# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2016, 26 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016/28cbcb7c-e096-47da-9a76-794b25d1c5f4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016/28cbcb7c-e096-47da-9a76-794b25d1c5f4)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · siswati. Question paper, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2016-memo/4a2d37e1-635a-4e2b-a352-4311cbe6eaef) — Memo · 2016 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2016

EMAMAKI: 80

SIKHATSI: Ema-awa 2½

                          Leliphepha linemakhasi la-26.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           2                          DBE/Lweti 2016
                                            NSC

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

2.       Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini lesine
         bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe ngetincwadzi lotifundze
         lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto lenetimphawu kuphela bese
         ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona.

3.       Leliphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:       Tinkondlo          (30)
         SIGABA B:       Inoveli/Temdzabu   (25)
         SIGABA C:       Umdlalo            (25)

4.       ISIHLANU IMIBUTO lefanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
         imibuto MITSATFU (3), ESIGABENI B MUNYE (1), ESIGABENI C MUNYE
         (1) ngalendlela:

         SIGABA A: TINKONDLO

         TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
         ENKONDLWENI LENGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile
         kuwuphendvula lombuto.

         SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

         SIGABA C: UMDLALO

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

5.       KUKHETFWA KWETIMPHENDVULO TESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
         NESIGABA C (UMDLALO)

         •    Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
              nemdlalo lowufundzile.
         •    Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
              UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
              umbuto wendzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
              uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
              lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
              wendzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute
              usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          3                                DBE/Lweti 2016
                                           NSC

6.        BUDZE BETIMPHENDVULO

          •   Imibuto    yendzabambhalo     etinkondlweni   kufanele   iphendvulwe
              ngemagama la-190–240.
          •   Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele iphendvulwe
              ngemagama la-340–390.
          •   Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
              nelinani lemamaki labekiwe. Labahlolwako kufanele banganhlanhlatsi.

7.       Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni kwaleso naleso sigaba.

8.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
         ephepheni lemibuto.

9.       Cala LESO NALESO sigaba ekhasini LELISHA.

10.      Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:       Lokungenani emaminitsi la-40
         SIGABA B:       Lokungenani emaminitsi la-55
         SIGABA C:       Lokungenani emaminitsi la-55

11.      Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        4                                DBE/Lweti 2016
                                         NSC

LIKHASI LALOKUCUKETFWE
Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi bakwati kukhetsa imibuto labafuna kuyiphendvula
ngaphandle kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
SIGABA A: TINKONDLO

Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
     INOMBOLO YEMBUTO                        UMBUTO               EMAMAKI          LIKHASI
1. 'Mahlahlandlela'                  Umbuto loyindzatjanambhalo       10              6

2. 'Ngihayel' Inkondlo'                  Imibuto lemifisha            10               7

3. 'Ncamul' Emave'                       Imibuto lemifisha            10               8

4. 'Aph' Emagugu?'                       Imibuto lemifisha            10              10
                                           NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelekile kuphendvula lombuto.
5. 'Baleka Mbali'                        Imibuto lemifisha            10              11
*CAPHELA: Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE UMBUTO
          EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo
          ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C.
          ESIGABENI B naseSIGABENI C, phendvula umbuto MUNYE kuphela.

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli lemisiwe.
6. Liphume Nebovu                Umbuto loyindzabambhalo              25              13

7. Liphume Nebovu                        Imibuto lemifisha            25              13

8. Kubamba Letingelako               Umbuto loyindzabambhalo          25              15

9. Kubamba Letingelako                   Imibuto lemifisha            25              16
                                          NOBE
TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.
10. Silulu Semaswati            Umbuto loyindzabambhalo        25                     18

11. Silulu Semaswati                     Imibuto lemifisha            25              18
SIGABA C: UMDLALO

Phendvula umbuto ube MUNYE kuleti timidlalo letimisiwe.
12. Kwahlwa Emini                  Umbuto loyindzabambhalo            25              21

13. Kwahlwa Emini                        Imibuto lemifisha            25              21

14. Umvuzo                           Umbuto loyindzabambhalo          25              23

15. Umvuzo                               Imibuto lemifisha            25              24

CAPHELA: ESIGABENI B ne-C, munye umbuto lophendvuliwe ufanele ube YINDZABAMBHALO
         nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule tindzabambhalo
         LETIMBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         5                           DBE/Lweti 2016
                                          NSC

LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi babone kutsi ngabe baphendvule linani lemibuto
lekunguyona lekumele bayiphendvule.

             SIGABA                  TINOMBOLO    LINANI LEMIBUTO      BEKA
                                     TEMIBUTO    LEPHENDVULWAKO        LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini)       1–4                2
A: TINKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa                5                 1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto           6–11                1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto          12–15                1
lemifisha)
CAPHELA: ESIGABENI            B    ne-C,   cinisekisa  kutsi   uphendvule    YINYE
               INDZABAMBHALO NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA.
               Awukavumeleki kutsi uphendvule tindzabambhalo LETIMBILI nobe imibuto
               lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        6                             DBE/Lweti 2016
                                         NSC

SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI
Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI kuleti letilandzelako uphendvule ngato imibuto
letawulandzela.
UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
MAHLAHLANDLELA – JJ Thwala
1        Labakwatiko batsi:
2        Ulisango lemphilo,
3        Usihlutfulelo semphilo,
4        Ulitibuko lemphilo,
5        Ungumhlahlandlela wemphilo.
6        Sango lemphilo yemuntfu,
7        Vulela lusapho lwakaNtfu
8        Lwendlule luphangelane kuwe,
9        Lugijime ngematubane lamakhulu
10       Luyofinyelel' esicongweni sakaMfundvo
11       Kulelibuswa ngungcondvonkhulu.
12       Sihlutfulelo semphilo yemuntfu,
13       Vuleka singene ngekhatsi
14       Kuletindvongakati letinkhulu,
15       Siyotsekela lwati lolujulile
16       Sigogodz' inhlakanipho yeleNshonalanga,
17       Sinots' emphefumulweni nengcondvweni.
18       Tibuko lemphilo yemuntfu,
19       Welisa labafuna kwewela,
20       Bafinyelele mshiyalowa,
21       Bayogidza batibetsele,
22       Bahlomele likusasa
23       Lelingatiwa ngumuntfu.
24       Mahlahlandlela wemphilo yemuntfu,
25       Yihlahle kumnyama kubovu,
26       Kubhukul' emajaha embutfo,
27       Kubhukule tintfombi telibutfo,
28       Kuphumelele banumzane labatimisele,
29       Kuphumelele bomake labatimisele.
30       Labakwatiko batsi:
31       Uyinsimu lemakhabakhaba,
32       Usiyalu lesigobhot' umlibe,
33       Uyimbita lebil' umlibe,
34       Ulifa lelim' umlibe.
35       Labangakwat' abakushayimkhuba:
36       Bakubuka baval' emehlo,
37       Batjelwe ngawe bavale tindlebe,
38       Bahogeliswe wena baval' emakhala,
39       Banambitsiswe wena bacudvul' umlomo.
Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           7                          DBE/Lweti 2016
                                            NSC

Bhala indzatjanambhalo lapho ucoca khona ngekujula kwalenkondlo lengenhla.

