# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2023, 30 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023/ffa08248-a394-412f-bf84-c1548868778b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023/ffa08248-a394-412f-bf84-c1548868778b)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · siswati. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849) — Memo · 2023 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                       SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       2023

                                                                      EMAMAKI: 80

                                                            SIKHATSI: Ema-awa la-2½

                            Leliphepha linemakhasi la-30.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2                             DBE/2023
                                            SC/NSC

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

2.       Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
         lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
         ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
         lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuyiphendvula.

3.       Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:       Tinkondlo           (30)
         SIGABA B:       Inoveli/Temdzabu    (25)
         SIGABA C:       Umdlalo             (25)

4.       ISIHLANU IMIBUTO lefanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
         imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE
         ngalendlela:

         SIGABA A: TINKONDLO

         TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
         INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile kuphendvula
         lombuto.

         SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

         SIGABA C: UMDLALO

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

5.       KUKHETFWA KWEMIBUTO YESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
         NESIGABA C (UMDLALO)
          Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
            nemdlalo lowufundzile.
          Phendvula UMBUTO MUNYE LOYINDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
            UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
            umbuto loyindzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
            uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
            lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
            loyindzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhla lwekutikhumbuta kute
            usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           3                               DBE/2023
                                          SC/NSC

6.        BUDZE BETIMPHENDVULO

             Umbuto loyindzabambhalo etinkondlweni kufanele uwuphendvule
              ngemagama la-190 kuya kula–240.
             Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele uyiphendvule
              ngemagama la-340 kuya kula–390.
             Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
              nelinani lemamaki labekiwe. Labahlolwako kufanele banganhlanhlatsi.

7.       Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni kwaleso NALESO SIGABA.

8.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
         ephepheni lemibuto.

9.       Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.

10.      Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:       Lokungenani emaminithi la-40
         SIGABA B:       Lokungenani emaminithi la-55
         SIGABA C:       Lokungenani emaminithi la-55

11.      Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                                DBE/2023
                                           SC/NSC
LOKUCUKETFWE
Lelikhasi litakusita kutsi ukwati kukhetsa imibuto lofuna kuyiphendvula ngaphandle
kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
SIGABA A: TINKONDLO
Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
    INOMBOLO YEMBUTO                       UMBUTO               EMAMAKI       LIKHASI
1.   'Lomculo ngiyawutsandza'       Umbuto loyindzabambhalo        10            6

2.    'Ngawe Manti'                       Imibuto lemifisha          10           7

3.    'Lutsandvo'                         Imibuto lemifisha          10           8

4.    'Ngitsats' Ungibeke'                Imibuto lemifisha          10           9
                                             NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelelekile kuwuphendvula lombuto.
5.   'Umfula INkhomazi'               Imibuto lemifisha           10             10
*CAPHELA: Phendvula UMBUTO MUNYE LOYINDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
          UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto
          loyindzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto
          lemifisha ESIGABENI C. ESIGABENI B naseSIGABENI C, phendvula umboto
          MUNYE kuphela esigabeni ngasinye.
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli laphakanyisiwe.
6.  Liphume Nebovu              Umbuto loyindzabambhalo        25                12
7.    Liphume Nebovu                      Imibuto lemifisha          25          12
8.    Kubamba Letingelako             Umbuto loyindzabambhalo        25          15
9.    Kubamba Letingelako                 Imibuto lemifisha          25          15
10.   Tibopho Telutsandvo             Umbuto loyindzabambhalo        25          18
11.   Tibopho Telutsandvo                 Imibuto lemifisha          25          18
                                           NOBE
TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lephakanyisiwe.
12. Silulu SeMaswati          Umbuto loyindzabambhalo       25                   21

13.   Silulu SeMaswati                    Imibuto lemifisha          25          22

SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE kulemidlalo lephakanyisiwe.
14. Kutawuba Njalo             Umbuto loyindzabambhalo              25           25
15.   Kutawuba Njalo                     Imibuto lemifisha          25           25
16.   Lami Lisiphetfo                Umbuto loyindzabambhalo        25           28
17.   Lami Lisiphetfo                    Imibuto lemifisha          25           28

*CAPHELA:           ESIGABENI B ne-C, munye umbuto lophendvuliwe ufanele ube
                    YINDZABAMBHALO nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi
                    uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha
                    LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          5                                  DBE/2023
                                         SC/NSC

LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

Lelikhasi litakusita kutsi ubone kutsi uphendvule linani lemibuto lekunguyona lekumele
uyiphendvule yini.

              SIGABA                 TINOMBOLO       LINANI LEMIBUTO           BEKA
                                      TEMIBUTO      LEPHENDVULWAKO           LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini)          1–4               2
A: TINKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa                   5                1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto              6–13               1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto             14–17               1
lemifisha)
CAPHELA: ESIGABENI B na-C, cinisekisa kutsi uphendvule MUNYE umbuto
               LOYINDZABAMBHALO NAMUNYE WEMIBUTO LEMIFISHA.
               Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe
               imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           6                              DBE/2023
                                          SC/NSC

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula ngato imibuto lelandzelako.

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

LOMCULO NGIYAWUTSANDZA – ME Masina

1        Lomculo ngiyawutsandza,
2        Ungikhumbuta tinsuku tayitolo nakutsanti,
3        Laph' emasi nemabele kwakukudla kwemihla,
4        Emadvodz' adl' inyam' ayehlise ngemhluti
5        Abuy' anats' umcombotsi.

6        Ngitsandza kuhlelenjiswa kwetinsimbi kuwo,
7        Ngitsandza kuhlangana kwemisindvo kuwo,
8        Lokungitsatsa kungikhuphule
9        Kungewet' imifula nemawa;
10       Kungicancis' imicansa
11       Netintsaba letimakheleketse,
12       Ngite ngifike lapho ngingati khona.

13       Lomcul' utfob' emanceb' ubusis' inhlitiyo,
14       Utfob' umphefumulo lowephukile,
15       Ungikhumbut' emachawe lamadzala,
16       Emachawe lasaba matsambomhlophe,
17       BoZakes Nkhosi naboSpokes Mashiyane,
18       Yeb' emachawe langek' afe kuma-Afrika.

19       Lomcul' ungikhumbut' umculo wetinyoni
20       Letihlabelel' etikwetinkhokhokho,
21       Mhla ngilindza emabel' emasimin' ababe,
22       Yebo, tatihlabelela kamnandzi.

23       Lomculo lengiwuvako
24       Yebo, lomculo lengiwulalele,
25       Uyangibusisa futs' uyangitfoba
26       Impela lomculo ngiyawutsandza.

Bhala indzabambhalo ucoce ngemcondvo losebaleni walenkondlo lengenhla. Budze
bemphendvulo yakho abube ngemagama la-190 kuya kula-240.                               [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           7                           DBE/2023
                                          SC/NSC

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

NGAWE MANTI – JJ Thwala

1        Uwuncobil' umhlaba jikelele
2        Ngetikhali takho letinemandla,
3        Wakhobosa wakhotsama kuwe
4        Manti latsakiwe, mant' emanga.

