# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2016, 24 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016-memo/4a2d37e1-635a-4e2b-a352-4311cbe6eaef
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016-memo/4a2d37e1-635a-4e2b-a352-4311cbe6eaef)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · siswati. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016/28cbcb7c-e096-47da-9a76-794b25d1c5f4) — QP · 2016 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2016

                              IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 80

                          Leliphepha linemakhasi la-23.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2                             DBE/Lweti 2016
                                      NSC – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo   tinemaphutsa,   maka     ulandzele
         imemorandamu.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         ne-B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
         ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
         kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA      nobe    LIPHUZU/UMBONO,          onkhe    emamaki       anikwa
         sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3                         DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

MAHLAHLANDLELA: JJ Thwala

INDZATJANAMBHALO

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kujula kwalenkondlo.

SINGENISO:
Bahlolwa baphawula ngalokufisha ngekujula kwalenkondlo lokuyimfundvo, nendlela
lokwetfulwe ngayo, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako lokusetjentiswe
ngusonkondlo: Sib. Kuba lisango lemphilo, sihlutfulelo semphilo, litibuko lemphilo,
ngumhlahlandlela wemphilo, njll.

UMTIMBA:
Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa kujula kwenkondlo.
Sib.

•   Lenkondlo itsi imfundvo sikhiya semphilo. Nangabe umuntfu afundzile kuvame
    kuvuleka onkhe emagede emphilo, akahlupheki ngekutfola umsebenti. Sib.
    Kubeka kudla etafuleni, kuba nendzawo yekufihla inhloko, njll.
•   Lenkondlo ikhuluma ngaMahlahlandlela longumnyango wemfundvo. Ikhutsata
    bantfu kutsi abafundze bagogodze baze babe neticu temfundvo lephakeme ngobe
    live liphetfwe bantfu labafundzile.
•   Lenkondlo ikhutsata nalabo labafuna kuyewuchuba imfundvo yabo ngesheya
    kwetilwandle kutsi abangasacitsi sikhatsi, abahambe bayewucupha lwati
    balungiselele sikhatsi sabo lesitako.
•   Itsi imfundvo ivulekele nanobe ngubani, ayikhetsi bala lamuntfu. Ngaloko wonkhe
    umuntfu akangashiywa sikhatsi, futsi angabi nankinga nanobe sekamdzala ngobe
    imfundvo ayinamkhawulo, umuntfu ufundza aze afe, ingce nje nakatimisela.
•   Lenkondlo itsi imfundvo inemikhakha leminyenti bantfu labangakhetsa
    kuyilandzela. Utsi imfundvo ayipheli, nangabe umuntfu anayo, unelifa
    leliyingunaphakadze.
•   Itsi bakhona bantfu labangakafundzi, labanye batsi bayati kepha bangayifuni.
    Batsi nanobe batjelwa ngayo, bangeva. Labanye batsi nanobe bayisiwe
    esikolweni, bajike bayekele bangachubeki nekufundza.

(Nalokunye lokukujula kwalenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga indzatjanambhalo yabo. Basonga ngekubhala ngaloko sonkondlo
lakugcizelelako ekujuleni kwenkondlo yakhe kwendlulisa kutsi imfundvo ibalulekile.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A.                                                                                [10]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

NGIHAYEL' INKONDLO – JJ Thwala

2.1      Imphindvwa lesetjentiswe ngusonkondlo, igcizelela sicelo sakhe neluhlobo
         lwenkondlo lekumele tetsamelilwati tiyihaye/sicelo sakhe neluhlobo
         lwenkondlo lekumele tetsamelilwati tibhalwe/ugcizelela kubhalwa
         kwetinkondlo.                                                                     (1)

2.2      Ufuna kutitjela kutsi lenkondlo ayihaywe ingancamuki/njalo njalo/ngaso
         sonkhe sikhatsi/malanga onkhe/bangaphumuli. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku).                                         (1)

2.3      Yimphi yenhlupheko/yebuphuya/yekwehliswa kwesitfunti/yekweswela lwati/
         yekungafundzi/yekungasebenti/yekungati, (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                                   (1)

2.4      Kufanele kutfutfukiswe kubhalwa nekucanjwa kwetinkondlo/umculo/kuhaywa
         kwetinkondlo/kutsi bantfu bafundze/kutsi babe nelwati.                            (1)

2.5      Imibono itawehluka. Labatsi ulisebentise kahle, batawesekela ngekutsi:
         Nangabe sonkondlo atfole intfo layifunako, uba nekwenetiseka emoyeni, kube
         ngatsi uyaloloteleka ngobe angasenatintfo letimhluphako emoyeni/ngobe
         acabanga ngalemfundvo ngaso sonkhe sikhasi/ngobe iyamfokotisa/
         impholise emoyeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi akakalisebentisi kahle, batawesekela ngekutsi: umuntfu nanobe atfole
         tonkhe tintfo latifunako, kuyenteka angakutfoli kuphumula emphefumlweni,
         angalali nasebusuku.                                                              (2)

2.6      Ngumlayeto wekutsi imfundvo iyamkhipha umuntfu enhluphekweni/ Bantfu
         abafundze      njalonjalo,   bangayekeli/Nawufundzile,     uyahlonipheka/
         Nawufundzile indlela lobuka uphindze wente ngayo tintfo, iyantjintja/bantfu
         ababhale     tinkondlo     njalonjalo/abahaye    njalonjalo/abatigcabhe
         ngelulwimi lwabo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
         kwaloku.)                                                                         (2)

2.7      Umugca 29 ne–30 yakhiwe ngemagama lamabili kantsi umugca 31
         unemagama lamatsatfu/Kuneluchumano lolutjekile lwaleligama 'inkondlo'
         emgceni 29 ne-30/Kuneluchumanosigcino lwaleligama 'tinzululwati' emgceni
         30 ne-31/Kunesicedzelelamcomdvo. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                                  (2)
                                                                                           [10]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5                          DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

NCAMUL' EMAVE – SR Mdluli

3.1      Namuhla ngikudla kwemizindlo nemicabango/umugca 6.                               (1)

3.2      Lemigca inemagama lalinganako/imigca iyalingana/iphethini        yalemigca
         ihlelekile/Lemigca inemagama lamane. (Kunye kwaloku.)                            (1)

3.3      Ingabe   uyawubuya     aphila  nje   nebakitsi?/Ngubani    longakhohlwa
         ngulesimomondiya/Umugca 7/ umugca 8.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                     (1)