Budze bendzatjanambhalo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kwala-190
kodvwa angabi ngetulu kwala-240.                                                         [10]

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

NGIHAYEL' INKONDLO – JJ Thwala

1        Ngihayel' inkondlo
2        Yemhlaba wonkhe jikelele,
3        Ivakale ngesigci lesihehako,
4        Itsints' imiva nemitsambo,
5        Itsints' imicabango lejulile
6        Ikhutsat' emandla nesineke
7        Sekulwa nenjabho nendzangalo.

8        Ngihayel' inkondlo,
9        Inkondlo yemanon' emicabango,
10       Lelets' intfokoto lemangalisako,
11       Iletse kukhanyiselwa kabusha
12       Engcondvweni nemphefumulweni,
13       Ngiphile imphilo lensha,
14       Ngincob' imphi letfunatako.

15       Ngihayel' inkondlo,
16       Inkondlo yenkhululeko yemphefumulo,
17       Uyihaye busuku nemini,
18       Ingilolotele kwemlolotel' ebusuku
19       Ingikhutsat' emsebentini emini,
20       Ngijabule, ngigidze ngedvwa
21       Ngobe ngingakagawuli yembangandlala.

22       Ngihayel' inkondlo,
23       Inkondlo yekudvumisa
24       Buhle bemvelo yemhlaba,
25       Lobugcamis' imphilo yemhlaba,
26       Ledzinga kukhutsala kwaSikhutsali,
27       Kutsembeka kwaTsembeka,
28       Kulunga kwaLunga.

29       Ngihayel' inkondlo,
30       Inkondlo yetinzululwati
31       Leveta imikhakha yebunzululwati.
32       Funa ngibe ngumuntf' ebantfwini,
33       Ngitfol' inkhululeko yengcondvo,
34       Umhlaba ngiwubuke ngalamany' emehlo.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         8                              DBE/Lweti 2016
                                          NSC

2.1      Sonkondlo    ugcamisani      etingcondvweni     tetetsamelilwati       takhe
         ngalemphindvwa layisebentise kulenkondlo lengenhla?                               (1)

2.2      Sonkondlo ufuna kutitjelani tetsamelilwati takhe ngalamagama lamnyama
         emgceni 17 walenkondlo lengenhla?                                                 (1)

2.3      Nguyiphi lemphi letfunatako lakhuluma ngayo sonkondlo emgceni 14?                 (1)

2.4      Yini lekufanele yentelwe sonkondlo kute lamavi lasemgceni 21 kulenkondlo
         lengenhla abe yimphumelelo?                                                       (1)

2.5      Ulisebentise kahle yini sonkondlo ligama lelitsi, 'ingilolotele', nasibhekisa
         kulenkondlo lengenhla? Chaza.                                                     (2)

2.6      Mlayeto muni sonkondlo lawubhekisa kulabo labatetsamelilwati takhe
         ngalenkodlo? Bhala kube KUBILI.                                                   (2)

2.7      Ngemaphuzu LAMABILI, hluta imigca 29–31 yalenkondlo lengenhla ubhekise
         esakhiweni sangaphandle.                                                          (2)
                                                                                           [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

NCAMUL' EMAVE – SR Mdluli
1        Inhlitiyo lengalali namuntfu
2        Ibubula ingacedzi namuhla
3        Ngitiva tehla nesibibitfwane singasiti
4        Idzabuka ingeke iletse mehluko
5        Timsitsile tintsaba letikudze Ncamul' emave
6        Namuhla ngikudla kwemizindlo nemicabango
7        Ingabe uyawubuya aphila nje nebakitsi?
8        Ngubani longakhohlwa ngulesa simomondiya
9        Sikhikhikhi Lomagadvula sishingishane selucobo
10       Uma sekajika ekhoneni kudzela sibukeli
11       Abelesele asho ngaleliphansi livi
12       Ngimoyitele kancane ngisho ngekutichenya
13       Ncamul' emave tintsaba tiyamdedela!
14       Uma agezile wapolishwa kudzela botsotsi
15       Umkhandza asakhukhumukise emahlombe acunusile
16       Ubone ngemehlo kutsi simele kutsintfwa silwane
17       Uyalalela akasiye sonkhanise Ncamula
18       Ubhukula imincele aye kuleSwatini ngekwetsembeka
19       Akakhononi ngisho akhonjwa leya eKZN indlela
20       Sifungo sekutsi siyofa silahlane sisacinile
21       Sinini sami lesihambe naye namuhla
22       Sibika kutsi baphetsene kahle eluhambeni.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2      9                           DBE/Lweti 2016
                                       NSC

23       Nangu achamuka egedeni sebamletsile
24       Nangu amandzatela ngebusokati
25       Waba lilanga lucobo namuhla
26       Ncamul' emave tintsaba tiyamdedela!

3.1      Caphuna umugca wenkondlo lapho sonkondlo asebentise             khona
         silinganisomcondvo endzimeni 1 kulenkondlo lengenhla.                       (1)

3.2      Nawubuka kuhleleka kwemagama emigceni 3–4, ungatsi iphethini yalemigca
         ihleleke kanjani? Bhala kube KUNYE.                                         (1)

3.3      Sonkondlo ukhuluma yedvwa atibute atiphendvule kulenkondlo. Caphuna
         umugca losenkondlweni kufakazela lombono longenhla.                         (1)

3.4      Ncamul' Emave usiphazamisa ngayiphi indlela simo semnotfo wasonkondlo?
         Bhala kube KUNYE.                                                           (1)

3.5      Bhala kujula kwemigca 1–2 yalenkondlo lengenhla ubuye wesekele
         lokushoko.                                                                  (2)

3.6      Hlobo luni lwesinongo senkhulumo lasisebentisile sonkondlo emgceni 15
         walenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho.                            (2)

3.7      Nanobe alalela Ncamula kodvwa uyatsintseka ekungcolisekeni kwemvelo.
         Bhala kube KUBILI lokwesekela lombono.                                      (2)
                                                                                     [10]

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          10                                DBE/Lweti 2016
                                           NSC