5        Ngawe tinkanankana tiyaphindzaphindzana
6        Ub' ugcamisa kuts' ungumcatululi;
7        Unikana sibindzi nenhlakanipho
8        Manti lanongiwe, mant' etiga.

9        Labakwatiko bacevuta batsi:
10       Usilulu sebuchomoketi nelusizi,
11       Uyindumba yemhobholo nelunya,
12       Uyintsanga yenkhohlakalo nelulaka.

13       Mant' etiga! Mant' emihlolo!
14       Wagobhota kangaka yini?
15       Uchamuka kusiphi siyalu
16       Lesi lesinemandla lesingashi?

17       Labakutsandzako bakukhontisa kwenkhosi,
18       Kuwe bakhotsama ngemadvolo,
19       Kuwe batfula tigcoko,
20       Kuwe bashaya tandla.

21       Wo, Mvelinchanti kulelisenhla,
22       Hlisa Somiso salamanti
23       Kushe tiyalu, kushe ticoja,
24       Kush' emabhudlo, kushe titiba.

2.1      Ngubuphi bunkondlo lobusemgceni we-1 newe-2 walenkondlo lengenhla?
         Sekela imphendvulo yakho.                                                  (2)

2.2      Bunkondlo buni lobuvetwa nguletinhlavu letigcanyisiwe endzimeni ye-3?
         Usho ngani?                                                                (2)

2.3      Lenkondlo lengenhla ungayifaka ngaphasi kwaluphi luhlobo lwetinkondlo?
         Nika sizatfu semphendvulo yakho.                                           (2)

2.4      Catsanisa umoya losendzimeni ye-2 nemoya losendzimeni yekugcina
         yalenkondlo lengenhla.                                                     (2)

2.5      Ucabanga kutsi sonkondlo uwukhetse kahle yini lomugca logcanyisiwe
         endzimeni ye-4 uma ubuka ingcikitsi yalenkondlo? Sekela imphendvulo
         yakho.                                                                     (2)
                                                                                    [10]

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          8                               DBE/2023
                                         SC/NSC

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

LUTSANDVO – SC Msibi

1        Bakubita ngemagama lamanyenti
2        Bakuhumushe ngetindlela letinyenti,
3        Ngobe bakubon' umuhle lamuhla.
4        Kutsi ngakusasa bakucalekise kwangayitolo
5        Labakuphimise ngemilomo yabo.
6        Ngobe wena sewutichaze wacedza
7        Wafana nencwadzi lefundzekako.

8        Itolo bebakunconotisa wena lutsandvo
9        Bats' uhlobile futs' umsulwa,
10       Ngob' ungakavangwa nalutfo loluyimali.
11       Babuye bats' uneluvelo ngob' awuhlukumeti
12       Bangayilibal' inhlonipho lonayo.
13       Konkhe bakubone kuhamba kahle
14       Ngob' ubabophe ngemaketang' akho,
15       Labopha tihonga netihlakaniphi.

16       Umhlab' uhlangene bewuyini?
17       Ngaphandle kwakho lutsandvo,
18       Ngob' ungumbophi wetinhlitiyo,
19       Letikhatsatekile naletinesitunge.
20       Nasewufikile wena lutsandvo
21       Umbukisisa njengabhekilanga wakho
22       Nakabon' imisebe yelilanga.

23       Umuhle lutsandvo
24       Labanye bats' ubaba njengemhlonyane,
25       Ngob' ufika tigi takho tingevakali,
26       Ubuy' uhamb' ungavalelisanga,
27       Ngobe vel' ufana nesihambi.
28       Hamb' uyositsela lutsandvo
29       Nemilingo yakho lenhlobonhlobo.

3.1      Bunkondlo buni lobakhiwa ngulamagama lacindzetelwe emgceni we-1
         newe-2 walenkondlo lengenhla? Fakazela imphendvulo yakho.                     (2)

3.2      Hlobo luni lwesifanamsindvo lesibhalwe sacindzetelwa endzimeni ye-2? Usho
         ngani?                                                                        (2)

3.3      Chaza iphethini yendzima yesibili yalenkondlo.                                (2)

3.4      Nguwuphi umlayeto lowedluliswa ngumugca we-15 walenkondlo?                    (2)

3.5      Ngabe lesifaniso lesicindzetelwe endzimeni yekucala sikhetseke kahle yini
         nawubuka kujula kwalenkondlo? Sekela imphendvulo yakho.                       (2)
                                                                                       [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9                             DBE/2023
                                           SC/NSC

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

NGITSATS' UNGIBEKE – TE Sithole

1        Entasi netintsaba teMphumalanga
2        Ehlanzeni lelimabondvwabondvwane,
3        Ngaliva libhodla njengengwenyama.
4        Labhodla kwasikitela tinwele,
5        Laphindza, gal' uyephuka
6        Ngahlwatsika nganwayitela.

7        Ngisakhokhoba ngikhukhutela,
8        Ngahlangana nendzabula luvalo
9        Lemabalabala njengengwe yemahlatsi,
10       Lebheje ngalebovu hhwe,
11       Yate yabheja ngalemnyama khwishi
12       Etihosheni takulemboza nema-olintji.

13       Ngatsi ngisamangele,
14       Hawu, nay' intfombi lencane,
15       Ngase ngehluleka nekutibamba,
16       Ngabeka mabili matsatfu.
17       Bangidvonsa ngendlebe labatiko
18       Batsi live liyengcayelwa yehhe!
19       Leli ligcabho lesive seMaswati.

20       Ngifuna lawo mav' enhlakanipho
21       Ngobe tihlakaniphi tisho titsi:
22       'Injob' itfungelw' ebandla'.
23       Ngibese ngiyamkhutsata
24       Ngalamnandz' emavi.
25       Ngitsi 'tandla tiyagezana'.
26       Indlela ibutwa kulabasembili.

4.1      Ngelulwimi lwebunkondlo lubitwani loluphawu lolulandzela         leligama
         lelicindzetelwe emgceni we-5? Sekela imphendvulo yakho?                        (2)

4.2      Letinhlavu letibhalwe tacindzetelwa endzimeni ye-2 takha buphi bunkondlo?
         Usho ngani?                                                                    (2)

4.3      Humusha lomugca locindzetelwe endzimeni ye-3 yalenkondlo lengenhla.            (2)

4.4      Ngusiphi sifundvo sonkondlo lasetfulela tetsamelilwati ngemugca we-18
         nawubuka loku lokushiwo kulendzima?                                            (2)

4.5      Chaza kutsi lesaga lesisemgceni we-26 walenkondlo sihambelana njani
         naletinye tinhlelo letetfulwa kulomsakato lekukhulunywa ngawo.                 (2)
                                                                                        [10]

                                           NA

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         10                                  DBE/2023
                                         SC/NSC

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

Uphocelelekile kutsi uwuphendvule lombuto.

UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

UMFULA INKHOMAZI – JP Shongwe

1        Hamba nkhosikati lemabelekati
2        Gijim' utfubelete,
3        Unyelele phas' etintsaba,
4        Uphum' emihosheni nasemahlatsini,
5        Uphikelele kuto tinswane takho.

6        Ngikubon' eGalile, eS'piki neNkhomatipoti,
7        Ngabubona budze beluhambo
8        Loluhamb' usuk' eNtalasifali,
9        Uhamb' umunyisa bantfwabakho,
10       Lebasakaka bagcwala buso belive.

11       Shakutela njalo Nkhomazi
12       Umunyise ngelubisi lwakho lolungapheli.
13       Nguwe lomunyis' emaBhunu,
14       Umunyis' emaSwati nebakaSoshangane
15       Ugcine sewugeza utipholis' elwandle.

16       Hhayi, umandl' endlovu nkhosikati
17       Sibindzi sakho selibhubesi.
18       Ngubani longemela kushikitela
19       Adzabule tinkhalo tenkhangala nelihlanze,
20       Adzabul' imincele yemave angasiwe?

21       Gijima njalo Nkhomazi,
22       Uphakele ungenalubandlululo
23       Ufundzise bantfwabakho
24       Buhle benhlalakahle eveni,
25       Nekujula kwekutselelan' emanti.

                                                         [Impalampala 3 Likhasi 44-45]

5.1      Bhala luhlobo lwebunkondlo lobakhiwa ngumugca we-1 newe-2.                       (1)

5.2      Umugca we-6 ucuketse bunkondlo buni?                                             (1)

5.3      Hlobo luni lwesifanamsindvo lolugcanyisiwe emgceni we-10 walenkondlo?            (1)

5.4      Bunkondlo buni lobusemgceni we-13 newe-14 kulenkondlo lengenhla?                 (1)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        11                                 DBE/2023
                                        SC/NSC

5.5      Abecondze kutsini sonkondlo ngemugca we-22 walenkondlo lengenhla?              (2)

5.6      Nguwuphi umoya loletfwa yindzima yesine yalenkondlo? Usho ngani?               (2)

5.7      Imigca legcanyisiwe endzimeni yekugcina ibafundzisani bafundzi balenkondlo
         lengenhla?                                                                     (2)
                                                                                        [10]

                                                            SAMBA SESIGABA A:           30

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        12                                 DBE/2023
                                        SC/NSC

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

Kulesigaba kunemanoveli LAMATSATFU netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze eklasini lonyaka, uphendvule ngayo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kuleyo noveli/temdzabu loyifundzile. Nangabe ukhetsa kuphendvula
         umbuto wendzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi ESIGABENI C
         uphendvule imibuto lemifisha.

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Tincumo latitsatsako umuntfu tingaba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe. Bhala indzabambhalo ufakazele lesitatimende ubhekise kulabalingisi
labalandzelako:

    Lushawulo Khumalo
    Sibolile Magagula
    Tintfombi Maseko

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                            [25]

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI A

'Wasihlasela ekuseni kangaka Gagula ngabe soneni nebakitsi?' kusho indvundvuma
yemfati leyayitse bihli esitulweni lesasesifile nakusindvwa ngulomtfwalo. Sasitikhalela
kabuhlungu lapho anyakata. Naloku ayinyandza lomuntfu kodvwa LaMagagula
wamkhandza avimbetele sigamu semkhama wesinkhwa. Phela inkomishi yakhe nayo
yayilinganiselwe sisu sakhe. Ngumkamfundisi Mahlalela-ke loyo. Nguyena mkhokheli 5
waboLaMagagula.

'Sengitekuvalelisa make. Sengivele ngiyahamba,' asho setigcwele emehlo umntfwana
waMagagula. Abone umkamfundisi kutsi kukhona lokungahambi kahle lapha
kuLaMagagula.       Akabange     asacedza    naleyo     ndvundvuma     yesinkhwa
leyayisembikwakhe. Wasukuma wabita boLaDludlu naLaVilakati lokwakunguwona 10
emakhosikati emthandazo labesedvute.

'LaMagagula, kambe ngabe labadzala bese uke wabatisa nje ngalesinyatselo
losewufuna kusitsatsa? Sengisho phela nalabo basekhaya kini.'

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2      13                                  DBE/2023
                                      SC/NSC

'Njengobe babe namake sebabindza kadzeni nje, akusekho muntfu losanesikhatsi
sekulalela tinkinga tami ekhaya kitsi. Yebo tinkhomo tami batidla labo labafanele, 15
kodvwa kute nakuncane labangangisita ngako. Nami sengitibona ngingumtfwalo
ngisho nasetihlotjeni tami. Loku kubangwa nakutsi kute nemasimu lesiwalimako lapha
ekhaya. Kuphila ngekwendzela sekungidziniwe. Khumalo phela akasati nekutsi siyadla
yini lapha ekhaya. Ingani nangu umntfwana lengimmemile wamshiya anetinyanga
letine esiswini.' Ngalesikhatsi tase tichuluka nje tinyembeti kuLaMagagula. Phela 20
nesikhatsi sekutesula kwase kute ngobe kwayena abengasatati nekutsi ungubani.

'Kepha utsini yena unyokotala?'

'Angatsini nje atigugele loyo, loku sihlupheka naye.' Akatsandzanga LaMagagula
kukhiphela tibi tendlini ngaphandle.

'Pho ungete wabeketela ngobe mhlawumbe utawubuye atisole akhumbule ekhaya.' 25
Ngumkhokheli loyo asetama kwehlisa liphukuphuku kuLaMagagula.

'Cha make sesidze sikhatsi ngiphila lemphilo. EMASIMU AYO YONKHE LEMITI
AHLAKULWA AVUNWE NGUNATI TAMI TANDLA.' ASHO ELULA LEYO
MIKHONYWANA LOKWASEKUNGEMATSAMBO NESIKHUMBA NJE. IMITSAMBO
YONKHE YAYISEVEKELELE EBALENI. Umuntfu lohluphekile abengafunwa. Phela 30
wondze kangaka nje, abetsi angacedza kuhlakula kakhe bese uhamba uhlakulisa
bantfu kuze bamuphe kudla.

Asefikile lamakhosikati emthandazo bavele bacala ngemthandazo bangakangeni
enkhulumeni yabo. Bahlabela liculo lelitsi:

'Ukubantfu bakho Nkhosi                                                            35
Ngetikhatsi tonkhe.'
Batsi lapho bacedza livesi lekugcina bawa ngemadvolo bakhuleka. Sililo lesasilapho
sasimangalisa. Bakhuleka kungatsi sebambona ngemehlo loyo labebakhuluma naye.
Bakhuleka banelitsemba lelikhulu nekukholwa kutsi iNkhosi itabaphendvula. Ngeke
yehluleka kuyawutsintsa Lushawulo lapho abekhona. Nabavuka lapho emkhulekweni 40
munye wabo wafundza livi leNkhosi. Emavi lafundvwa atfolakala encwadzini yaJobe.
Ngawo lamavi labatsi nabamyala, bamyalela etikwawo.