3.4      Ngekukhokha     imali  yaphethiloli/Ngekumlungisa    nangabe    onakele/
         Ngekumgeza nangabe angcolile/Ngekumtsengela emasondvo nangabe
         asaphelile/Ngekumtselela/Ngekumhlolisa           njalo/Ngekumbhadalela
         eminceleni/Ngekumkhokhela            emigwacweni         lekhokhelwako/
         Ngekumbhadalela emaphoyiseni emgwaco/Ngekumtsengela emakha
         ekumgcina ahlobile, (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye
         kwaloku.)                                                                        (1)

3.5      Sonkondlo utsi uva buhlungu, ubalisa ngaso sonkhe sikhatsi ngobe imoti
         yakhe ihambile/Sonkondlo uyabalisa akakwati nekulala, (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                         (2)

3.6      Kumuntfutisa. Ncamul' emave, loyimoti, unikwa titfo tebantfu, emahlombe,
         wentiswa netento letentiwa bantfu, kukhukhumukisa emahlombe nekucunusa.          (2)

3.7      Ungcolisa umoya ngentfutfu layikhokha nangabe advuma/Ngetintfuli
         latibhunyisako nangabe ahamba/Kungenteka uhamba avuta woyela
         lotfontsela endleleni adale kungcola, (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                                 (2)
                                                                                          [10]

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

APH' EMAGUGU? – MS Magagula

4.1      Buvetwe    ngekusetjentiswa    kwesifanangwaca      sa    '-B/kusetjentiswa
         kwesifanangwaca/kusetjentiswa kwabo B-.                                          (1)

4.2      Utitjela kutsi simo semnotfo sehle kakhulu/siwile/siphasi kakhulu/liphuyile
         lelive/sibcayi Timbiwa telitjeboya tiphelile/Tiyimvelo atikentiwa tandla
         temuntfu/Umnotfo walelive utsetfwe belumbi bahamba nawo. (Kunye
         kwaloku.)                                                                        (1)

4.3      Ngoba tibuya emhlabatsini, nawo loyimvelo/Ngobe tigujwa ematfunjini
         emhlaba, nawo loyimvelo/Ngobe idalwe nguMvelinchanti. (Kunye kwaloku.)
                                                                                          (1)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            6                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

4.4      Ingcikitsi yalenkondlo ngumnotfo (yimvelo)/temnotfo, ngobe ikhuluma
         ngemlandvo wetimbiwa letingumnotfo welive, letifana negolide, idayimani,
         litjeboya.                                                                        (1)

4.5      Imibono itawehluka. Labatsi ikhona, batawesekela ngekutsi: Bantfu
         bakhululekile kutsi bangene bente labakufunako babuye bahambe,
         bangabutwa kutsi bafunani nobe bentani njengobe nemaJalimane enta,
         atsatsa umnotfo.
         Labatsi ayikho, batawesekela ngekutsi: bantfu abakakhululeki ngobe beswela
         lwati, behluleke kutigubhela litjeboya, laze lahamba nebantfu bangaphandle/
         bagujiswa emathuna ayewugcwatjwa encenye. Bantfu labaphuyile
         abakakhululeki. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                       (2)

4.6      Imibono itawehluka. Labatsi likhetseke kahle batawesekela ngekutsi:
         Litjeboya linguletinye tetimbiwa letingemagugu, letikhuphula umnotfo welive,
         ngaloko kufanele liphatfwe kahle ngobe liligugu/igolide iligugu ngobe
         lokwentiwa ngalo kungemagugu, sib. Indandatho, umgeco, njll.
         Labatsi alikakhetseki kahle nabo batawesekela ngekutsi: Bantfu balendzawo
         abazange bakulwele kutsatfwa kwaletimbiwa/bebangcwabe tihlobo tabo
         etikwaletimbiwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
         kwaloku.)                                                                         (2)

4.7      Kucasha bologadza, babuke tindzawo leticuketse emagugu elive kute
         angebiwa nendzawo ihlale iphephile/Kulandzelela kungena nekuphuma
         kwebantfu bangaphandle nekuhlolisisa tintfo labatewutenta kulemigodzi kute
         bangashushumbisi emagugu elive/Kucinisekisa kutsi sive sitfola imfundvo
         legcile emakhonweni laphatselene nemigodzi lekwembiwa kuwo lamagugu
         kute sikwati kutentela tintfo/Kubiyela indzawo lenemagugu ngendlela
         lefanele/Akube nemabhodi lavimbela kungena kwalabangakafaneli/
         Akugcitjetelwe/kumbonywe/kuvalwe lemigodzi kute bantfu baphephe
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)
                                                                                           [10]

                                            NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

BALEKA MBALI – EAB Mkhonta

5.1      Sicu sakho sitse tfwi/Umugca 3.                                                   (1)

5.2      Luchumano lolutjeklile/loluvundlile lwabo –'wena.'                                (1)

5.3      Yintfombi/Ngumuntfu lomsikati lomuhle losakhula/ litjitji/ ingabisa. (Kunye
         kwaloku.)                                                                         (1)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7                       DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

5.4      Sifundvo sekutsi akusibo bonkhe bantfu labatsi bayakutsandza,
         labakutsandza ngekweliciniso, labanyenti basuke bafuna kwenetisa timfuno
         tabo ngawe, ngaloko ungetsembi muntfu/Kutiphatsa kahle/Kuhlala
         ngentfombi/Kungahambi ugana nanobe ngubani/Intfombi ayilindze
         lebekelwe yena/Emanfombatane angasatseli tindzaba tekugana etulu/
         Nawungumuntfu kufanele ulalele teluleko talabadzala kunawe.                   (1)

5.5      Kungenwa sifo sembulalave/Kufa/Kutfola bantfwana lengabati tibongo tabo/
         Kukhulelwa/Kungenwa tifo/Kulahlekelwa likusasa/Kwehluleka kwenta
         umsebenti. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)      (2)

5.6      Lenkondlo ikhuluma ngekuyengeka kwebantfu labasikati labahle.
         Abacaphele bantfu lababatsandza ngekweliciniso nalabangabatsandzi
         ngekweliciniso/Bangavumi kucashatwa/Ikhuluma ngemuntfu lomsikati
         lomuhle/Ikhuluma      ngelutsandvo/Tintfombi atifundze  kulindza.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

5.7      Salakutjelwa sibona ngemopho/Umvundla tiwuncandza embili/Tjani lobulele
         buvuswa ngumlilo/Emaphikankhani afela enkhanini/Indlela ibutwa
         kulabasembili/Hamba juba batakwehlutsa embili. Ngoba nangabe
         ungalaleli ugcina uvelelwa ngulokubi/Nangabe utawulingisa umvundla,
         uhambe ungabuki lapho uya khona, utawuhlangana nalokubi/Nangabe tintfo
         tenteka, wente ngatsi awuboni, utawuphaphanyiswa ngulokubi. (Naletinye
         taga letenembako temukelekile.)                                               (2)
                                                                                       [10]

                                                           SAMBA SESIGABA A:           30

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8                        DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letikhombisa kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti                nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa.'