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

APH' EMAGUGU? – MS Magagula
1        Ngiyakhala nangicabang' emagugu
2        Emagugu emvelo phas' etibilini temhlaba
3        Temhlaba welive laMswati.
4        Iph' igolide nesiliva Kangwane?
5        Sekwasal' imigedze lengemakhay' etimamba,
6        Kwasala tindvundvum' emanyela engcebo,
7        Lebayigubha baphangelana baphangi,
8        Yetfwalwa tinkayiman' idzabula tilwandle.
9        Sekwasal' iMphaka yemigodzi yemalahle,
10       Lolumnyama lutfuli lubhunya luy' etulu,
11       Lumbony' eMaswati atfungats' umnotfo,
12       Insimbi bayimbil' eNgwenya bayivukuta,
13       Kwatsiw' akayigobi Ngwan' igotjw' eJalimane.
14       ENgwenya yasal' imigodz' ikhamisile.
15       EBulembu bulembu batsandzel' imigodzi,
16       Litjeboya balivukute balicedza,
17       Lihlehletela ngeluthaka liy' eBhabtini.
18       KaDvokolwako idayiman' itfolakele
19       Balel' etikwayo beMtfombeni bayilondzile.
20       Wo sesuka sililo sendvulo!
21       Emanceba laphola, kuvuswa kabusha,
22       Bagujwa bakhweshiswa bangcwatjwa
23       Imfakabili nembala nay' ikhona,
24       Tingedzama tawubuk' umnotf' usitsela,
25       Tindvundvuma telite taphakama tahawukisa.
26       Kuyoba kuhle kuwe Ngwane,
27       Sitivukuta tibilini temhlaba,
28       Siwakhiph' emagugu siwasakata,
29       Lapho bakusasa sebasibut' emagugu,
30       Sibanik' imphendvulo yetibiyo telive,
31       Timile tinsika teMaswati,
32       Tingemagugu laphum' etibilini
33       Temhlaba siwuvukuta sifun' ingcebo.

4.1      Shano kutsi buvetwe ngaliphi lisu bunkondlo emgceni 22 walenkondlo
         lengenhla.                                                                            (1)
4.2      Sonkondlo utitjelani tetsamelilwati     takhe   ngemnotfo   welive     nasibuka
         umugca 16 walenkondlo lengenhla?                                                      (1)
4.3      Yini ndzaba sonkondlo abite timbiwa ngekutsi temvelo?                                 (1)
4.4      Shano kutsi ingcikitsi yalenkondlo iyifanele kangakanani lenkondlo lengenhla.         (1)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            11                          DBE/Lweti 2016
                                             NSC

4.5      Wena ubona kutsi kulelive lahlala kulo sonkondlo, ngabe ikhona yini
         inkhululeko? Usho ngani?                                                          (2)
4.6      Kukhona labatsi leligama lelitsi, 'emagugu', alikakhetseki kahle kulenkondlo.
         Wena utsini? Sekela.                                                              (2)
4.7      Bhala kube KUBILI lokufanele kwentiwe kuze kutsi lemigodzi lekwenjiwa kuyo
         lamagugu lakhuluma ngayo sonkondlo ihlale isesimeni lesihle nalesiphephile.       (2)
                                                                                           [10]
                                             NA
INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI
Bonkhe bahlolwa baphocelelekile kutsi bawuphendvule lombuto.
UMBUTO 5
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

BALEKA MBALI – EAB Mkhonta
1        Umuhle mbali angiphiki,
2        Emacemb' akho atse klaba,
3        Sicu sakho sitse tfwi,
4        Uyamanyatela ngebuhle,
5        Kepha ngiyakwesaba mbali.
6        Uyehluleka kubona sitsa,
7        Emehl' onkh' abuke wena,
8        Wen' ujabul' ufe ngaloko;
9        Ingani utsi lutsandvo,
10       Caphela usengotini, baleka.
11       Kute lowase watsandvwa live lonkhe,
12       Leto tinyos' atikutsandzi tonkhe;
13       Linyenti lifuna kukuphuphisa,
14       Tibalekel' ungavumi mbali,
15       Kuvuma kwakho kusho kufa.
16       Tsatsa seluleko sami mbali,
17       Ngayibona leny' ivuma tinyosi,
18       Tayitselekela kwadzela sibukeli,
19       Tawudl' umkhupha wayo waphela;
20       Tayinatsa yonkh' ingati yayo yaphela;
21       Lashona lilanga, sevakala sililo.
22       Liciniso lelengilishoko, baleka;
23       Ikhala nje imbali seyibunile,
24       Kute inyosi leyaphindze yabuyela;
25       Tesuka tayawufun' embili,
26       Nawe tiyakufuna mbali, baleka.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12                         DBE/Lweti 2016
                                            NSC

27       Usahlushwa buhle mbali,
28       Ligama lalomdzala alivakali,
29       Kepha lolivako liyamphilisa;
30       Mine sengimdzala mbali,
31       Ngako ngitsi tibalekele tinyosi;
32       Liyoba linye kufike letsembekile,
33       Lapho-ke uyotidzelisa ngelutsandvo.
                                                                        [Ligabazi: 13]

5.1      Caphuna umugca losho kutsi lembali lekukhulunywa ngayo kulenkondlo
         beyiyindze.                                                                     (1)

5.2      Bunkondlo buni lobuvetwa yimigca 7–8 endzimeni yesibili yalenkondlo
         lengenhla?                                                                      (1)

5.3      Nguyiphi lembali lekukhulunywa ngayo kulenkondlo lengenhla?                     (1)

5.4      Sifundvo sini lesitfolwa tetsamelilwati talenkondlo?                            (1)

5.5      Ucabanga kutsi nguyiphi ingoti lembali lengangena kuyo nangabe tinyosi
         setiyitselekele kwadzela sibukeli? Nika BUBILI.                                 (2)

5.6      Bhala kujula kwalenkondlo lengenhla.                                            (2)

5.7      Ngusiphi saga lesingasetjentiswa emgceni 28 kuyala lembali? Usho ngani?         (2)
                                                                                         [10]

                                                                SAMBA SESIGABA A:        30

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         13                             DBE/Lweti 2016
                                          NSC

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

Kulesigaba kunemanoveli lamabili nencwadzi yetemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze eklasini lonyaka uphendvule ngayo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kuleyo naleyo noveli nobe incwadzi yetemdzabu loyifundzile. Nangabe
         ukhetsa    kuphendvula     umbuto    wendzabambhalo        kulesigaba,
         uphocelelekile kutsi ESIGABENI C uphendvule imibuto lemifisha.

INOVELI

Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli langentasi.

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi lenoveli isetfulela sifundvo lesitsi:
Umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo
lenkhulu kusasa.

Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                         [25]

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Fundza letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela.

THEKSTHI A

Tintfo tase ticala kuba lukhuni lapha emtini waLushawulo. Kwakungasekho kahle
kubhobokelana ebafatini baLushawulo. Nome kunjalo kodvwa LaMagagula wajinge
wakhombisa inhlitiyo lenhle. Letinye tintfo abetsi nome ativa kubantfu bangaphandle
angete atinaka. Abengafuni futsi kutsi lemphehla yendlulele nakubantfwana.

Kuwona lowo mnyaka ngalelinye lilanga, likhipha inhlanti emantini, bantfwana batsi 5
bahleti lapha kaLushawulo babona kuchamuka salukati sihamba nendvodza nje
lese icatsatela. Sebakhulekele, bantfwana babanika kwekuhlala bahlala endlini
kagogo ngobe naku kwakungusemini lenkhulu manje nemitfunti yetindlu kusete
lapho baye bakhosele khona.