'Uma ubuka kahle imphilo yaJobe, utawubona kutsi indlela lahlupheka ngayo yaba
matima kangangobe abengekho umuntfu labengayimela. Lomunye umuntfu
abengagcina asakhweshile kuNkulunkulu wakhe. Kodvwa kuJobe akuzange kube 45
njalo, esikhundleni sekutsi akhweshe ngenca yetinhlupheko, tesuke tamsondzeta
kakhulu kuMenti wakhe.' Sekutsatsa LaVilakati lowabuya wachuba watsi, 'Kwatsi
ngesikhatsi sebafe bonkhe bantfwabakhe naye asamilwe ngematfumba, umkakhe
wamgucukela washo nekusho kutsi akhohlwe ngaloNkulunkulu wakhe. Kodvwa
konkhe loko akuzange kuyigucule inhlitiyo yaJobe, wabambelela njalo ekukholweni 50
kwakhe.'

                                                                     [Likhasi 49–51]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        14                                     DBE/2023
                                        SC/NSC

7.1      Khokha KUBILI lokubangele kutsi LaMagagula avakashele umkamfundisi.                (2)

7.2      Make mfundisi ungamchaza utsi unesimilo lesinjani?                                 (2)

7.3      Chaza simonhlalo salendzawo njengobe sivele kuletheksthi.                          (2)

7.4      Ngusiphi simo semoya lesivelako ngalesikhatsi kuthandazwa kamfundisi?
         Chaza.                                                                             (2)

7.5      Nguyiphi inkholo levetwe kuletheksthi lengenhla? Usho ngani?                       (2)

7.6      Lokungenelela kwemkamfundisi nabomake bemthandazo etindzabeni
         taLaMagagula kuletheksthi kuveta siphi sakhiwo senoveli? Chaza.                    (2)

7.7      Luvutfondzaba lwalenoveli      luyisombulula   ngayiphi     indlela    inkinga
         yaLaMagagula? Chaza.                                                               (2)

7.8      Nguwuphi umlayeto lowedluliswa       ngumbhali    ngalamagama         labhalwe
         acindzetelwa kuletheksthi?                                                         (2)

7.9      Yini inhloso yembhali yekuveta LaMagagula enta konkhe lokusemandleni
         kutsi bantfwana bakhe bangabulawa yindlala?                                        (2)

7.10     Lenkhulumo lebhalwe ngetinhlavu letinkhulu ivusa miphi imiva kubafundzi
         balenoveli? Sekela imphendvulo yakho.                                              (2)

7.11     Ungasho yini kutsi Lushawulo ungumlingisi lophilako uma ufundza inoveli
         yonkhe? Sekela imphendvulo yakho.                                                  (2)

7.12     Ngekubona kwakho babe lohamba akhohlwe ngebantfwana                     bakhe
         njengaLushawulo ungamtsatsela tiphi tinyatselo? Nika KUTSATFU.                     (3)
                                                                                            [25]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        15                                  DBE/2023
                                        SC/NSC

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Tincumo latitsatsako umuntfu tingaba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe. Bhala indzabambhalo ufakazele lesitatimende ubhekise kulabalingisi
labalandzelako:

   Mphikeleli Zwane
   Sikhulu Tsabetse
   Magumeni Tsabetse

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                              [25]

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI B

Umhlangano waphela singekho sincumo lesisha lesigucula lesidzala. Lowo nalowo
wahamba wacondza lapho ahlala khona angenayo imphendvulo lefanele, Mphikeleli
wabona kutsi kufuneka leminye imibono kulendzaba yakhe. Wahamba
wayewubonisana nababe Mvakali. Wametfulela yonkhe indzaba, wacela kwelulekwa
kutsi enteni kuze simo silunge. Mvakali watsi angeke amnikete imphendvulo lamuhla,      5
kepha ufuna kukhulumisana naTsabetse kucala. Wahamba Mvakali, wacondza
kuTsabetse ayewukhulumisana naye. Watsi afika nje wakhulekela watsi:
'Tsabetse!
Sihlasi,
Mkholo lonsundvu netinyawo tawo,                                                        10
Mavundla waNsele,
Nine leniy' ebandla nikhetsane,
Mvalo kawuvalwa uvalwa ngetinhloko,
Wena msongansimbi uyiyekel' enhloko
Khon' emagwala atawukubalekela.'                                                        15
'Uyangati sibili. Ngena Mvakali.' Angene ahlale phasi. Babingelelane, babutane
imphilo. Mvakali angene endzabeni atsi: 'Ngilapha nje Sihlasi, ngifuna kuvisisa kahle
ngemfana wakaZwane lokhonjwe lisango esikolweni.'
'Angitikhulumi tasesikolweni ekhaya Mvakali. Tesikolo ngitikhuluma esikolweni.
Tasekhaya ngitikhulume ekhaya.'                                                         20
'Ngalamanye emavi usho kutsi angicele sihlangane esikolweni siyoyikhulumela khona
indzaba yalomfana wakaZwane?'
'Indzaba yemfana wakaZwane ngitayikhuluma nebakaZwane hhayi bakaMvakali.'
'USHO NGOBE WATI KUTSI LOMFANA AKANABANI. Ngiko nje nidlala ngaye lapha
esikolweni. Ngifuna wati-ke kutsi ummango wonkhe ubukile, uhlahle emehlo. Angeke        25
kugcine wena, kutawugcina ummango. Wakhetfwa ngummango kutsi uwumele
ngendlela lefanele, kepha sekubonakele kutsi uwumele ngesancele.' 'Nguliphi
ligunya lelikwenta kutsi ukhulume nami?'

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         16                                     DBE/2023
                                         SC/NSC

'Ngingumtali. Ngisakhamuti. Ngililunga lelihloniphekile lemmango lelifuna bulungiswa.
Ungatikhohlisi utsi asiboni, sihlahle emehlo. Ukwentile esikhatsini lesengcile               30
kwakulungela, hhayi kulamalanga!' Washo abuyisa umnyango ahamba ngaphandle
kwekuvalelisa Mvakali.
Sikhalo saMphikeleli sekucoshwa esikolweni sayihlanganisa indzawo yaseMbalenhle.
Umngani wakhe Msiti, wabambisana naye. Baholi bemantfombatane esikolweni
eKhayaletfu boLotifiso naKhulumile babambisana naye. Bafundzi bonkhe esikolweni              35
babambisana naye, kwasala inchubomgomo yesikolo lengahambisani naye.
'Uma simo sesifinyelele lapha, kudzingeka kwentiwe njani Msiti?'
'Kulula mngani wami. Kumele sibambe luchungechunge lwemihlangano yelusha
nalabadzala kusukela esigodzini A siye siyewuphuma ku F. Kumele liciniso latiwe
nguwo wonkhe umuntfu,' kusho Msiti aniketa seluleko sakhe. Babonisana kutsi kumele           40
bayifake njani etingcocweni tabo nemmango. Mphikeleli wakhetfwa njengasihlalo
welikomidi lekucanjwa kabusha kwemigwaco, tindvonga netigodzi tendzawo.
Wakhetfwa ngemalunga langemaphesenti langu-80, wehlula thishela Magumeni
Tsabetse lowatfola emaphesenti langu-20.
Waphumelela kutakhela ludvumo Mphikeleli ngekubamba imihlangano kuleso naleso                45
sigodzi. Ummango wakutfokotela kakhulu loko ngobe bewusho kutsi Mphikeleli
ngumholi sibili. Kuye bekubonwa bucotfo, sineke, kukhutsala nekulalela. Bebasho
labanye batsi sifisa sengatsi angakhetfwa abe sibondza sesigodzi lesitsite.

