letibenta bangakholweki.
Tento letingakholweki letentiwa nguMtingelwa Hleta.
   Kudlwengula abulale umkakhe LaMkhwanazi naMagagula ngesihluku.
   Kutsatsa sidvumbu semkakhe ayosibeka emnyango welilawu laGedlembane.
   Kulandza timbali ethuneni laGedlembane ayotisakata etaleni.
   Kucamba emanga atsi Ncobile ugane Mphotfo.
   Kucamba emanga ngesisu saNcobile atsi sibikiwe kaMkholo.
   Kuvela emshadweni asatsandza Mphotfo ambita ngemkhwenyane wakhe.
Tento letingakholweki letentiwa nguMafindvose Hleta.
 Kuvumelana nemnakabo kutsi kubulawe singani saNcobile ngashevu.
 Kwetfuka Mphotfo emkhatsini webantfu.
 Kubita Mphotfo ngemagama lahlabako.
 Kufuna kushaya Ncobile ngaphandle kwebufakazi bekutsi umganile Mphotfo.
 Kwenyanya Mphotfo ngenca yebuphuya nekukhubateka kwakhe.
Tento letingakholweki letentiwa nguNcobile Magagula.
 Kuhamba aye ethuneni laGedlembane ayewubeka timbali ngaphandle kwemuntfu
   lomdzala.
 Kutenta umfelokati emva kwekushona kwaGedlembane lobekasingani sakhe.
 Kuhamba ayewuhlala naMphotfo edlangaleni abe asuka ekhaya lelinako konkhe.
 Kungakhombisi inhlonipho kunina ngendlela lamphendvula ngayo.
 Kucolela kwakhe Mphotfo emva kwekuba amcoshe kabuhlungu akhulelwe
   kuyinyanga yakhe yekugcina.
(Naletinye tento letingakabalwa lapha letikhomba kungakholweki letentiwa badlali
kulomdlalo temukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, basho nekutsi tento
talabanye badlali atikholweki njengebantfu labaphilako.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tento letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C:                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                          DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
15.1     'Utibuke kahle Ncobile kutsi umuhle njani nawufuna kuyewutiphonsa kulowa
         mfana longumlotsa emlotseni'/'Nawuhleti phasi ucabanga kahle intfo
         lehlupheka ngalolwa hlobo, sipoko sihamba Ncobile utasentani?'/
         ‘NaGedlembane abencono nakunangu umlotsa.’ (Kubili kwaloku.)                    (2)

15.2     Lethoni iveta simo semoya loshubile ngobe bayatsetsa bakhulumela etulu,
         LaHleta utfukutsele ugane lunwabu.                                              (2)

15.3     Ludvweshu lwangaphandle ngobe LaHleta naNcobile bayacabana,
         bayatsetsa futsi ababoni tintfo ngeliso linye/Abavumelani ngendzaba             (2)
         yaMphotfo.

15.4     Kuletheksthi Ncobile uvetwe angumntfwana longahloniphi ngobe uphendvula
         unina kabi lokukhombisa kwedzelela/Ncobile uvetwe angabandlululi ngobe
         utsandza Mphotfo nobe aphuyile.                                                 (2)

15.5     Ngulokutsi tetsamelilwati tifuna kwati kutsi Ncobile nenina batawugcina njani
         ngalengcabano yabo nekutsi Ncobile utawumala yini Mphotfo.                      (2)

15.6     Letheksthi inetimphawu temdlalo wasesiteji/ Wasenkhundleni ngobe
         inebadlali labambalwa, indzawo igcogcekile kusekhaya kaMagagula futsi
         kunenkhulumiswano.                                                              (2)

15.7     Wetseke kahle ngobe kuletheksthi uyagcizelela kunina kutsi angeke amale
         Mphotfo ngobe ahluphekile utawuba nguyise webantfwabakhe, esiphetfweni
         vele uyancoba njengeligama lakhe ngekushada naMphotfo.                          (2)