'Sanibonani phela bogogo, sondzelani nange nebakitsi.' Basondzela bantfwana 10
belula tandla ngekusimbatseka ngobe bangasati lesalukati. Nome laba
labakhudlwana bebasifanisa, kepha bebete licinisa ngobe bona nje sebatati bete
gogo. 'Pho labadzala balapha ekhaya bayephi?' Sekubuta lendvodza leyayiloku
ibindzile. Kuphendvule munye kulabo labakhudlwana asho kutsi bonina
basemasimini babashiye basageza.                                               15

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          14                             DBE/Lweti 2016
                                           NSC

Bakhiphe kudla babanike bese babatselela nemahewu. Batsi basengakakutsintsi
naloko kudla kwevakala emavi ngasendleleni. Kwase kungabo bonina. Kwabe
abakabeva, baphuma kulelo langa babahlangabeta. Pho, bantfwana, tabo tindzaba
titekwa bume. Bavele babatjela bonina kutsi kufike gogo wabo ahamba nalomunye
umuntfu.                                                                      20

'Nitsi kunabani?' Kubuta Tintfombi ngekucasuka.

'Kunagogo kanye nalomunye umuntfu lafike naye,' kuphendvula                lomunye
webantfwana. Lawo mavi amenta Tintfombi wagweja waba bovu hhwe.

'NaboKhetsile, mine angisayi phela lapha ekhaya. Angifuni nje nekumbona loyo
mtsakatsi.' Washo wancandzeka vele wayawuhlala phasi kwesihlahla semncozi 25
lesasiseceleni kwendlela. LaMagagula weswela umgodzi uma eva Tintfombi
akhipha emagama lanjena embikwebantfwana. Wamvela lomuntfu lomdzala
kephake kwakufuneka amtjele ahambe njengobe asashilo Tintfombi ngobe uma
angatsi akahlale kute kufike Lushawulo, loko kwakungasho lokunye emphilweni
yakhe.
                                                                                       30
Ngebudzala, wahamba LaMagagula wefike wachaza kahle simo setintfo
kulendvodza leyayichube lesalukati. Lendvodza kwakungumgijimi walapho
bekwendze intfombi yakaso lencane lena leyase imgcinile. Lomuntfu lomdzala
uchutjwe nje ngobe sekulukhuni emtini ngobe naku abesagula. Uma agula nje
sekwenta kutsi lentfombi yakakhe isale seyinakekela yena kakhulu kunalabo 35
basemtini lokungibo labalobola. Lapha nje abesaletfwe ngumtsetfo kwekutsi
akahambe ayewufela kandvodzana yakhe hhayi emtini webantfu. LaMagagula
washo nekusho kutsi yena ute emandla ekumemukela lomuntfu lomdzala ngobe
kungenteka naye aphelelwe yindzawo. Watsi kuhle babuye ngelilanga leMgcibelo
ngobe uvamise kufika njalo nje ngaboLesihlanu.
                                                                                       40
Sebavuselene boLaMagagula neninatala, bavele bavalelisa boLaHlophe nalowo
mgijimi labehamba naye. Lilanga laliloku libile njalo. Kulelo langa lebelibaba, bonkhe
bantfu batiphumulele phasi kwemitfunti, unina waLushawulo kwadzingeka kutsi
aphume kunjalo. Titfukutfuku tase tibhicene netinyembeti kuNaboLushawulo ngobe
abati kutsi lapho aya khona sewusicako lucobo. Lesinye sikhatsi abeke afise nekufa 45
kunekutsi ahlalise kabi umntfwanakhe lapho naye atendzele khona. Pho, kufa
lokungabitwa, ngabe wakubita kwamphumuta ngalelo langa. LaMagagula wamane
wabakhipha nje ekhaya wase usheshe uyancandzeka. Naye ujika nje setigcwele
emehlo, abe angeke ente lutfo.

                                                                       [Likhasi 88–90]

7.1      Bhala KUNYE lokwakhombisa kutsi LaMagagula uyamemukela Tintfombi
         nobe kulukhuni kukwenta loko.                                                       (2)

7.2      Bhala KUBILI lokubalwe kulenoveli, lokwakhombisa kutsi Lushawulo konkhe
         labekwenta emtini wakhe naTintfombi bekusebenta umutsi.                             (2)

7.3      Umbhali wencwadzi, Liphume Nebovu, usifundzisa ngasiphi sigameko kutsi
         bukhosi bendzawo kumele buhlonishwe ngummango? Bhala KUNYE.                         (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        15                            DBE/Lweti 2016
                                         NSC

7.4      Kuhle kutsi umlingisi aphatselane nendzaba kusukela ekucaleni kute kube
         sesiphetfweni senoveli. Sekela lesitatimende ubhekise kuMkamfundisi
         naLaMagagula.                                                                   (2)

7.5      Wabona ngani LaMagagula kutsi Lushawulo sewutekile futsi uhlala nentfombi
         esilumbini? Chaza.                                                              (2)

7.6      Ucabanga kutsi yini leyenta LaMagagula angafaki sehlukaniso nendvodza
         yakhe njengobe abedvonsa matima kangaka kaKhumalo? Nika KUNYE.                  (2)

7.7      Phawula ngetento taLaMagagula latenta kukhombisa luvelo nasekubuywa
         emkhayeni lapha kaKhumalo.                                                      (2)

7.8      Lushawulo watisita ngekutsi angabi yinkhomo ledla yodvwa kute kutfolakale
         umtsakatsi ekhaya lakhe. Hlahlela sento sakhe kufeza loko.                      (2)

7.9      Kube Tintfombi abeyincenye yelusha lwalomuhla, ngabe walutsini loluswane
         lwakhe lweliphumalimile? Bhala kube KUBILI.                                     (2)

7.10     Lushawulo abengafuni kutsi leliphumalimile libitwe ngesibongo sakaKhumalo.
         Bhala KUBILI locabanga kutsi kungaba yinkinga kulomntfwana nasakhulile
         nangabe wasisebentisa lesibongo saLushawulo nawubhekisa emphilweni
         yalomuhla.                                                                      (2)

7.11     Abesho kutsini Lushawulo nakatsi kuTintfombi, 'Bacinisile nabatsi kuncono
         kwetsemba litje kunekutsi wetsembe umuntfu'? Chaza.                             (2)

7.12     Abecondzeni Tintfombi ngalamavi latsi, 'NaboKhetsile mine angisayi lapha
         ekhaya. Angifuni nje nekumbona lomtsakatsi'? Chaza.                             (3)
                                                                                         [25]

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi lenoveli isetfulela sifundvo lesitsi
umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo
lenkhulu kusasa.

Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        16                             DBE/Lweti 2016
                                         NSC

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
THEKSTHI B

'Kufundzisa bantfwana tilwimi letingesito tabo kusho kungahloniphi tindlelachubo
telwati lwendzabuko yabo, emalungelo, khukhulelangoco, bulungiswa betendzawo
nebetenhlalo.' Kusho Mphikeleli.

Batsite basakhuluma kwangena Lotifiso wayiva ingcoco yabo kutsi itsintsa tilwimi.
Wevakala atsi, 'Nitihluphelani ngetilwimi letinye ngobe lulwimi lwemhlaba jikelele 5
lukhona lunye?'