                                                                           [Likhasi 25–27]

9.1      Khokha KUBILI lokubangele kutsi Mvakali avakashele ekhaya kaTsabetse.                (2)

9.2      Lenkhulumo lesemkhatsini       waTsabetse     naMvakali   iveta    hlobo    luni
         yeludvweshu? Usho ngani?                                                             (2)

9.3      Chaza simonhlalo saseMbalenhle lesivetwe kuletheksthi lengenhla.                     (2)

9.4      Sento saMvakali sekushaya sivalo ahambe angakavalelisi siveta siphi simo
         semoya?                                                                              (2)

9.5      Nguliphi lisu lelisetjentiswe ngumbhali ekuveteni umlingisi longuMsiti? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                                   (2)

9.6      Lokungenelela kwaMsiti nemmango etindzabeni taMphikeleli kuletheksthi
         kuveta siphi sakhiwo senoveli? Chaza.                                                (2)

9.7      Chaza kutsi luvutfondzaba lwalenoveli luyisombulula ngayiphi indlela inkinga
         yaMphikeleli. Chaza.                                                                 (2)

9.8      Nguwuphi umlayeto lowedluliswa         ngumbhali    ngalamagama       labhalwe
         acindzetelwa kuletheksthi?                                                           (2)

9.9       Yini injongo yembhali yekuveta labasikati boKhulumile naLotifiso babaholi
          betigodzi letitsite?                                                                    (2)

9.10     Lenkhulumo lebhalwe ngetinhlavu letinkhulu ibatjelani bafundzi ngaTsabetse?
         Sekela imphendvulo yakho.                                                            (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2      17                               DBE/2023
                                      SC/NSC

9.11     Ungasho yini kutsi Magumeni ungumlingisi lophilako uma ufundza inoveli
         yonkhe? Sekela imphendvulo yakho.                                          (2)

9.12     Ngemaphuzu LAMATSATFU phawula ngendlela lekusonjululwa ngayo
         tinkinga emmangweni lomuhla nendlela lekusonjululwe ngayo inkinga
         yaMphikeleli kulenoveli.                                                   (3)
                                                                                    [25]

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        18                                  DBE/2023
                                        SC/NSC

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Tincumo latitsatsako umuntfu tingaba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe. Bhala indzabambhalo ufakazele lesitatimende ubhekise kulabalingisi
labalandzelako:

    Lomusa Nkhambule
    Mlungisi Mhlanga
    Sikhuni

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                             [25]

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.

ITHEKSTHI C

'Ngifisa kubona umndeni wakini lowakukhulisa kusukela ebuncaneni uye ufinyelele
kulelizinga.'
'Asiyiyekele leyo ngobe ingivusela emanceba lamadzala. Kuphela injabulo kube
nelusizi lodvwa.'
'Ngente setsembiso kuSikhuni kutsi ngitawukuya ekhaya kubo ngiyombona.                 5
Setsembiso asephulwa kepha siyagcinwa,' washo wabuka sikhatsi ewashini lakhe
wabona kutsi sesifikile sikhatsi labetsembisene ngaso. Wafike wambingelela ngemavi
langumbuto latsi, 'Uyohlala elawini kuze kube kunini?'
'Sesifikile sikhatsi sekutsi ngiteke, ngihlale ngitinte. Kumele ngatiwe ngekutsi
nginguMnumzane, hhayi ngiloku ngibitwa nga Bra-Sikhuni.'                               10
'Bakhona labaye bakhetse kubitwa ngaleli lekugcina imphilo yabo yonkhe. Laba-ke
baye baphume elawini bayohlala ehhositela. Tsine-ke kumele sivuse emakhaya akitsi,
sente loko lokwentiwa bobabe basadla lanhlavana.'
'Kumele sibukisise embikwekutsatsa.'
'Mine sengibukisisile ngako-ke Lomusa lubhambo Iwami Iwaphakadze.'                     15
'NGABE NIPHILA IMPHILO LEFANANAKO? IMPHILO YALOMUSA NAWE
IYIMPHUMALANGA NENSHONALANGA.'
'Ngalamanye emavi usho kutsi asifanelani?
'Uma Lomusa angakafaneli mine usho kutsi ufanele bani? Ngubani lona lomfunela
yena ngibe ngikhona?'                                                                  20
'Awungiva kutsi ngitsini. Lalelisisa kahle embikwekutsi uphendvule.'
'Akukho lengingabe ngisakulalela lokuphuma emlonyeni wakho ngobe kukhombisa
kutsi uyamtondza lomntfwanebantfu. Wakwentani lena lekwenta kutsi ukhulume
kanjena?'
'Siyakhuluma kepha asivani yini indzaba?'                                              25
'Kube bengati ngabe angiketi lapha kuwe. Angati nje kutsi yini lengihlanganise nawe.
sotidzakamiva.'

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        19                                    DBE/2023
                                        SC/NSC

'Ngiyavuma kutsi ngiyatisebentisa tidzakamiva kepha angisiyo inkhosi yato njengobe
usho. Mine-ke ngingakukhombisa lotidzakamiva noma indlovukati yato lena leyobonwa
yingalo yemtsetfo lendze.'                                                         30
'Ngiyakubona kutsi sewufuna kucamba emanga unindze bantfwana bebantfu ngetintfo
labakhashane nato.'
'Ngingumhambi walendlela nome ngingasayifuni. Ngangena kancane, kancane
kwagcina kukakhulu. Sekulukhuni kubuyela emuva ngobe setisemitsanjeni yami.
Sengivuka ngato ngembulukusa, ngidle tona emini ngidle tona njengetilalelo tami 35
ntsambama. Buta kutsi ngititfolaphi ngikulayele.'

'Asiyekele kukhuluma ngentfo lekhashane nami. Asikhulume ngetintfo letakhako
siyekele letibhidlitako.'
'Ngiphe teluleko letiyongisita kutsi ngehlukane netidzakamiva.'
'Batali bakho bakweluleka. Umfundisi esontfweni wakweluleka. Umndeni wakweluleka. 40
Ummango wakweluleka. Wehlule bonkhe labantfu labangaka, ufuna kwelulekwa
ngimi?'
'Yebo, ngicela kwelulekwa nguwe. Nguwe lowati imphilo yami kusukela ebuncaneni
kuye kufinyelele manje. Kimi ungumngani, umnaketfu, umeluleki nesibonelo lesihle.
Litsemba lekuntjintja imphilo lisekhona.'                                         45
'Mahle emavi lowakhulumako futsi akhombisa kuvutfwa emcondvweni. Likusasa lelihle
lisekhona kuwe. Nguwe loyofundzisa labanye kutsi behlukane netidzakamiva bente
lokufanele. Minyenti imiphefumulo leyosindziswa nguwe.' Uma kukhulunywa ngesimo
lesisondzelana naLomusa tintfo betishuba kakhulu.