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
lokusifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambalo, babuye bavete nendlela babhali
labavame kusiveta ngayo enovelini. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha
tigameko lapho LaMagagula abukeka njengentfo lengenamsebenti kantsi ekugcineni
utawuba lusito kumbe yintfo lenkhulu, njengekubukelwa phasi nguLushawulo,
nguLahlophe, nguTintfombi, njll

Umtimba

Bahlolwa bangahle bavete tigameko letenta kutsi LaMagagula abukeke njengemuntfu
longenamsebenti kumbe longakabaluleki kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe abe
yintfo lenkhulu, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

Kunganakwa nguLushawulo:
• Kumshiya angasabuyi ekhaya,
• Kutsandzana naTintfombi agcine angasondli bantfwana ekhaya,
• Kungeti emngcwabeni wemntfwana wakhe.
• Kumcindzetela kutsi akhele Tintfombi indlu yekuhlala.
Ekugcineni Lushawulo ubuyele kuLaMagagula.

Kubukelwa phasi nguLaHlophe kantsi ekugcineni Lamagagula utawuba lusito kuye.
• Kufihlela LaMagagula ngekutekwa kwaTintfombi, alotjolwe abe ngumfati
• Kwemukela Tintfombi ngalesikhatsi eta naLushawulo, LaMagagula abe akhona
• Kukhetsa bantfwana baLaMagagula atsandze baTintfombi.
Ekugcineni LaHlophe asagula wanakekelwa nguLaMagagula.

Kubukelwa phasi nguTintfombi kantsi ekugcineni Lamagagula utawuba lusito kuye.
• Kugana Lushawulo.
• Kubulala bantfwana baLaMagagula
• Kutjela Lushawulo kutsi LaMagagula ngumtsakatsi.
Ekugcineni LaMagagula kwaba nguye lamsitako ekuguleni nasekufeni kwebantfwana
baTintfombi, wabuye wamncengela kuLushawulo nakubuywa emkhayeni.
(Naletinye tigameko letigcamisa kutsi, 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa,' letingakabalwa lapha
temukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9                         DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

Siphetfo

Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta sobala kutsi 'umuntfu lobukeka
angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa'

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                                 [25]

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Wakhona kwakhela Tintfombi indlu nakamcosha eJozi Lushawulo/
         ngalesikhatsi Lushawulo afika naTintfombi kwekucala wakhona kuhlala naye
         nanobe bekubuhlungu nje/Letinye tintfo labetsi noma ativa ngaTintfombi
         kubantfu bangaphandle, angete atinaka. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                                 (2)

7.2      Lushawulo wacolela Tintfombi emva kwekutfola umntfwana wemlumbi/
         Lushawulo wacosha unina ekhaya, wangaya nasemngcwabeni wakhe/
         wehluleka kungcwaba umntfwanakhe, wavele watfumela emapulango
         ekwakha libhokisi kuLaMagagula.    (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                                (2)

7.3      Ngesigameko sekulungiselelwa kuya emkhayeni, lapho bakaKhumalo
         babikela indvuna kutsi nayo ibe yincenye yalomshuco njengendlela
         yekuhlonipha bukhosi bendzawo.                                                  (2)

7.4      Umkamfundisi uvela kuphela lapho LaMagagula ayewubika tinhlupheko
         takaKhumalo, akaphindzi avele kulenoveli kantsi LaMagagula uvela kusukela
         ekucaleni kuze kube sesiphetfweni salenoveli.        (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                       (2)

7.5      Lushawulo wahamba waya eJozi wangasabuyi ekhaya/ liphupho
         laLaMagagula lapho abona khona Lushawulo eta ekhaya ahamba nemuntfu
         lomsikati lomeme umntfwana.       Umbhali uveta kutsi labanye bobabe
         labashadile babe basebentela khashane nasekhaya, bavame kungetsembeki.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

7.6      Wayibambisisa imiyalo yebatali bakhe lebeyitsi abeketelele konkhe
         kwasemtini nobe kungatsiwa uyatsakatsa abeketele/Bekabambelele kakhulu
         enkholweni yakhe ngobe bekangumuntfu welisontfo/Abetsandza Lushawulo.
         (Kunye kwaloku.)                                                                (2)

7.7      Emva kwekushaywa kwaTintfombi emkhayeni, Lushawulo nakazama kushisa
         tintfo taTintfombi, LaMagagula wetama kutikhipha kute tingashiswa. Letento
         taLaMagagula titento letingaketayeleki nawubuka simo sasesitsenjini, loko
         kwakhombisa luvelo lwaLaMagagula.                                               (2)

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

7.8      Sento sakhe sekungabi yinkhomo ledla yodvwa samsita kakhulu ngobe
         boKunene naNyoni bamvakashela, bambonisa kutsi aye emkhayeni kute
         kutfolakale loko lokucedza likhaya lakhe.                                         (2)

7.9      Kunikela ngalo etintsandzaneni/Kululahla emigconyeni yetibi/Kululahlela
         kuyise walo/kulubulala/Kunikela kubosonhlalakahle/Kupha labasikati
         labangenasiphiwo sekutfola bantfwana/Kupha labangatfoli bantfwana/
         Kulushiya nagogo walo yena anyamalale. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                                  (2)

7.10     Kuyawuba lukhuni kutsi atfole bofakazi bebatali nasekufanele atsatse matisi/
         Kuyawuba lukhuni nasekufanele ayewuphahla bakubo/Angeke emukeleke
         kahle emmangweni/Utawuba nenkinga nasekufanele ashade ngobe
         kungenteka ashade umuntfu lonesibongo sakhe mbamba. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                (2)

7.11     Imibono itawehluka kodvwa ifake ekhatsi loku:
         Lesaga sichaza kutsi ungabometsemba umuntfu. Lushawulo abemtsandza
         kakhulu Tintfombi futsi ametsembile, waze wakhohlwa ngisho nelikhaya
         lakhe, kodvwa wamangala lapho Tintfombi satfola umntfwana loliphumalimile
         lokusho kutsi bekaphinga/Kushaywa kwaTintfombi emkhayeni. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                  (2)

7.12     Lamavi aTintfombi abecondze kutsi engeke aye ekhaya ngobe angafuni
         kubonana naLaHlophe kute LaMagagula etsembe kutsi ungumtsakatsi.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (3)
                                                                                           [25]

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tigameko letikhombisa kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti                    nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa.'