'Asiphikisani nekufundziswa kwalo, kepha sitsi nelwetfu lulwimi alucatjangelwe
lufundziswe kuto tonkhe tikhungo temfundvo ngendlela lefanele. Lulwimi lwami
ngicabanga ngalo ngente konkhe ngalo embikwekutsi ngendlulele kulolunye.
Lulwimi lwami lungimi. Lulwimi lwami lusisekelo semphilo yami, Lulwimi lwami 10
ngibhudza ngibuye ngiphahle ngalo,' kusho Mphikeleli.

'Uma sitawuyekela kufundzisa bantfwabetfu Siswati sitawube sitibamba ngapelepele
emehlweni. Lamuhla bantfwabetfu basihlahlela emehlo, basibuke ekhatsi etinhlavini
bangakhophoti noma bacalate. Loko kwedzelela esiveni seMaswati, Lulwimi nelisiko
kuyahambelana,' kusho Shongwe.                                                    15

Lulwimi ngulenye incenye yelisiko lese itsandza kulahleka esiveni. Batali kumele
bakhutsate bantfwababo ngekubakhulumisa ngelulwimi lweSiswati. Lulwimi
lweSiswati lucuketse inhlonipho.

'Nangabe kwentekile umntfwana afundze esilumbini kufanele alwati lulwimi lwakhe.
Lulwimi ngilo lolusetjentiswako ekufundziseni emasiko,' kusho Nyoni.             20

Yati lulwimi, inhlonipho nemasiko kanye nemihambo lephatselene nawe kucala
embikwekutsi uyewufundza kwalabanye.

Empeleni kubonakele futsi kutsi inhlonipho iye ivele lapho umuntfu akhuluma.
Umuntfu lote inhlonipho nalongakafundziseki umbona ngekuhlambalata
nakakhuluma. Lulwimi lweSiswati lubonakele lunemagama lakhetsekile enhlonipho 25
umuntfu langawasebentisa ekwakheni nasekufundziseni sive.

'Kufa yintfo lehlonishwa kakhulu ngesintfu. EMaswati akabuke emuva lapho
konakele     khona    alungise   kuphindze    kuhlonishwe      kufa. Bantfwana
bebangavunyelwa kubuka sidvumbu futsi bangayi nasemingcwabeni. Bantfu
labadzala kufanele batiphatse kahle emmangweni bahloniphe nemuti lapho kwehle 30
khona lifu lelimnyama. Akungayi ngekutsi inkholo yemuntfu itsini, kepha
akahloniphe sive. Bantfu labete kutewungcwaba bayekele kucoca tindzaba
emathuneni, basingatse futsi bavelane nalaba labahluphekile. Kumele kufa
kungafaniswa nemtsimba nome nelidzili lelitsite esiveni lapho bantfu betela
kwasetfunjini khona bembatse nangendlela lehlukile,' kusho Shongwe.            35

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                             DBE/Lweti 2016
                                          NSC

'Kubonakele kutsi kungahloniphi sifo nekungalandzeleli imisimeto leyentiwa
nakushoniwe, kuba yimbangela yetifo letenteka imihla nemalanga. Labanye batsi
emathuna lahlala agujwe bomasipala bendzawo ngawo labanga kutsi kufiwe
kakhulu. Ngesintfu akwentiwa kutsi umgodzi ugujwe umuntfu angakafi, kuye kutsiwe
umgodzi uyahlola,' kusho Nyoni.                                                  40

'Sintfu asikuvumeli kugujwa kwemgodzi umuntfu angakafi. Loku lokwentekako
kufike nenchubo lensha yetifiki. Kumele kuhlolisiswe bacwaningi labehlukene
labaphatselene netemasiko, tenkholo netemitsetfo,' kusho Mphikeleli.

Inkhulumiswano yabo yaphetsa ngekutsi bavumelane kutsi emasiko abalulekile
ngako-ke kumele alandzelwe, lulwimi lweSiswati kumele lufundziswe kuto tonkhe 45
tikolo letisendzaweni yeMaswati. Lokungenani kufanele lufundziswe ezingeni
lelitsite kulawa lamatsatfu. Lotifiso wakhetsa kubindza ngobe angahambisani
nemicondvo yabo yekugcamisa emasiko nelulwimi.

                                                                      [Likhasi 78–71]

9.1      Ngutiphi tifundvo letingavisiseka ncono nangabe tingafundziswa ngeTilwimi
         Temdzabu? Nika TIMBILI.                                                            (2)

9.2      Bhala tigameko LETIMBILI letentiwa nguMphikeleli kulenoveli, letifakazela
         kutsi batali bakhe bayihlanyela inhlonipho emtfwaneni wabo.                        (2)

9.3      Ngaphandle kwaloku lokubalwe kuletheksthi lengenhla, ngutiphi letinye
         tindlela letikulenoveli letikhombisa kuhlonishwa kwendlelanchubo yelwati
         lwendzabuko? Nika TIMBILI.                                                         (2)

9.4      Catsanisa emavi aShongwe latsi, 'Bantfu abasingatse futsi bavelane nalaba
         labahluphekile', nesiphetfo salenoveli.                                            (2)

9.5      Phawula ngekuhambisana kwetifundvo Mphikeleli lebekatenta esikolweni,
         iKhayaletfu, netifiso takhe tekuba ngumholi.                                       (2)

9.6      Ucabanga kutsi ngutiphi tintfo lebetingaba yimbangela yekuphitsana
         kwengcondvo yaMatsiya, nawubuka lokwenteka emimangweni lekuphilwa
         kuyo lomuhla? Nika KUBILI.                                                         (2)

9.7      Kulesikhatsi lesiphila kuso, linyenti lelusha libona shengatsi kukhuluma nobe
         kufundza ngelulwimi lweSiswati kusuke kukutehlisa nekubukeleka phasi.
         Khambi lini lelingasetjentiswa kuntjintja lusha kulomcondvo? Nika KUBILI.          (2)

9.8      Utsini umbono wakho ngekutsi imigodzi yekungcwaba ihlale igujiwe bantfu
         bangakafi? Phawula.                                                                (2)

9.9      Phawula ngendzima ledlalwa nguMvakali emphilweni yaMphikeleli kulenoveli.          (2)

9.10     Ngekubona kwakho, umbhikisho webafundzi baseNingizimu Afrika we-1976,
         ube naliphi ligalelo eTilwimini Temdzabu, njengekusho kwaboMphikeleli
         kuletheksthi lengenhla? Chaza.                                                     (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         18                            DBE/Lweti 2016
                                          NSC

9.11     Uvumelana kangakanani naloku lokwenteka kulenoveli kutsi nangabe
         kushoniwe bantfwana bangavunyelwa kubuka sidvumbu futsi bangayi
         nasemingcwabeni? Sekela imphendvulo yakho.                                       (2)