                                                                        [Likhasi 79–81]

11.1     Caphuna inkhulumo lekuletheksthi leveta kutsi Lomusa uyakwati kutentisa
         bese uyesekela kutsi kungani ucaphune leyonkhulumo.                               (2)

11.2     Lenkhulumo lesemkhatsini      waSikhuni   naMlungisi   iveta   hlobo     luni
         lweludvweshu? Usho ngani?                                                         (2)

11.3     Yini lekuletheksthi leyenta simonhlalo saseNgodini singabi ngulesiphephile
         ekukhuliseni umntfwana? Sekela imphendvulo yakho.                                 (2)

11.4     Chaza simo semoya lesivelako ngalesikhatsi Sikhuni ecwayisa Mlungisi
         ngaLomusa.                                                                        (2)

11.5      Nguliphi lisu lelisetjentiswe ngumbhali ekuveteni umlingisi longuLomusa
          kuletheksthi? Sekela imphendvulo yakho.                                          (2)

11.6     Lokungenelela kwaSikhuni etindzabeni taLomusa naMlungisi kuletheksthi
         kuveta siphi sakhiwo senoveli? Chaza.                                             (2)

11.7     Luvutfondzaba lwalenoveli lukwesekela ngayiphi indlela kubitwa kwaLomusa
         ngendlovukati yetidzakamiva kuletheksthi?                                         (2)

11.8     Nguwuphi umlayeto lowedluliswa       ngumbhali   ngalamagama       labhalwe
         acindzetelwa kuletheksthi?                                                        (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          20                                DBE/2023
                                          SC/NSC

11.9     Yini inhloso      yembhali   yekuveta   labasikati   boLomusa   naNkhangala
         batigebengu?                                                                    (2)

11.10    Lenkhulumo lebhalwe ngetinhlavu letinkhulu ibatjelani bafundzi ngaSikhuni?
         Sekela imphendvulo yakho.                                                       (2)

11.11    Ungasho yini kutsi Mlungisi ungumlingisi lokholwekako uma ufundza inoveli
         yonkhe? Sekela imphendvulo yakho.                                               (2)

11.12    Ngekubona kwakho umuntfu lofana naSikhuni lofuna kulungisa imphilo yakhe,
         ateke abe ngumnumzane welikhaya angatsatsa tiphi tinyatselo? Nika
         KUTSATFU.                                                                       (3)
                                                                                         [25]

                                          NOBE

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        21                                    DBE/2023
                                        SC/NSC

TEMDZABU

Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Tincumo latitsatsako umuntfu tingaba nemitselela lemihle nobe lemibi emphilweni
yakhe. Bhala indzabambhalo ufakazele lesitatimende ubhekise kulemikhakha
yalobuciko bemlomo lobulandzelako:

    Indvodza leyaniketwa lidada.
    Tibongo Tengwenyama Bhunu.
    Inyoni ihlutfuke sisila- Umuntfu labengahlupheki sewubanjwe yinhlupheko.
    Tandla tiyagezana- Bantfu bayasitana.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.

TIBONGO TENGWENYAMA BHUNU

1        Mahlokohla londzatja ngetsamo,
2        Lohlokohle timbiba taphuma
3        Tenta buhlakalala,
4        Taye tabanjwa ngudalad' esangweni
5        KaZombodze wemagugu.
6        Loku bahlaba nkhomo bahlindzisana.
7        Ngitayitsatsaph' inkhabi lengangaNgwane
8        Ngiyikhwet' etikweMdzimba
9        Umlom' ufik' ezulwini?
10       Ngwane lulaka nekhaya netsafeni
11       Kushe kube sehlobo,
12       Kuye kusuk' emalangabi.
13       Ligodze laZombodze wemagugu,
14       Loku liwagil' emadvodz' emacakala.
15       Inyoni ledlalel' emhubheni wetintsaba.
16       Ingwe ledl' ematfol' etinyatsi.
17       Buhlal' abuhlangan' entsanyeni.
18       Umvemve wakitsi
19       Ngeke ngawubek' emtaneni,
20       Uyadzela mfati wakaMashikisha,
21       Walibuka lijaha laNdaba.
22       Intfumbeleti yaDlamini,
23       Intfumbeletele futsi emahlatsini
24       Emadokanyawo.
25       Uyadzela Mashicela
26       EtikweLubombo.

                                                                      [Likhasi104–105]     [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          22                                   DBE/2023
                                          SC/NSC

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Fundza letheksthi leyincenye yenganekwane bese uphendvula imibuto lelandzelako.
ITHEKSTHI D

                                     KUFIKA KWEKUFA

Lokwa endvulo ematje asemanti, Mlentengamunye waphosa liso lakhe lelikhulu
emhlabeni wakhangwa bantfu bakhe bafa baphela, bacedvwa kufa. Wase ubita
lunwabu, uyalutfuma kutsi aligujime luye emhlabeni lufike lutjele bantfu kutsi bangasafi,
abaphile kudzine kube ngunaphakadze. Waludvonsa ngendlebe kutsi lungase lulinge
lulibatiseke endleleni, alunonophe impela lungemi nekuma loku.                            5

Phela lunwabu lwabe lutendlula tonkhe tilwane ngematubane. Nemambala luvume
lunwabu, lusuke lutsatsele ngematubane selubhekise emabombo emhlabeni. Ngulo
lolwa lucondze kaMhlaba.
Endleleni lukhangwe tihlahla tebukhwebeletane titsele tikhehle tetitselo tidzine
setilengela phasi. Pho luyatifela ngebukhwebeletane. Khimilili, lunwabu. Lucalacalate 10
bese lutsi. 'Awutsi ngitsi kukha kabili, katsatfu, nginambitse letitselo ngive kutsi
tiyanambitseka yini,' lusho njalo luyaphambuka endleleni lucondza etihlahleni
tebukhwebeletane. Lufike luhulule titselo luphose emlonyeni manje luloboshele,
luloboshele lushaye sentfwala.
Atsi uyabuka Mvelinchanti emhlabeni abone bantfu bakhe baloku bayafa futsi abasafeli 15
kwalapha. Kumale kutsi angaloku alindzele lunwabu ekuhambiseni umbiko wakhe
kubantfu. Loku naku nembiko awukafiki, bantfu bayaphela, bayafa. Asale atidzela abite
intfulo.