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
lokusifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambalo, babuye bavete nendlela babhali
labavame kusiveta ngayo enovelini. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha
tigameko lapho Mphikeleli abukeka njengentfo lengenamsebenti kantsi ekugcineni
utawuba lusito kumbe yintfo lenkhulu, njengekubukelwa phasi nguSikhulu Tsabetse,
nguMagumeni, nguLotifiso, njll

Umtimba

Bahlolwa bangahle bavete tigameko letenta kutsi Mphikeleli abukeke njengemuntfu
longenamsebenti kumbe longakabaluleki kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe abe
yintfo lenkhulu, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

Kunganakwa nguSikhulu Tsabetse:
•    Kumncisha indzawo yekuhlala,
•    Kumfihlela tincwadzi tekufa kwebatali bakhe.
•    Kumcoshisa esikolweni.
•    Kumbitela emaphoyisa ngobe atsi unetikhali futsi utsengisa umtfunti wetinkhukhu.
Ekugcineni Mphikeleli nguye lokhuluma naSkhulu Tsabetse asacolisa kuloku lamente
kona.

Kubukelwa phasi nguMagumeni kantsi ekugcineni utawuba lusito nakungcwatjwa
uyise.
•    Kumbita ngemchamuki, atsi ungumsinsi wekumbelwa.
•    Kungafuni kulandzelela inchubo yemhlangano lebewuchutjwa nguMphikeleli
•    Kuhamba atjela bantfu kutsi bangamvoteli kutsi abe ngusosifundzave.
Ekugcineni Mphikeleli wamsita nakushone Sikhulu Tsabetse wabuye wakhetfwa waba
ngusosifundzave.

Kubukelwa phasi kwaMatsiya ngummango waseMbalenhle.
•    Kubukelwa phasi nguSikhulu Tsabetse atsi uluhlanya.
•    Kubukelwa phasi nguMagumeni emhlanganweni
•    Kubukelwa phasi nguMphikeleli atsi akukho licala langammela kulo.
Ekugcineni Matsiya wasita Mphikeleli ngekumtfolela indzawo yekuhlala, wabuye
wayommela esikolweni ngalesikhatsi acoshiwe ngekuveta igazethi.
(Naletinye tigameko letigcamisa kutsi, 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa,' letingakabalwa lapha
temukelekile.)

Siphetfo

Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta sobala kutsi 'umuntfu lobukeka
angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa'

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                                   [25]

                                          NOBE

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12                          DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

9.1      Tifundvo teTibalo/Tebuchwepheshe/Isayensi/ Temlandvo. (Nobe ngutiphi
         letinye tifundvo letingentiwa ngeLulwimi Lwesintfu temukelekile.) (Kubili
         kwaloku.)                                                                        (2)

9.2      Mphikeleli watitfoba ngalesikhatsi afuna indzawo yekuhlala kaTsabetse/
         Ngalesikhatsi Magumeni akhuluma kabi emhlanganweni, Mphikeleli watsi
         akacolise, wakhutsata kutsi bahloniphane/Bekangabambeli bantfu labadzala
         emagcubu/Bantfu labadzala abebabita ngemagama enhlonipho, sib. Babe,
         make, mnaketfu, tinanatelo/Uya kaTsabetse abe ati kutsi abamfuni/
         Wevelana nemndeni wakaTsabetse ngekushona kwakhe. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                               (2)

9.3      Kwelashwa kwaMatsiya nguDlamini lebekasebentisa indlela yekwelapha
         kwendzabuko/Kusebentisana kwebalaphi bendzabuko nalabo belwati
         lwaseNshonalanga/kuvumela belaphi bendzabuko kutsi bavule indzawo
         yekwelaphela/Kwetsiwa kwebantfwana baMphikeleli ngemagama ebatali
         bakhe/Kucanjwa kabusha kwemagama etigodzi ngemagama endzabuko/
         Kudlalwa kwemidlalo yesintfu/Kwati tinyanga ngemagama esintfu/
         kuhlobisa tinwele ngendlela yesintfu/Kukhutsata kudla kwesintfu/
         Kuhambela tibhimbi tesintfu/Kuvunula. (Kubili kwaloku.)                          (2)

9.4      Emavi aShongwe aba liciniso ekugcineni kwalenoveli. Bomphikeleli basita
         Magumeni ngemalungiselelo ekungcwaba babe wakhe Sikhulu Tsabetse.                (2)

9.5      Mphikeleli bekenta tifundvo Temlandvo, Telive neTekuvakasha. Letifundvo
         betingamsita ngekutsi ati emave latawahola, ati umlandvo walabake bahola
         netintfo letabaphumelelisa kumbe letabahlulekisa/Afundze tindlela baholi
         lebebacatulula ngato tinkinga. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)       (2)

9.6      Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kungenteka kutsi wagula kakhulu kwaze kwatsintseka nengcondvo/
         Kungenteka      abebhema      umtfunti     wetinkhukhu/Kungenteka abedla
         tidzakamiva/Kungenteka kutsi abentiwa tinkinga tekuhlala yedvwa ekhaya/
         Kungenteka waloywa/Kungenteka ingcondvo yatsikanyetwa kufundza
         kakhulu/ Kungenteka wahlukumeteka kakhulu emoyeni/Kungenteka
         weca emasiko/Kusebenta ngetinkinga tebantfu onke emalanga,
         lokugcina kutsikameta ingcondvo yakhe. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                                 (2)

9.7      Lusha kumele lukhulunyiswe ngelulwimi lweSiswati/Etikolweni lusha kumele
         lugcugcutelwe kutsi lufundze tincwadzi teSiswati/Kufanele kukhutsatwe kutsi
         bente tinkhulumomphikiswano/Kufanele kukhutsatwe kutsi bente tinkhulumo/
         Kuveta ematfuba emisebenti lefuna Siswati/Kufanele kukhutsatwe kutsi
         babhale tincwadzi teSiswati/Kufanele kukhutsatwe kudlala imidlalo
         yeSiswati/Konkhe          lokwentiwako        kwentiwe         ngeSiswati/
         Bomakhalekhikhini babe nelulwimi lweSiswati babuye babe nemidlalo
         ledlalwa ngeSiswati. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
         kwaloku.)                                                                        (2)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