9.12     Lesaga lesitsi, 'Goba msenge udliwe timbuti', siyamfanela Sikhulu Tsabetse.
         Chaza kutsi yini kutsiwe siyamfanela, wesekele ngalokwenteka kulenoveli.         (3)
                                                                                          [25]
                                           NOBE

TEMDZABU

Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi imibhalo yetemdzabu isetfulela sifundvo
lesitsi intfo lengenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito lolukhulu kusasa.
Indzabambhalo yakho yibhekise kulemibhalo yemdzabu lelandzelako:
• 'Libhubesi Nalogwaja'
• 'Tibongo Tenkhosi Tobias Nkosi'

Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                        [25]

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
THEKSTHI C

                                     HLUPHEKILE

Sikhatsi lesinyenti bekasicitsa naGabisile, dzadzewabo. Gabisile bekatalwa ngunina
lomncane. Hluphekile bekahamba naGabisile njalo, bangashiyani. Hluphekile
abenjengelilanga liphuma, asidzandzane lesitsandvwa bantfu labanyenti. Batsandza
umoya waso lopholile. Abemudze, titfo takhe titinhle, buso bakhe bubusheleleti
shengatsi bulolongwa imihla nemalanga. Likhala lakhe belime kuhle kwelemdzeshi 5
kantsi futsi nemehlo akhe amakhulu agcamile. Gabisile bekusidzandzane nje lesidle
ngekuma, ngelivi lelihoshotako nekukhulumela futsi.
Kwenteka ngalolunye lusuku kwaphela emanti, kwadzingeka kutsi ayewukhiwa
esitibeni sengwenya. Kwesuka yena unina waGabisile wayekukha emanti khashane
lapho kunesitiba sengwenya khona. Wawakha emanti, watsi sekatfwele imbita 10
yemanti enhloko ahamba, chamu ingwenya, umninisitiba.
'Ufunani lapha emtini wami?' Kubuta ingwenya.
'Ngitewukha emanti Mninisitiba. Ngicolele Nkhosi yesitiba,' kusho unina waGabisile.
Ingwenya yambuka kanyenti, kusuka lapho yatsi imnika litfuba lekutsi atikhalele,
asho emavi ekugcina. Wacabanga umntfwanakhe Gabisile kutsi utawusala nabani 15
yena asafile. Inhlitiyo yakhe yaba buhlungu kakhulu, kepha wagcina atinikele.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                              DBE/Lweti 2016
                                          NSC

'Yeka umntfwanami Gabisile lotawusala yedvwa ayintsandzane …'
'Nangabe ufuna kusindza, kuncono utfumele yena Gabisile lowo atewungigadzela
bantfwana bami labahlala ekujuleni kwesitiba. Utamletsa nini?'
'Ngitamletsa kusasa Mninisitiba.'                                            20
'Utawufika nawe yini?'
'Cha, ngitawubatfumela babe babili. Yena-ke utawube agcoke ingubo lebovu.
Batawufika lapha batekukha emanti.'

Waphunyula njalo-ke unina waGabisile.

                                                                       [Likhasi 64–65]

11.1     Nguyiphi insweleko levetwe kulenganekwane?                                          (2)

11.2     Yini levetwe kulesakhiwana lesingenhla leyenta lombhalo ube yinganekwane?           (2)

11.3     Ngusiphi sigameko lesisicongo kulenganekwane? Sekela imphendvulo yakho
         ngalokusenganekwaneni.                                                              (2)

11.4     Ngekubona kwakho, nguluphi luphawu loluvetwa ngulombala lobovu
         wengubo leshiwo ngunina waGabisile? Usho ngani?                                     (2)

11.5     Simo sendzawo kulenganekwane sinaliphi             ligalelo   ekuphunyuleni
         kwaHluphekile kutsi angatsatfwa yingwenya?                                          (2)

11.6     Umbhali walenganekwane, uphumelele njani kusebentisa lisu lekwetsa
         ligama lihambisane nemlingisi? Sekela imphendvulo yakho ngemlingisi
         MUNYE.                                                                              (2)

11.7     Humusha lesaga lesitsi, 'Tentile akakhalelwa, kukhalelwa tumekile,' ubhekise
         esiphetfweni salenganekwane.                                                        (3)

                                          NA

Fundza letibongelelo letilandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.

TIBONGO TANGWANE III

1        Lulakane waDlamini!
2        Ngwane lonelulaka,
3        Ekhaya nasetsafeni,
4        Ematfuntin' etintsaba,
5        Mbetsi wetidzandzan' emasekweni,
6        Kwetfuk' emadvodza,
7        Bonina bangekho basematsafeni.
8        Ngwane ngimbon' abuk' emuva,
9        Was' ubuk' emadvodza;
10       Wachubekel' embili.
11       Chibi lasemhlonhlotseni,
12       Lelinganatfwa tinkhomo,

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               20                             DBE/Lweti 2016
                                                NSC

13       Linatfwa ngemadvodza.
14       Abuk' emangce,
15       Ngekuphephel' ematjeni,
16       Ats' emadvodza kusetjeni
17       LaNgwane.
18       Eva lusi lwenyama,
19       Yetinkhomo netinyamatane.
20       Wakhumbula,
21       Ulilitela ngagogo wakhe
22       Wasenkayaneni,
23       Wadzandzalukane.
24       Wagucelwa tindvuna,
25       Wagucelwa ngemadvodza,
26       Ngelitiko lelingenahlumela lendvodza.
27       Bayethe!
28       Ungangetintsaba!
29       Mlangeni!

                                                                              [Likhasi 98–99]

11.8     Bunkondlo buni lobuvetwa ngulamalunga lacindzetelwe emigceni 9–10
         kuletibongelelo letingenhla?                                                            (1)

11.9     Khokha umugca lokuletibongelelo letingenhla, locuketse luchumanosicalo
         lolucondzile.                                                                           (1)

11.10    Ilusebentiseleni imbongi loluphawu lolusemigceni 27–29 kuletibongelelo
         letingenhla?                                                                            (1)

11.11    Ucabanga kutsi umugca 5 kuletibongelelo letingenhla utitjelani tetsamelilwati
         ngesimilo salobongelelwako?                                                             (1)

11.12    Humusha umugca              26   waletibongelelo   letingenhla   ubhekise   kulona
         lobongelelwako.                                                                         (2)

11.13    Sifanisongco lesicidzetelwe kuletibongelelo letingenhla             emgceni      11
         sihambisana kangakanani nalona lobongelelwako? Chaza.                                   (2)

11.14    Akha sisho ngelibito, 'ludzaka', kuchaza lona lobongelelwako lapha ngenhla.
         Chaza kutsi lobongelelwako simfanela ngayiphi indlela.                                  (2)
                                                                                                 [25]

                                                                    SAMBA SESIGABA B:            25

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          21                            DBE/Lweti 2016
                                           NSC

SIGABA C: UMDLALO

Kulesigaba kunemidlalo lemibili. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze eklasini
lonyaka uphendvule ngawo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kulowo nalowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula
         umbuto wendzabambhalo enovelini/temdzabu, uphocelelekile kutsi
         kulesigaba uphendvule imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula
         imibuto lemifisha enovelini/temdzabu, uphocelelekile kutsi kulesigaba
         uphendvule umbuto wendzabambhalo.