'Ntfulo! Gijima uye emhlabeni ufike utjele bantfu kutsi ngeke bafe batawuphila kube
phakadze,' kusho Mvelinchanti atjela intfulo umlayeto lomusha loya kubantfu. Ivume          20
intfulo isho isuka ngematubane seyintininiza ilibangise emhlabeni.
Lunwabu aluyingene luchwakele esihlahleni ludla bukhwebeletane. Luloku lutsi,
'Awutsi ngidlayidle bo, ngitawubuye ngihambe.' Lutsite lusalitjatwe bukhwebeletane
lwabona shwi sitfunti kantsi intfulo yendlula ngendlela isho ngesivinini lesikhulu
ibhekise emabombo emhlabeni. Lwetfuke lutsi bhi luvalo selukhumbula kutsi lulibele          25
lapha nje lutfunyiwe.
Lwesuka lwasho lutsatsela ngematubane emva kwentfulo. Hhawu nebakitsi lusagijima
lunani nje ngobe lwesutsi lushaye lesibovu alusakhoni nekuphakamisa tinyawo. Ifike
kucala intfulo yendlulise umbiko. 'Utsi uMdali wako konkhe angitonitjela kutsi kusukela
lamuhla seniyakufa, anisayukuphila kadze.' Bawemukela ngelisasasa umbiko bantfu             30
basho ngalinye batsi, 'Siyabonga.' Babonga inkhulumo lehlaneketelwe.
Makhatseleni chamu lunwabu lutsi kubantfu, 'Lalelani nonkhe bantfu! Ngitfunywe
nguMdali.' Ingani lwesutse bukhwebeletane. 'UMdali wako konkhe lokuphilako lapha
emhlabeni, utsi … anginitjele kutsi kusukela lomuhla loku nitawuphila ningafi'. 'Hha!'
Bantfu bacasuke basho kanyekanye batsi, 'Sibambe lentfulo.'                                 35
                                                                          [Likhasi 49–50]

13.1     Caphuna ligama lelikhomba         kutsi   lenganekwane    lengenhla   yenteka
         esikhatsini sakadzeni.                                                               (1)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          23                                          DBE/2023
                                          SC/NSC

13.2     Nawufundza letheksthi        lunwabu    luvetwe     lunasiphi     similo?   Sekela
         imphendvulo yakho.                                                                        (2)

13.3     Nika tizatfu LETIMBILI letenta kutsiwe loluhlobo lwenganekwane lengenhla
         yinganeko.                                                                                (2)

13.4     Nguliphi lisu lelisetjentiswe ngumbhali kwetfula umlingisi loyintfulo? Usho
         ngani?                                                                                    (2)

13.5     Ufundzani ngalesento        selunwabu   sekudlala     endleleni     lungenti    loko
         lolutfunywe kona?                                                                         (2)

13.6      Lesaga lesitsi 'Lifika muva likholwa tagila' sihambelana namuphi umlingisi
          kulenganekwane? Sekela imphendvulo yakho.                                                (2)

13.7      Kungagcini umyalo kwelunwabu kwaba namtselela muni kulo nasebantfwini?                   (2)

                                           NA

Fundza letibongo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

TIBONGO TENKHOSI TOBIAS NKOSI

1        Nawe,
2        Yelovuk' emcubeni
3        Lonjengankunzi
4        Luphondvo lwenkunzi yakaNdlela
5        Inhloko yenkunzi yaLomavovo
6        Lomjikijelwa!
7        Wajikijelwa ngemadvuna eFeni
8        Batse bangakujikijela, base bayakufulatsela
9        Njengesagila labangasitsandzi
10       Labangasifuni
11       Bangasiboni lapho siyawuwela khona
12       Lugelegele lwebhasi
13       Naluya lushon' ePitoli
14       Naluyawufun' uMshabalala.
15       Kwabonakala ngalabadzala bogogo beFeni.
16       Batsi bangabona Yena,
17       Baphuma bonkhe batatatela.
18       Wena matata lamakhulu
19       Ekwendlula nekwendlala
20       Awusheshi nekuyinika,
21       Wena Vuk' emcubeni
22       Unganjengankunzi.
23       Nhloko yenkunzi yaLomabhoko
24       Phondvo lwenkunzi yakaNdlela
25       Mhlane lobanti
26       Longadzinwa kwetfwala bantfu
27       Ubetfwele kanye nebantfwababo.
                                                                             [Likhasi 108–109]

Emalungelo agodliwe                                                                       Phenya

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         24                                  DBE/2023
                                         SC/NSC

13.8     Lamagama lagcanyisiwe emgceni we-4 newe-5 waletibongo akha buphi
         bunkondlo? Sekela imphendvulo yakho.                                             (2)

13.9      Caphuna umugca losho kutsi lenkhosi yalahlwa. Nika sizatfu semphendvulo
          yakho.                                                                          (2)

13.10     Nika bunkondlo lobakhiwa nguletinhlavu letigcanyisiwe emgceni we-17
          waletibongo. Usho ngani?                                                        (2)

13.11     Veta umcondvo lojulile loletfwa ngumugca we-8 newe-9 kuletibongo.               (2)

13.12    Nguwuphi umoya lovetwa ngumugca we-26 newe-27 lebhalwe yacindzetelwa
         kuletibongo? Sekela imphendvulo yakho.                                           (2)

13.13     Veta tintfo letikuletibongo letikhomba kutsi inkhosi Tobias beyifanele kuba
          ngumholi.                                                                       (2)
                                                                                          [25]

                                                              SAMBA SESIGABA B:           25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          25                                   DBE/2023
                                          SC/NSC

SIGABA C: UMDLALO

Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze eklasini
lonyaka uphendvule ngawo.

CAPHELA:       Khetsa emkhatsini wendzabambhalo nemibuto lemifisha kulowo mdlalo
               lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo
               enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule imibuto lemifisha.
               Nangabe      ukhetse     kuphendvula     imibuto  lemifisha   enovelini,
               uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto wendzabambhalo.

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Bhala indzabambhalo leveta kutsi letinye tento tebadlali labalapha kulomdlalo tibenta
bangakholweki njengebantfu labaphilako. Bhekisa imphendvulo yakho kulabadlali
labalandzelako:

    Mtingelwa Hleta
    Mafindvose Hleta
    Ncobile Magagula

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.                              [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Fundza letheksthi leyincenye yemdlalo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI E

(NguLesibili ekhaya kaMagagula emini, LaHleta uloku atfukutsele.)