9.8      Imibono itawehluka ifake ekhatsi lena lelandzelako:
         Labatsi ngumbono lomuhle batawesekela ngekutsi: Masipalati unciphisela
         bantfu umsebenti wekutsi bagubhe imigodzi nasekungcwatjwa/Kugujwa
         kwemigodzi      kwakha     ematfuba      emisebenti/Konga sikhatsi/Kusita
         labangenatihlobo tekubagubhela nangabe kushoniwe.
         Labatsi akusiwo umbono lomuhle batawesekela ngekutsi: Nakuna litulu
         igcwala emanti/Wenta kutsi bantfu bafe ngebunyenti/Kuphambana
         nemihambo yesintfu/Kubita kufa. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kunye kwaloku, bese uyesekela.)                                   (2)

9.9      Mvakali udlala indzima lenhle kakhulu emphilweni yaMphikeleli, waphelelisa
         lobutsatfu lobushiwo nguMtsetfosisekelo welive ngekutsi ayewukhuluma
         naSikhulu Tsabetse ngendzaba yekucoshwa kwaMphikeleli esikolweni ngoba
         angenabatali labemela tindzaba takhe esikolweni/Wavumela Msiti kutsi
         atadishe naMphikeleli kulinye lemakamelo akakhe. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                          (2)

9.10     Lombhikisho bewuwekucedza kufundziswa kwaletinye tifundvo ngelulwimi
         lweSibhunu. Ligalelo lolifakile lekutsi umtsetfosisekelo welive wente tonkhe
         tilwimi temdzabu taba semtsetfweni, kodvwa tifundvo letifana neTibalo
         naletinye, tisengakafundziswa ngetilwimi temdzabu/ Alikho ligalelo ngobe
         akufundvwa ngetilwimi temdzabu.                                                   (2)

9.11     Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labavumako batawesekela ngekutsi: Lesento siyabahlukumeta bantfwana
         bagcine babhudza nasebusuku/Labanye bebantfwana abakhoni kumelana
         nekubona      umuntfu    labamatiko     agujelwa    phasi/Kungenteka kutsi
         batsikameteke engcondvweni imphilo yabo yonkhe/Kufa kuyahlonishwa futsi
         kuyatilelwa, njll.
         Labangavumi batawesekela ngekutsi: Nangabe bantfwana batjeliwe babuye
         bakhonjiswa, imibuto labavamise kuba nayo ngalabangasekho ayibi khona.            (2)

9.12     Siyamfanela Tsabetse ngobe ekucaleni bekangafuni nekumbona Mphikeleli,
         atsi uliphekulatikhuni. Ngetulu kwaloko, wabuye wamfihlela tincwadzi tekufa
         kwebatali bakhe nalapho bangcwatjwa khona. Ekugcineni asakhulile futsi
         sekatawushona, wantjintja, wabita Mphikeleli, wacolisa, wabuye wamnika
         netincwadzi letimtjela ngemathuna ebatali bakhe/ Umuntfu nasekaphelelwa
         ngemandla ekutivi kela, bantfu bayatentela kuye njengaTsabetse. (Lesaga
         sichaza kutsi umuntfu lebekahlupha, akhatsata, nasekuhambe iminyaka
         uyantjintja alunge.) (Lesaga sichaza kutsi umuntfu lebekahlupha, akhatsata,
         nasekuhambe iminyaka uyantjintja alunge.)                                         (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Intfo lengenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito lolukhulu kusasa.

SINGENISO:

Bahlolwa bachaza sifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambhalo. Babuye bavete
nendlela tinganekwane netibongelelo letivame kusiveta ngayo lesifundvo.

UMTIMBA:

Bahlolwa bangahle baphawule ngalamaphuzu lafaka ekhatsi lawa lalandzelako:

Libhubesi Nalogwaja:
• Logwaja bekabukeka angenamsebenti walutfo.
• Logwaja wetsembisa kutsi utawuzama ngako konkhe kutsi atfolele libhubesi
   inyama ngobe beselehluleka kutingela.
• Logwaja naye bekalambile.
• Libhubesi nalo lasita logwaja ngekutsi limuphe naye inyama.
• Logwaja lobekabukeka angenamsebenti walutfo wasita bantfu ngekubulala
   libhubesi lebelesatjwa ngibo bonkhe bantfu.
• Bajabula bantfu basho nekutsi ubasitile logwaja ngekubulala libhubesi.

Tibongo Tenkhosi Tobias Nkosi
Kubukelwa kwakhe phasi bantfu bendzawo.
• Utalwa lapho kungasho lutfo khona, kufana nasemcubeni, kodvwa ugcine
    ayinkhosi
• Tindvuna betingenandzaba naye, tamlahla khashane kantsi titawugcina
    timkhotsamela.
• Talukati       taseFeni    betingenandzaba    naye,    alahlwe      njengesagila
    labangasasitsandzi, tatsi natimbona andlondlobala aya ePitoli, asaneludvumo,
    taphuma tamtatatela.
• Abebukeka         angumuntfukatana   kepha    wagcina   alusito    ebantfwaneni
    nasesitukulwaneni sabo.
• Indlela labengiyo, bebacabanga kutsi utawuba nelunya abuse ngesandla lesicinile,
    atsatsele labanye bantfu imfuyo yabo, kepha wabusa ngekuthula nangenhlitiyo
    lenhle, ahleka nabo bonkhe bantfu.
• Kubekwa kwakhe esihlalweni abuse sive - kube abetsatselwa phasi.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako etindzabenimbhalo tabo, ngekuveta
kutsi imibhalo yetemdzabu lekhetsiwe iyativeta nobe ayitiveti tigameko letiveta sobala
kutsi 'umuntfu nobe intfo lebukeka ingenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito
nobe yintfo lenkhulu kusasa'.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C                                   [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15                             DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

UMBUTO 11

11.1     Kungabikhona kwemanti/Kuphela kwemanti/Kinsweleko yemanti/Ngemanti.
         (Kunye kwaloku.)                                                                    (2)

11.2     Yingwenya lekhulumako.                                                              (2)

11.3     Kutsatfwa   kwaGabisile        yingwenya.     Ngiso     sigameko     lesikhulu
         kulenganekwane.                                                                     (2)

11.4     Luphawu lwengoti/lwekufa/lwebubi/lwebumatima. Ngobe nakulenganekwane,
         logcoke ingubo lebovu, nguye labetawutsatfwa yingwenya angaphindzi
         abonwe.                                                                             (2)

11.5     Kuba sekudzeni kwelikhaya lakaboGabisile nesitiba sengwenya, kwente kutsi
         unina waGabisile angaboni kutsi boGabisile naHluphekile sebantjintjiselene
         ngetingubo, lokwente Hluphekile asindze ekutsatfweni yingwenya ngobe
         sekagcoke ingubo leluhlata.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (2)