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba
nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo. Bhekisa indzabambhalo yakho
kulabadlali labalandzelako:
• LaHlatjwako
• LaJele
• Mkhalelwa

Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                         [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

KWAHLWA EMINI – JJ Thwala

Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto Ietawulandzela.

THEKSTHI D

(Makhosi naSifiso balungiselela lusuku lwangakusasa)

SIFISO:       Lomnyaka awufanani naleminye iminyaka. Angati kutsi yini tintfo tihambe
              ngalendlela!

MAKHOSI: Yini loyicaphele leyenta usho lawo mavi?

SIFISO:       Kwenteke umhlolo kulomnyaka. Kholwane akamange akhale 5
              ngakholwane. Imvula icale kuna sesihambile sikhatsi. Loku lokwenteke
              kulomnyaka kuyahlola. Batsi kwenteka kadzeni ngemnyaka lokwetsiwa
              ngawo lendzawo yaseLusizini.

MAKHOSI: Bengiloku ngingakunaki loku lokhuluma ngako. Vele tikhatsi atifani.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          22                              DBE/Lweti 2016
                                           NSC

SIFISO:       Loku bekuhlola kona kutsi inkhosi yesive leseyibuse iminyaka leminyenti 10
              kangaka itawubeka phasi tintsambo tekubusa. Kulahlekelwa tindvuna
              tayo letetsembekile.

MAKHOSI: Impela nguloko Sifiso. Maye uyacaphela Nyibe. Kusho kona kutsi
         utawuba yindvuna lekahle.

SIFISO:       Ngiyabonga kuva emavi lamnandzi kangaka Makhosi, nkhosi yelikusasa 15
              lami.

MAKHOSI: Naku lengifuna ukuvisise kahle Sifiso. Kuhlelwe kutsi nalitsambama
         ngiyewungeniswa kuleliya lawu lapho ngitawunikwa khona imiyalo bese
         ngilungiselelwa sikhundla. Bantfu labakhetfwe ngubabe boNdlondlo
         naNgedze. Ubakhetse ngobe abetsemba. Angimsoli umuntfu lomdzala. 20
         Ukwente loko ngobe acabanga kutsi basesecotfo, kantsi kadze
         bagudluka lapho.

SIFISO:       Akukho lokutawulunga      Makhosi   nasingayekela    tintfo   tichubeke
              njengobe tihleliwe.

MAKHOSI: Utsini umbono wakho ngalolo luhlelo?                                            25

SIFISO:       Utasicolela uMlomo longakhulumi manga, mine angihambisani nalolo
              hlelo. Ngiphikisana nalo. Uma singavumelana naloku kutawube kusho
              kutsi sikhasela etiko. Asikwati kudlala ngemlilo sibona kutsi tintfo
              atihambi kahle.

MAKHOSI: Ngiyajabula kuva umbono wakho. Umbono wakho, ngumbono wami. 30
         Batawulala bodvwana kulelo lawu, mine angiyi lapho. Ntsambama
         sitawubutsana lapha elawini lami nemajaha angesheya kweLigwa.
         Sitawube sihlome siphelele.

SIFISO:       Akulunge konkhe Makhosi siteke bafati sihlale phasi. Labo labasiphetse
              kabi sitabapheka ngesigozwana. Kumele kubonakale kutsi bobani 35
              labahlakaniphile emkhatsini kwetfu nabo.

MAKHOSI: Nangihleti nawe Sifiso, ngiye ngitibone nginababe namake.
         Asibambisane Sifiso kuze kuphumelele tifiso tetfu. Tinyenti tifu
         leticushiwe, kepha sitawuphunyula kuto nasibambisene.

SIFISO:       Nasewudlulile wonkhe lomsebenti ngifuna kumcela inselelo Nkhanise. 40
              Ngifuna kumdzelisa inkhani. Siyafunana sinaye kodvwa asitfolani.
              Kumele sivane emandla. Kumele kubonakale kutsi ngubani
              lohlakaniphe kwengca lomunye. Sewungikhombe kakhulu esweni.

                                                                     [Likhasi 118–121]

13.1      Ngaphandle       kwekubanga    Bonakele,  yini  lokuvela   kulomdlalo
          lobekuyimbangela yekutsi Sifiso aze akhonjwe esweni njengobe kushiwo
          kuletheksthi lengenhla?                                                             (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         23                             DBE/Lweti 2016
                                          NSC

13.2     Nika sizatfu lesikulomdlalo lesenta kutsiwe umbuso waMakhosi utawuletsa
         imphucuko yaseNshonalanga.                                                        (2)

13.3     Imphilo yebantfu labasha labafana naSifiso beyilengela eweni nawubuka letifo
         lesetikhona lomuhla. Sekela ubhekise kuSifiso kulomdlalo.                         (2)

13.4     Tifiso taSifiso betitawuba lusito lolungakanani ekuphumeleleni kwemaphupho
         aMakhosi ngendlela lekufanele iphatfwe ngayo indzawo yaseLusizini? Chaza.         (2)

13.5     Catsanisa libito lelisha latsi Makhosi utawetsa ngalo indzawo yaseLusizini
         nesiphetfo salomdalo.                                                             (2)

13.6     Ucabanga kutsi yini lekufanele yentiwe nguMkhalelwa nakeva ngelicembu
         leMfelandzawonye? Chaza ngemaphuzu LAMABILI ubhekise kulomdlalo.                  (2)

13.7     Bhala tintfo LETIMBILI labetawukhunjulelwa tona Ndleleni, emva kwekufa
         kwakhe.                                                                           (2)

13.8     Njengobe Makhosi abengabufuni lobukhosi ekucaleni kwalomdlalo, yini
         leyamenta agcine antjintje ingcondvo abufune lobukhosi? Sekela
         imphendvulo yakho ngemaphuzu LAMABILI.                                            (2)

13.9     Bhala kubaluleka kwaLungile esiphetfweni salomdlalo.                              (2)

13.10    Shano inzuzo locabanga kutsi beyitawutfolwa ngulaba labesekela Nkhanise
         nobe Makhosi kulomdlalo nangabe sebabekiwe etikhundleni. Bhala KUBILI.            (2)

13.11    Kube bewunguMakhosi, bewutawenta njani nawubona bonkhe labantfu
         lobanga nabo bukhosi sebafile? Chaza.                                             (2)

13.12    Ngemaphuzu LAMATSATFU veta kutsi Ndzabeni abengaketsembeki esiveni
         sakaNhlapho.                                                                      (3)
                                                                                           [25]

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

UMVUZO – NS Nzima

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba
nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo. Bhekisa indzabambhalo yakho
kulabadlali labalandzelako:
• LaMbuli
• LaNgwenya
• Bhembe

Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu
kwala-390.                                                                                 [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                           DBE/Lweti 2016
                                           NSC

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

UMVUZO – NS Nzima

Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto Ietawulandzela.