15.8     Lenkhulumo ibiketela kutsi LaHleta utawugula naye alale phasi atfolakale
         asadzinga lusito lwaMphotfo.                                                    (2)
15.9     Letheksthi ibumbene nengcikitsi yalomdlalo lelutsandvo ngobe Ncobile
         ukhombisa lutsandvo nekumkhatsalela Mphotfo nobe unina atsi uyahlupheka
         kodvwa yena uyamtsandza.                                                        (2)
15.10    Kube nemtselela lomubi ngobe Magagula naGedlembane singani saNcobile
         bafa ngenca yaHleta/Ncobile ukhule anganabo budlelwane lobuhle nenina
         ngenca yaHleta labehlala abacabanisa njalo.                                     (2)
15.11    Lenkhulumo yaLaHleta ingumbono ngobe Mphotfo lobekabukeka asemuva
         utfolakala asangudokotela elapha LaHleta lobekasembili.                         (2)
15.12    Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete labakufundzile ngemdlali longuNcobile
         lokungafaka lamaphuzu lalandzelako:
          Kumela intfo loyifunako.
          Kungatsandzi umuntfu ngobe anelutfo.
          Kubeketelela simo lesimatima ungalilahli litsemba.
          Kubona liphutsa lakho ucolise.
          Kubona kubaluleka kwemfundvo nobe ekhaya nime kahle ngobe likusasa
            alatiwa. (Kutsatfu kwaloku.)
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (3)
                                                                                         [25]
Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                16                           DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

SINGENISO SENDZABAMBHALO.

Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi letinye tento tebadlali kulomdlalo tibenta
bangakholweki njengebantfu labaphilako.

UMTIMBA

Bahlolwa baveta tento tebadlali letibenta bangakholweki.

Tento letingakholweki letentiwa yindvuna Mahubhulu.

   Kuvukela umbuso wenkhosi Somhlolo abe ayindvuna.
   Kukhuluma kabi inkhosi kuletinye tindvuna.
   Kutjela inkhosi Somhlolo emehlweni kutsi kutawugcina yena.
   Kuvivisa libutfo lemahubhulu ngaphandle kwekwatisa inkhosi.
   Kukhuluma emanga kaMabhoko ngenhloso yekususa imphi.

Tento letingakholweki letentiwa yinkhosi Somhlolo.

   Kukholelwa ekukhulumisaneni kunekulwa.
   Kuteka emakhosikati kuto tonkhe tive lakhelene nato kute kungacitseki ingati.
   Kubeketelela indvuna Mahubhulu sikhatsi lesidze.
   Kubeka litsemba lakhe etindvuneni kube letinye atikatsembeki.
   Kungafuni kucitsa ingati yebantfu labangenacala kanye neyetitsa takhe.

Tento letingakholweki letentiwa yindvuna Nsibandze.

   Kungaphikisi lutfo nekwesekela inkhosi Somhlolo kuyo yonkhe imibono.
   Kutsatsa konkhe lokushiwo yinkhosi.
   Kungabi ngumeluleki lokahle enkhosini ngobe akabeki wakhe umbono.
   Kufisa sengatsi Mahubhulu angatfola sigwebo sekufa kantsi inkhosi ifuna sigwebo
    nje.
   Kwetsembeka ngalokwedlulele abete emaphutsa.

(Naletinye tento letingakabalwa lapha letikhomba kungakholweki letentiwa badlali
kulomdlalo temukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, basho nekutsi tento
talabanye badlali atikholweki njengebantfu labaphilako.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tento letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C:                                    [25]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                             DBE/2023
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

17.1     Ludvweshu lwangaphandle ngobe kuyabonakala kutsi kunekungavisisani
         emkhatsini waMahubhulu naNsibandze.                                                (2)

17.2     Ibanga simo semoya loshubile ngobe ababoni ngaliso linye kutembusave.              (2)

17.3     Mahubhulu unenkhani ukhombisa kungacabangi, inkhosi                    Somhlolo
         ihlakaniphile icabangela sive ayiticabangeli yona kuphela.                         (2)

17.4     Lenkhulumo yaMahubhulu imveta adlala indzima yekuba yimbangi ngobe
         akahambisani nembono wabo.                                                         (2)

17.5     Sigameko sekwala kwaMahubhulu kuhambisana nemibono yetindvuna
         nenkhosi, tetsamelilwati tifisa kwati kutsi uyogcina njani ngalesincumo sakhe
         lasitsetse.                                                                        (2)

17.6     Akunamnyakato. Linani lebadlali lingetulu kulabasihlanu.                           (2)

17.7     Ililandzele ngekutsi kunetigameko letihambisana nalo, ngobe kuletheksthi
         indvuna lenguMahubhulu ifuna kumtsatsela bukhosi abukile, esiphetfweni
         iyatibulala inkhosi isengakakhiphi sigwebo lesiyifanele lokungumhlolo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

17.8     Ibiketela kutsi utawuphetsa kabi ngobe vele ekugcineni uyatibulala.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