11.6     Imibono itawehluka. Labatsi uphumelele, batawesekela ngekutsi:
         kunemlingisi lametse ligama laHluphekile. Kulenganekwane uyahlupheka
         ngobe washonelwa batali, unina wakhe lomncane wanikela ngaye
         engwenyeni kutsi imtsatse ayewugada bantfwana bayo.
         Labatsi akakaphumeleli batawesekela labakushoko.                                    (2)

11.7     Lesaga sichaza kutsi, 'umuntfu lotifake yena enkingeni akevelwa buhlungu.'
         Make waGabisile nguye lotjele ingwenya kutsi itsatse umntfwana logcoke
         ingubo lebovu, kantsi akati kutsi bekutawuba ngulentsandvokati yakhe
         legcoke lengubo ngalelo langa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (3)
                                                                                             [15]

11.8     Yimvumelwanosicalo lecondzile ya-Wa-/Yimvumelwanosicalo.                            (1)

11.9     Wagucelwa tindvuna,
         Wagucelwa ngemadvodza,

         Lelinganatfwa tinkhomo,
         Linatfwa ngemadvodza.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (1)

11.10    Ilusebentisele kubabata/      kudvumisa     bukhulu   benkhosi   Ngwane    III/
         Kubongelela.
         (Kunye kwaloku.)                                                                    (1)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

11.11    Utitjela kutsi lobongelelwako bekangabatsandzi bantfu labasikati ngobe
         bekashaya emantfombatane/tidzandzane.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (1)

11.12    Umugca 26 utsi lapho lona lobongelelwako atalwa khona, akunabantfwana
         bebafana.                                                                         (2)

11.13    Lichibi, lidamu lelinemanti lathulile kube liyashona. Nalona lobongelelwako,
         abebukeka abindzile kantsi unelulaka.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

11.14    Alufakwa lubuya neludzaka. Simfanele ngobe kutsiwa bekanelulaka kuyo
         yonkhe indzawo lapho ahamba khona, agucelwa ngemadvodza, agucelwa
         natindvuna. Lokusho kutsi ungamcala usuke utitsintsele, utawubuya
         nafunwako.                                                                        (2)
                                                                                           [10]

                                                             SAMBA SESIGABA B:             25

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           17                            DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi
ebantfwaneni babo. Indzabambhalo iphatselane naLaHlatjwako, LaJele
naMkhalelwa.

Singeniso
Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi tintfo letinhle nobe letimbi letentiwa batali,
kungenteka bantfwana babo batifundze nabo baphile njengabo, njengekungabi
nemaciniso kwemtali, nemntfwana angagcina aba nemanga.

Umtimba
Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala indlela batali labakulomdlalo
lebebatiphatsa ngayo nekutsi loko kube namuphi umtselela ebantfwaneni babo.
Tigameko tingafaka ekhatsi leti letilandzelako:

LaHlatjwako:
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
•    Uneteluleko nemfundziso lenhle emntfwaneni – Lokwenta Makhosi akwati
     kutibamba nanobe simo sembango sesishisa kangakanani
•    Uyakhutsatana – Lokwente Makhosi akhutsateke kutsi atsatse bukhosi labunikwa
     nguMkhalelwa nanobe ubangwa.
•    Lokwatiko kucebisa umntfwanakhe ngetintfo letimbi letingahle timehlele –
     lokwente Makhosi acaphelisise nangabe aphiwa kudla angavele adle nanobe
     kukuphi.
•    Uvula ematfuba ekucocisana nemntfwanakhe – lokwente Makhosi abonisane
     naSifiso ngekuyowelashwa yinyanga yesive, agcine aphephile ekulunjweni.
•    Unelutsandvo- lokwenta Makhosi atsandze bomnakabo angababandlululi.

LaJele
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
•    Ungumake longumkhohlisi – Lokwente Nkhanise afundze kuhamba akhohlisa
     bantfu abatsembisa tikhundla letingekho njengaNdzabeni naSicongo.
•    Make lonetimfihlo - lowafihlela Nkhanise kutsi akasuye wakaNhlapho – Lokwente
     kutsi naNkhanise afihlele Makhosi kutsi ubopha lisu lekumcumba phasi
     nemfelandzawonye, ngekungati kutsi ubanga lokungakamfaneli.
•    Ukhutsata Nkhanise ngebukhosi lobungasibo bakhe, lokufana nekungatfobeli
     emavi endvodza yakhe – Lokwenta Nkhanise naye ehluleke kutfobela imiyalo
     yebantfu labadzala kungako wehluleka kutfobela livi laMkhalelwa, lekutsi Makhosi
     kube nguye inkhosi.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18                             DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

Mkhalelwa
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
•     Unesibindzi sekumelana nemaciniso nobe kungahlali kahle kulabanye –Lokwente
      Makhosi avume kutsatsa bukhosi ngesibindzi ngobe abunikwe nguyise nanobe
      labanye baphikisana nekubekwa kwakhe.
•     Utsandza kuthula – Lokwente Makhosi naye angafuni kutsatsa sikhundla
      sebukhosi ngeludlame kodvwa afuna kubusa ngekuthula.
•     Uneteluleko letinhle emntfwaneni, weluleka Makhosi ngendlela lekufanele
      aphatse ngayo lendzawo yaseLusizini. – Lokwenta naMakhosi akhone kweluleka
      Sifiso ngekutsi bangahlaseli ngetikhali ngobe angafuni kutsatsa bukhosi
      ngetandla letigcwele ingati.
•     Ungubabe lohlakaniphile ngekunganiki Nkhanise sikhundla lesingesiso sakhe –
      Lokwenta kutsi Makhosi ahlakaniphe abe cotfo futsi akhone nekubona ingoti iseta
      khashane.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha ngenhla, letigcamisa kutsi indlela batali
labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo,
temukelekile.)