LAHLETA:              (Abila) Ncobile yini ungente siphukuphuku lesiphindziwe? Uloku
                      ukhala ngalomfana kutsi uyahlupheka, asimelekelele, kantsi uyati
                      wena kutsi wakha emacebo akho ekutsandzana naye? Utibuke
                      kahle Ncobile kutsi umuhle njani nawufuna kuyewutiphonsa kulowa 5
                      mfana longumlotsa emlotseni? Nawuhleti phasi ucabanga kahle intfo
                      lehlupheka ngalolwa hlobo, sipoko sihamba Ncobile utasentani?
                      Ngitsite male! Uma-li-le na? (Asukume ambuke)
NCOBILE:              (Emile) Make inhlupheko ayitsengwa ngumuntfu kulomhlaba,
                      inhlupheko ayicali futsi ayigcini ngaye. Make ubokwati kutsi 10
                      kulomhlaba kusa kusa njengoba nalobudze buyalala. Utawutsini
                      ngalelinye lilanga umbone avuka ema ngetinyawo? Kumala
                      ngisengakamali make.
LAHLETA:              (Ambukile) Lesi sifiso sentsandzane ngobe nayo ike ifise kuba
                      nebatali mntfwanandzini! Uyangiva? Nome bangatsi losemuva kuba 15
                      ngulosembili kodvwa kulokwa angeke kwenteke, sesimane siyasho
                      ngobe vele umlomo wabekelwa kukhuluma. Wedzelela umyalo wami
                      lengikutfume wona? Ngisakutfuma futsi kutsi hamba uyewenta!

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        26                                  DBE/2023
                                        SC/NSC

NCOBILE:    (Ancenga) Ngicela umamukele tsine Mphotfo njengobe wati kutsi
            solo kwafa Gedlembane, ngitibona ngilahlekile, ngingedvwa jwi,               20
            ngingenamdvudvuti nalutfo emhlabeni.
LAHLETA:    (Asatfukutsela) Ungabona emehlo esibungu nawungabona mine
            ngenta loko!
NCOBILE:    (Ahlutfuka) Make, lokukhulu lokwente ngiwele kuMphotfo lowo
            bengetama kujabulisa wena namalume njengobe kudzala niloku                   25
            ningishayela intfo lengingayati, nyalo seningangishaya nigcine lapho
            nitsandza khona ngobe seyiliciniso lendzaba.
LAHLETA:    (Enyanya kakhulu) Uyativa kutsi utsini Ncobile?
NCOBILE:    Ngitive kahle make, ngitsi bengetama kujabulisa wena namalume.
            (Abambe lukhalo) Kumala kona angeke ngimale.                                 30
LAHLETA:    (Emile) Impela sengiyatisola kutsi kwaba ngimi mbamba silima
            lesachuba bafundisi sayotitsela kulela dlangala lakaMdlawane
            ngobe ngimvela buhlungu kantsi ngitidvonsela lomkhulu umkhokha
            lo lengitatitfwaphuta umtimba wonkhe ngitigicite etjanini ngedvwa
            ngingenakuvelwa ngumuntfu. (Atsetsa) Lalela-ke tobhi, utawuphuma             35
            kulelami likhaya uyewuhlala le edlangeni lalomlotsa wakho. Uyeva?
NCOBILE:    (Acasukile) Make kodvwa uyakwati yini lengikuvako enhlitiyweni
            yami ngalomfana? Angeke ngihambe lapha likhaya lakitsi leli
            lakaMagagula, kutawuhamba wena ubuyele kaHleta (Akhweshe)
LAHLETA:    (Ababata) Nangu umhlolo boMtfombeni! Nangu umntfwana                         40
            angicosha kami! Vuka Mtfombeni ungivise nansi imphicabadzala.
            Ngiyacoshwa lapha wangishiya khona! Nobe kunjalo boMtfombeni,
            Mphotfo ngitsi angimfuni. Ngelekeleleni kuloko! (Ahlale phasi akhale)
NCOBILE:    (Aticinisa) Lomuntfu lokhuluma kabi ngaye nguye kanye lotawuba
            ngubabe webantfwabami kusasa, ngiyamtsandza.                                 45
LAHLETA:    (Atsetsa) Watini ngelutsandvo lwemanga nelutsandvo lweliciniso
            wena usengakakhoni nekutesula emafinyila? (Ashaye tandla)
            Hhawu Mantimandze, naGedlembane bekancono nakunangu
            umlotsa bo! (Baphazanyiswe kunconcotsa kwaLaMagagula eme
            ngaphandle)                                                                  50
            (Ahlola) Hawu kantsi nguwe mkhula wami? Ngena Mtfombeni.
            (Angene)
LAMAGAGULA: (Ahlala esihlantsini) Hhawu laze lashisa nali lilanga nebakitsi! Ninjani
            yeNaboNcobile? Nami ngibuya kuyewulandza likhuba lami ngale
            kaMahlalela. Philani phela ekhaya.                                           55
LAHLETA:    (Ahlala phasi) Hhawu sikhona singekho tsine Mtfombeni. (Abuke
            Ncobile)

                                                                     [Likhasi 117–119]

15.1     Khokha tinkhulumo LETIMBILI taLaHleta letikhomba kutsi Ncobile naMphotfo
         abafanelani.                                                                     (2)

15.2     Lethoni yalaHleta ekucaleni kwaletheksthi iveta siphi simo semoya? Usho
         ngani?                                                                           (2)

15.3     Loku lokwenteka emkhatsini waNcobile nenina kuletheksthi kunguyiphi
         incenye yesakhiwo senoveli?                                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        27                                   DBE/2023
                                        SC/NSC

15.4     Chaza similo saNcobile njengobe sivetwe kuletheksthi lengehla.                   (2)

15.5     Nawufundzisisa letheksthi ngukuphi lokwenta uheheke ufise kutsi ichubeke
         ingapheli?                                                                       (2)

15.6     Letheksthi lengenhla inetimphawu taluphi luhlobo lwemdlalo? Sekela
         imphendvulo yakho.                                                               (2)

15.7     Nawucatsanisa loku lokwenteka kuletheksthi nesiphetfo salomdlalo umbhali
         umetse ligama lelimfanele yini Ncobile?                                          (2)

15.8     Lenkhulumo yaNcobile lecindzetelwe ibiketelani ngemphilo yaLaHleta?              (2)

15.9     Letheksthi lengenhla ibumbene kangakanani          nengcikitsi   lelutsandvo
         kulomdlalo? Sekela imphendvulo yakho.                                            (2)

15.10    Ucabanga kutsi kube namtselela muni kuba khona kwaHleta emndenini
         wakaMagagula?                                                                    (2)

15.11    Ngekubona kwakho lenkhulumo yaLaHleta letsi 'Nome bangatsi losemuva
         kuba ngulosembili kodvwa kulokwa angeke kwenteke', iliciniso nobe
         ingumbono? Sekela imphendvulo yakho.                                             (2)

15.12    Ngemaphuzu LAMATSATFU veta lokufundzile ngemdlali longuNcobile
         kulomdlalo wonkhe?                                                               (3)
                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-may-june-2023/03ca7138-ed46-4b5d-ac16-94abd0fd85b9) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-siswati/9aa08dbb-c62c-425b-a93e-d6065edc11f4) — siSwati HL · QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017/ec385aed-8066-4d1e-bdb0-1140857b2c33) — siSwati HL · QP · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016/8a95e7cb-80af-41ba-9c3f-0c884183fee7) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 June July 2015](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-june-july-2015/30f33062-86a6-4d87-a35f-425e5e3e1c46) — siSwati HL · QP · 2015 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