17.9     Letheksthi ibumbene nengcikitsi lengumbango ngobe kudzingidvwa tindzaba
         letihambelana     nekutsatfwa      ngenkhani    kwembuso      wenkhosi
         Somhlolo/Mahubhulu utibona angabusa ncono kunenkhosi Somhlolo.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

17.10    Lesaga siyahambelana ngobe kuletheksthi kuhlangane tindvuna nenkhosi
         kucatululwa tinkinga kantsi nalesaga sisho kutsi nawunenkinga yiletse kulabo
         labangakhona kuyisombulula.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

17.11    Kube nemtselela lomuhle ngobe Sigogodvolo abetjela Mahubhulu liciniso
         lekutsi inkhosi yamupha sikhundla sebundvuna nekuhola libutfo kodvwa
         nyalo ujikela inkhosi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

17.12    Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete labakufundzile ngemdlali loyindvuna
         Nsibandze lokungafaka lamaphuzu lalandzelako:

            Kukhuluma liciniso kuhle nobe libuhlungu.
            Kwesekela umuntfu nobe asenkingeni lengakanani.
            Kwetsembeka etintfweni tonkhe ungagucuki.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (3)
                                                                                            [25]

                                                                      SAMBA SESIGABA C:     25
                                                                    SAMBA SAKO KONKHE:      80
Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                   18                                                               DBE/2023
                                                        SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SICHIBIYELO A

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
    Timphawu                    Emalengiso           Licophelo lelisetulu         Lokwenetisako              Lokusilele         Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                         5–6                        4                          3                     2                       0–1
                          -Sihloko sichazwe        -Sihloko sichazwe         -Sihloko sichazwe        -Kuchazwa kwesihloko    -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko       ngalokujulile            ngelicophelo lelisetulu   ngalokwenetisako         akwenetisi              nakancane
Kujula kwemibono,         -Luchungechunge          kukhomba kusivisisa       -Akhona lamanye          -Kulukhuni kutfola      -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa     lwemaphuzu               -Emaphuzu ekwesekela      emaphuzu lamahle         emaphuzu lesekela       enkondlweni
kwetheksthi               lababatekako             ayevakala kodvwa          lesesekela sihloko       sihloko                 -Luhlobo lwembhalo
                          ekwesekela lacashunwe    akaketfulwa ngendlela     ngalokwenetisako         -Luhlobo lwembhalo      kanye nenkondlo
6 EMAMAKI                 enkondlweni              lelindzelekile            -Leminye imibono         kanye nenkondlo         akukavisiswa nakancane
                          -Luhlobo lwembhalo       -Luhlobo lwembhalo        yesekelwe kodvwa         akukavisiswa kahle
                          kanye nenkondlo          kanye nenkondlo           esikhatsini lesinyenti
                          kuvisiswa ngemalengiso   kuvisiswa ngelicophelo    bufakazi abukholweki
                                                   lelisetulu                -Luhlobo lwembhalo
                                                                             kanye nenkondlo
                                                                             kuvisiswa
                                                                             ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI                      4                       3                           2                      1                       0–1
                          -Sakhiwo lesibumbene     -Sakhiwo lesicacile       -Bukhona bufakazi        -Sakhiwo sikhomba       -Sakhiwo lesingemukeleki
Sakhiwo, Kuhleleka        ngemalengiso             lesinemibono lehleleke    lobutsite besakhiwo      emaphutsa ekuhlela      nakancane
nekwetfula                -Imibono yakhiwe         ngelicophelo lelisetulu   -Kubumbana nekuhleleka   -Imibono ayikahleleki   -Imibono ihlangahlangene
Kusetjentiswa             yahleleka ngalokucace    -Imibono letfuliwe        kwemibono kuyenetisa     ngalokubumbene          -Lulwimi lolunemaphutsa
kwelulwimi, umoya,        ngemalengiso             iyalandzeleka             -Lulwimi lunemaphutsa    -Lulwimi lunemaphutsa   lamanyenti nesitayela
nesitayela                -Lulwimi, umoya          -Kunemaphutsa             langasho lutfo; umoya    lamanyenti              lesingemukeleki
                          nesitayela kuvutsiwe     lambalwa elulwimi,        nesitayela kuyenetisa    -Umoya nesitayela       -Umoya nesitayela
4 EMAMAKI                 futsi akunamaphutsa      umoya nesitayela                                   akukemukeleki           akwemukeleki nakancane
                          -Emaphutsa eluhlelo,
                          sipelingi netimphawu
                          tekufundza kuyindlala

CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokunhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako
         kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo neLulwimi.