Siphetfo
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho nekutsi indlela batali labatiphatsa ngayo iba nemtselela lomuhle nobe
lomubi ebantfwaneni babo, basho nekutsi bantfwana batiphatsa njani kuveta bunjalo
bebatali babo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni, letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

13.1     Sifiso welekelela Makhosi emphini yabo yembango naNkhanise/Nkhanise
         wenyanyiswa kutsi nangabe Makhosi atawugcina asitsetse sikhundla
         sebukhosi, Sifiso utawuba yindvuna lesetulu/Kutsi ungumngani waMakhosi.
         (Kunye kwaloku.)                                                                    (2)

13.2     Kunemlumbi lowafike wakhonta eLusizini wemukelwa, Mkhalelwa watsi
         umshiya etandleni taMakhosi/Makhosi etibongweni takhe kuvela kutsi
         sewukwitilize nalomlumbi lokusho kutsi lulwimi lwesilumbi beselucalile kuba
         nemtselela ebantfwini bendzawo.                                                     (2)

13.3     Imibono itawehluka, ifake loku lokulandzelako: Ayikaphephi ngobe Sifiso
         bekatsandzana naBonakele, intfombi yaNkhanise, Nkhanise bekalijaha
         lelinatsako atsandzana netintfombi letinyenti lokungaholela ekutseni
         kutselelwane tifo temacansi/Babanga Bonakele naNkhanise lokungenta
         atfole tifo temacasi.                                                               (2)

13.4     Angeke tibe lusito ngobe emaphupho aMakhosi bekukutsi abuse indzawo
         yaseLusizini ngekuthula, lombuso ube ngumbuso lohlobile, hhayi logcwele
         ingati, kantsi Sifiso yena utsandza timphi, kuye indlela yekusombulula tinkinga
         kutsi kuliwe.                                                                       (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           19                           DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

13.5     Libito lelisha Makhosi labetawubita ngalo iLusizini bekutawuba
         kuseNjabulweni. Kufa kwaNkhanise, Sicongo naNdleleni, lokusho kutawuba
         lite, kuchutjekwe nekujabula/kujabula ngiko lokubalulekile, kufa kona kulite.     (2)

13.6     Bekumele alihlakate lelicembu ngobe liphikisana netincumo takhe/Bekumele
         abite lelicembu alitjele emaciniso ngekutalwa kwaboNkhanise naMakhosi/
         Bekufanele abite boNgedze naNdzabeni abatjele kutsi bangedukisi Nkhanise/
         Bekumele abeke tinhloli letitawubuka kutsi umfelandzawonye awuchubeki
         nekuhlangana/Bekufanele ababite abakhulumise njengebantfu bakhe/
         Bekufanele abajezise ngobe bebenta lokuphambene nemtsetfo wakhe/
         Bekufanele abehlise etikhundleni/bekufanele abacoshe eLusizini/
         Bekufanele bahlawuliswe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         (Kubili kwaloku.)                                                                 (2)

13.7     Ndleleni bekatawukhunjulelwa kuba lusito kwakhe ngekutfwalela Mkhalelwa
         tindzaba letitsintsa bukhosi/Lutsandvo lebekanalo kubomnakabo/Usukumela
         etulu nakatfunywa/Kutsi nguye lowenta sento sekuphambana nelisiko
         lekuteka/Utawukhunjulwa ngesitsembu sakhe.            (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                        (2)

13.8     Wentiwa kuhlonipha tincumo teyise nekungafuni kuphikisana naye/
         Kukhutsatwa ngunina/Kukhutsatwa nguSifiso/Kukhutsatwa nguNtfwasahlobo.
         (Kubili kwaloku.)                                                                 (2)

13.9     Ubalulekile ngobe Makhosi waphuma kutsiwa ubitwa nguLungile kwaze
         kwavela lenhlekelele yekufa kwemalunga emfelandzawonye. Ngaphandle
         kwaLungile, bekuyoba lukhuni kutsi kufinyelelwe esiphetfweni lesifana nalesi.     (2)

13.10    Bebatawutfola   emafa/Bebatawutfola  ludvumo/Bebatawutfola         tindzawo
         tekulima     nekwakha/Bebatawuganwa/Bebatawutfola             kuhlonishwa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                     (2)

13.11    Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         •   Kuhlaba umkhosi, ayewubikela Mkhalelwa nesive sonkhe ngalokufa.
         •   Kujabula ngobe besekungeke kuphindze kube nembango, laba
             labashonile ngulaba lebekubangwa nabo bukhosi.
         •   Kuya kunina uyewubika ngalesehlakalo.
         •   Kuva buhlungu ngekushona kwebanakabo labefuna kubusa nabo.
         •   Kuva buhlungu ngekutsi utawubusa titsa takhe setifile.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile) (Kunye kwaloku.)                       (2)

13.12    Imibono itawehluka ifake ekhatsi lena lelandzelako:
         •   Wadala luchekeko emadvodzaneni akaNhlapho ngekuvumelana
             Nkhanise kutsi bente lisu lekubulala Makhosi.
         •   Ulilunga lemfelandzawonye lelihlakata bukhosi bakaNhlapho.
         •   Ulumba sijula lekufanele sitsatfwe nguMakhosi kute simbulale.
         •   Uvumelana nalamanye emalunga elicembu leMfelandzawonye kutsi
             kuyewubulawa Makhosi ngaseweni.
         •   Kwelapha mbumbulu.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.)                   (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           20                          DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

UMVUZO – NS Nzima

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi
ebantfwaneni babo. Indzabambhalo iphatselane naLaMbuli, LaNgwenya
naBhembe.

SINGENISO:
Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi tintfo letinhle nobe letimbi letentiwa batali,
kungenteka bantfwana babo batifundze nabo baphile njengabo, njengekutsengisa tjwala
kwemtali, lokungenta nemntfwana agcine anatsa.

UMTIMBA WENDZABAMBHALO:
Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala indlela batali labakulomdlalo lebebatiphatsa
ngayo nekutsi loko kube namuphi umtselela ebantfwaneni babo. Tigameko tingafaka
ekhatsi leti letilandzelako:

LaMbuli:
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
•    Uyatinika sikhatsi emsebentini wemntfwanakhe wesikolo – Lokwenta Batjele atinike
     sikhatsi ekwenteni umsebenti wakhe wesikolo wagcina aphumelela ngemalengiso
     etifundvweni takhe takamatekuletjeni.
•    Uhambela imihlangano yesikolo, aphindze achumane nabothishela - Lokwenta
     Batjele kutsi akhutsalele kwenta umsebenti wakhe futsi akubone kubaluleka
     kwekuhlangana nebangani kute kusitwane.
•    Ukhutsata Batjele kutsi asebentise tinyanga letilishumi nakubili kutilungiselela
     imphumelelo etifundvweni takhe – Lokwenta Batjele kutsi akhone kubuyeketa
     umsebenti lasalele kuwo emuva.
•    LaMbuli utiphatsa kahle futsi uhlonipha nabomakhelwane bakhe – Lokwenta kutsi
     Batjele afundze kutiphatsa kahle, kuhlonipha nekuba nesimilo lesihle,
     wangahlanganyeli nebangani emikhubeni yabo lemibi.