THEKSTHI E

(Batjele nalabanye bafundzi baveta imibono yabo ngesihloko, ngenhloso yekuveta
emasu etinhlaka tekucala.)

BATJELE:        Sinikwe sihloko lesitsi, indlu. Kumele sisebentise imicabango lemcoka
                nalesekelako ekuveteni emaphuzu langasisita ekuhlahleleni
                nasekuhleleni indzaba yetfu. Asesive imibono yenu mayelana 5
                nesihloko.

SATILE:         Umuntfu ngumuntfu ngendlu. Indlu likhaya lemuntfu lekulala,
                lekuphumula, lekutijabulisa nelekwenta yonkhe imisebenti lebalulekile
                kuye. Indlu indzawo lelungiselelwe bantfu nome imindeni. Indlu
                kungaba likamelo linye, mabili, matsatfu, njalonjalo. Indlu kungaba 10
                lilawu, intsanga, lidladla, indumba, umkhukhu, njalo njalo.

BATJELE:        Kuya ngemibono yebantfu kutsi indlu yini. Kuya ngemandla ebantfu
                kwakha indlu. Labanye bakha likamelo linye balibite ngekutsi indlu.
                Labanye baphumelela kwakha emakamelo lamabili batsi yindlu.
                Labanye baphumelela kwakha emakamelo lamatsatfu batsi indlu. 15
                Nitsini-ke ngelilawu bafundzi?

MLANDZELI: Lilawu libaluleke kakhulu ngobe kulapho kulala khona emajaha. Lijaha
           liba lijaha ngelilawu. Lilawu lisetjentiselwa kulala. Kulapho emajaha
           aye ahlanganele khona aticocele tindzaba tawo tebujaha. Tindzaba
           aticocelwa endle ngobe kusatjwa kutsi titawemuka nemoya. Emajaha 20
           aba netimfihlo tawo. Letimfihlo leto tisonjululwa elawini. Kuyenteka
           kutsi kube tindzaba letitsintsa live nome tebusoka nje. Letindzaba leto
           ticocwa kutintiwe ngobe tiyazotselwa. Lijaha nalikhuluma ngendlu
           likhuluma ngelilawu.

BATJELE:        Nicoca nitsini bafundzi ngentsanga?                                  25

SATILE:         Intfombatane iba yintfombatane ngentsanga. Intsanga yindzawo
                yekulala. Kulapho intfombatane ikhombisa kukhululeka khona.
                Kulapho iye ibuyekete loku lehlale ikutjelwa sibuko kutsi ngabe
                kuliciniso yini ngayo. Kulapho iphumelela khona kucatsanisa loku
                lehlale ikuva ngebantfu ngayo. Kulapho iye ibuke kuma 30
                kwemphumulo yayo; libunti layo; tindlebe tayo; emehlo ayo; titfo tayo;
                njalonjalo. Tindzaba temantfombatane tiphelela entsangeni. Lapho
                kukhulunywa ngemabanga ekukhula kwawo. Kukhulunywa ngetimilo
                letinhle naletimbi. Kuphawulwa ngetinhloso tawo nekutsi leyo naleyo
                ntfombatane itawujabula nayiphila imphilo lenjani kusasa. 35
                Intfombatane nayikhuluma ngendlu isuke ikhuluma ngentsanga.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             25                             DBE/Lweti 2016
                                              NSC

BATJELE:        Sibonga lwati        lesewusicobelele   lona   ngentsanga,    Nitsini-ke
                ngelidladla?

SAKHILE:        Lidladla kulapho kuphekelwa khona kudla. Kukhutsala kwemuntfu
                lomsikati kubonakala edladleni. Umuntfu lomsikati ukhombisa likhono 40
                lakhe ekuphekeni kudla. Kuphekwa incwancwa, lijingi, sishwala,
                umbhidvo, luhhayi, emancobo, sidvudvu, njalo njalo. Kulapho
                kwentiwa khona lokunatfwako, emahewu, lihalatelo nesitjodvo. Buhle
                bemuntfu lomsikati bubonakala ngekutsi agcigcitele edladleni.

BATJELE:        Asive longasitekela lokutsite ngendumba.                                    45

SAKHEPHI:       Indumba yindlwana lehlala imitsi yenyanga. Inyanga iba yinyanga
                ngendumba. Kubekwa imitsi leminyenti leyelaphako nalebulalako.
                Kuhlala imitsi lefana nalena: inhlambamasoka, likhatsato,
                umlamulankunzi, njalo njalo. Ayikho inyanga lengabi nayo indumba,
                lugedla luba lugedla ngendumba. Sangoma siba sangoma 50
                ngendumba. Indumba ibalulekile etinyangeni. Tinyenti tifo letelashwa
                inyanga ngemitsi yayo lehlala endumbeni.

BATJELE:        Kuye kwabalwa nemkhukhu njengendlu. Ngabe loku kuchazeka
                kanjani njengendlu?

MLANDZELI: Umkhukhu yindlu leyakhiwe kutsi ime kwesikhashana. Kulapho 55
           kufihlwa khona inhloko nje kuze kuse. Umkhukhu likhaya
           lesikhashana lalabo labalindzele kwakha tindlu. Lifihlanhloko leli.
           Umkhukhu wenta imphilo ichubekele embili ingemi kuze kufike
           sikhatsi   lesilindzelwe  sekwakha     indlu   sibili,  letawutinta
           iminyakanyaka. Umkhukhu ngumlindzakhaya. Kulapho kubonakala 60
           khona emandla alabo labahlala kuwo kutsi angakanani.

BATJELE:        Lokugcamako ngesihloko setfu kutsi sikwatile kuveta tincenye letitsite
                mayelana naso, sase siveta kuhambelana nekulandzelana
                kwemicondvo.

SATILE:         Uma sihloko sihlahleleke kahle kubalulekile kuhlela luhlaka lwekucala 65
                uchubeke uze ufinyelele emkhicitweni wekugcina lapho sekuyindzaba
                lechazako, lelandzako, njalo njalo.

SAKHILE:        Lulwimi kumele lukhombise kunongeka kahle ngetinongo tenkhulumo
                letifana nesifaniso, sifanisongco, simuntfutiso, sicatsaniso naletinye.

SATILE:         Indzaba lehleleke kahle kumele ibe nesingeniso lesifishane. Kumele 70
                umtimba wayo ukhombise kulandzelana kwetigameko letikhombisa
                kuhleleka nekukhula lokuya esicongweni. Siphetfo kumele sigcogcele
                ndzawonye yonkhe imicabango lekucocwe ngayo etigabeni
                letendvulele.

                                                                          [Likhasi 50–54]

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2016/61637874-3204-4d8c-8d45-393f78ff95f3) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2016/bdc1c426-977f-4fb4-b7a7-67585297fb59) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016/8a95e7cb-80af-41ba-9c3f-0c884183fee7) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2016/5535d2b0-357f-454a-ae8a-bc734086c49a) — siSwati HL · QP · 2016 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