Emalungelo agodliwe                                                                                                                     Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                          19                                                                     DBE/2023
                                                               SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SICHIBIYELO B
SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
     Timphawu                      Emalengiso                Licophelo lelisetulu           Lokwenetisako                 Lokusilele          Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                          12–15                         9–11                          6–8                         4–5                      0–3
                            -Imphendvulo                 -Imphendvulo                -Sihloko sichazwe             -Sihloko sichazwe       -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko         lenemininingwane             lenemininingwane            ngalokwenetisako kodvwa       ngekunyanyalata         kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,           lengemalengiso               lesecophelweni lelisetulu   akusito tonkhe tinhlangotsi   ngaphandle              -Mncane kakhulu umzamo
Kwesekelwa nekuvisiswa      lababatekako: 14–15          -Sihloko sichazwe           leticikelelwe                 kwemininingwane         wekuphendvula umbuto
kwetheksthi                 Imphendvulo                  ngelicophelo lelisetulu     ngalokuphelele                lesekelako              -Imibono ayikholweki
                            lenemininingwane             kukhomba kusivisisa         -Akhona lamanye               -Ambalwa kakhulu        -Luhlobo lwembhalo kanye
15 EMAMAKI                  lengemalengiso               -Lamanye emaphuzu           emaphuzu lamahle              emaphuzu lafanele       netheksthi akukavisiswa
                            langababateki: 12–13         ekwesekela ayevakala        lesesekela sihloko            kwesekela sihloko       nakancane
                            -Sihloko sichazwe            kodvwa akaketfulwa          ngalokwenetisako              -Kuncane kakhulu
                            ngalokujulile                ngendlela lelindzelekile    -Lamanye emaphuzu             kuvisiswa kweluhlobo
                            -Luchungechunge              -Luhlobo lwembhalo          esekelwe kodvwa               lwembhalo netheksthi
                            lwemaphuzu                   kanye netheksthi            esikhatsini lesinyenti
                            lababatekako ekwesekela      kuvisiswa ngelicophelo      bufakazi abukholweki
                            lacashunwe etheksthini       lelisetulu                  -Kukhona lokusilele
                            -Luhlobo lwembhalo                                       ekuvisiseni luhlobo
                            kanye netheksthi                                         lwembhalo kanye
                            kuvisiswe ngemalengiso                                   netheksthi
SAKHIWO NELULWIMI                      8–10                          6–7                          4–5                         2–3                      0–1
                            -Sakhiwo lesibumbene         -Sakhiwo lesicacile         -Bukhona bufakazi             -Sakhiwo sikhomba       -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka          -Singeniso nesiphetfo        lesinemibono lehleleke      lobutsite besakhiwo           emaphutsa ekuhlela      kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula                  lesingemalengiso             ngelicophelo lelisetulu     -Kuhleleka nekubumbana        -Imibono ayikahleleki   kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa kwelulwimi,   -Imibono yakhiwe             -Singeniso nesiphetfo       -Kuhleleka nekubumbana        ngalokubumbene          -Emaphutsa elulwimi
umoya, nesitayela           yahleleka ngemalengiso       kanye naletinye tindzima    kwemubono kuyenetisa          -Lulwimi lunemaphutsa   nesitayela
                            -Lulwimi, umoya              kuhleleke                   kodvwa kunemaphutsa           lamanyenti              lesingakemukeleki kwenta
10 EMAMAKI                  nesitayela kuvutsiwe futsi   ngalokubumbene              -Lulwimi lunemaphutsa         -Umoya nesitayela       lombhalo ungabi
                            akunamaphutsa                -Imibono ihleleke           lambalwa; umoya               akwemukeleki            yimphumelelo
                                                         ngelicophelo lelisetulu     nesitayela kuyenetisa         Kuhleleka kwetindzima   -Umoya nesitayela
                                                         -Kunemaphutsa lambalwa      Kuhleleka kwetindzima         kunemaphutsa            akwemukeleki
                                                         elulwimi, umoya             kuyenetisa                                            -Tindzima tihlangahlangene
                                                         nesitayela
KWEHLUKA                          20–25                             15–19                10–14                              5–9                       0–4
KWEMAMAKI
 Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe.
 Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo.

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2023-mg/12dcb8ed-63e7-419a-b42c-dcb4d1ec63e6) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-siswati/48e0a83f-8bbe-4437-974b-1db74e7552d0) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2018-memo/3a68b773-88df-4423-9481-736609a87510) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017-memo/960965e9-64a2-4d0c-ba61-7577aedb2386) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016-memo/7135e757-4cf9-41c0-883d-5af60ae7caea) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