LaNgwenya
Indlela lebekatiphatsa ngayo
•    LaNgwenya utsengisa tjwala kakhe - Lokwenta kutsi Satile afundze imikhuba lemibi
     leyaholela kutsi ekugcineni angahloniphi abuye ayekele sikolo.
•    Akahambisani nekwesekelwa kwaSatile esikolweni ngalokuphelele -Lokwenta kutsi
     Satile angakuboni kubaluleka kwemfundvo.
•    LaNgwenya akamniki umntfwana litfuba lelanele lekufundza ekhaya - Lokwenta
     kutsi Satile angatiniki naye sikhatsi sekufundza lokugcine kumholela ekusaleleni
     emuva emsebentini wesikolo.
•    Akayihambeli imihlangano yasesikolweni - Lokwenta kutsi Satile angabi nendzaba
     nekugcugcutela batali bakhe kutsi baye emihlanganweni yesikolo kute babone kutsi
     uchuba njani esikolweni.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           21                            DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

Bhembe
Indlela lebekatiphatsa ngayo
• Ungubabe lokhululekile ekucoceni naBatjele, akafani nalabanye bobabe
    labangemabhubesi ebantfwaneni babo – Lokwenta Batjele afundze kucoca
    ngekukhululeka nalabanye bantfu abuye ahambe phambili etingcocweni
    temacembu.
• Uyatinika sikhatsi sekwelekelela Batjele ngemisebenti yakhe yesikolo – Lokwenta
    Batjele naye akhutsale kwelekelela bangani bakhe etifundvweni tabo.
• Wahlalisa phasi boSatile naBatjele wabakhulumisa ngekwehla kwelizinga
    lemiphumela yabo nakubukwa emaphothifoliyo abo – Lokwenta Batjele wafundza
    kwekhuta bangani bakhe njengalapho ekhuta Satile ngemikhuba lemibi labesacale
    kuyenta, lebeyehlisa lizinga lakhe lemsebenti wesikolo.
(Naletinye tigameko letinembako, letingakabalwa lapha temukelekile.)

SIPHETFO SENDZABAMBHALO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho nekutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ibe nemtselela lomuhle yini
nobe lomubi ebantfwaneni babo, basho nekutsi bantfwana batiphatsa njani kuveta
bunjalo bebatali babo.

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
         yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C.                                   [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

UMVUZO – NS Nzima

15.1     Lesakhiwana senteka esikolweni saseMkhuphukantsaba, emtapenimabhuku
         ngesikhatsi sesikolo.                                                              (2)

15.2     Kunalohola letingcogco longuBatjele/Bonkhe banikwa ematfuba lalinganako
         ekuphawula/Abangenani emlonyeni. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                     (2)

15.3     Nalomuhla, letinhlobo tetindlu letibalwe lapha ngenhla tisekhona, njengendlu
         lelala bafana (lilawu), likamelo lelilala emantfombatane (intsanga), yindumba
         kuphela lengatfolakali kuto tonkhe tindlu, nangabe ikhona yakhiwa eceleni
         kwendlu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                               (2)

15.4     Liphepha lesitsatfu. Bacoca ngendlelanchubo yekulibhala, babuye bacoce
         ngesakhiwo sendzaba ngobe leliphepha lesitsatfu liphatselene nekubhalwa
         kwendzaba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                             (2)

15.5     Wenteka umnyaka wonkhe. Lomdlalo ucala lapho bafundzi bakhetsa
         emakhono labatawafundzela ekucaleni kwemnyaka kuze kufike ekupheleni
         kwemnyaka lapho kuphuma khona imiphumela yakamatekuletjeni.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           22                         DBE/Lweti 2016
                                     NSC – Imemorandamu

15.6     Kutivulela indzawo yekudlela/Kuphekela imicimbi/Kuvula sikolo sefundzisa
         ngemakhono ekupheka. (Nalamanye emaphuzu lanembako emukelekile.)
         (Kubili kwaloku.)                                                               (2)

15.7     Tifundza kwenta tintfo ngekulandzelela luhlelo lolutsite/Tifundza kutsi
         nakucociswana,     kunikwana      ematfuba   ekukhuluma      ngaphandle
         kwekuphazamisana/Tifundza kuhlonipha imibono yalabanye/Titfola lwati/
         Tifundza ngetinhlobo tetindlu tendzabuko yeMaswati. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.)                                      (2)

15.8     Letingcogco atimange tamsita Mlandzeli ngobe ekugcineni akazange
         aphumelele watfolakala asaboshiwe ngenca yekutfolakala adle lamponjwana
         wabuye watfolakala nesibhamu.         (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                  (2)

15.9     Umbhali wetama kutfutfukisa lwati lwemagama endzabuko nesilulumagama
         lokubuye lutfutfukise lizinga lelulwimi. Umbhali usebentise emagama lafana
         nelilawu/intsanga/lidladla/indumba.      (Naleminye   imibono   lenembako
         yemukelekile.)                                                                  (2)

15.10    Atsatfwa njengemaciniso abe atsintsa imiva yalabanye. Sesiphelile sikhatsi
         saloko lomuhla ngobe bonkhe bantfu sebayalingana, lidladla selawonkhe
         wonkhe alikhetsi bulili/bakhona labadvuna labanemabhizinisi ekupheka
         kungasibo labasikati kuphela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)       (2)

15.11    Labavumelana nako batawesekela ngekutsi, indumba, njengendlu lehlala
         imitsi yenyanga yekwelapha, ingilo luphawu lwemphilo.
         Labangavumelani nako, batawesekela ngekutsi indumba iluphawu
         lolumbacambili lwebubi nebumnyama ngobe leminye yemitsi letfolakala kuyo
         iyabulala leminye iyaphilisa.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

15.12    Lesaga sichaza kutsi umntfwana ubonakala asesemncane kutsi utawukhula
         abe yini. Batjele uvele wabonakala ekucaleni kwalomdlalo ngekuhamba
         embili kuko konkhe lokwenteka esikolweni kutsi utawuphumelela
         ngemalengiso etifundvweni takhe nekutsi tifiso takhe tekuba nguthishela
         titawugcina tiphumelele. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile).            (3)
                                                                                         [25]

                                                            SAMBA SESIGABA C:            25
                                                          SAMBA SAKO KONKHE:             80

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2016-memo/443c75e4-791a-4515-a5e9-aa37e694c026) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2016-memo/18b24082-178d-4a10-b6a9-4e3a99da0eb9) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016-memo/7135e757-4cf9-41c0-883d-5af60ae7caea) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016-memo/0a15a298-3e48-4b97-9d95-d21883a86562) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
