# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2017 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2017, 26 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2017-memo/8051ea6b-3ad3-4588-bfd2-93948a8318d6
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2017-memo/8051ea6b-3ad3-4588-bfd2-93948a8318d6)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2017 · siswati. Memorandum, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2017/8130da77-e20a-489c-a48c-5628438a9dd3) — QP · 2017 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2017

                              IMEMORANDAMU

EMAMAKI: 80

                          Leliphepha linemakhasi la-26.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2                             DBE/Lweti 2017
                                      NSC – Imemorandamu

TICONDZISO TEKUMAKA

1.       Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
         maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
         aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
         yinye.)

2.       ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
         (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

3.       ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
         imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
         imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
         aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
         kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
         lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

4.       Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
         iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
         ingamakwa.

5.       Nangabe tinombolo           tetimphendvulo   tinemaphutsa,   maka     ulandzele
         imemorandamu.

6.       Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
         kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

7.       Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
         kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
         ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
         ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
         Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
         ne-B.

8.       Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
         kufanele acaphune akangajeziswa.

9.       Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
         baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
         ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
         kwesekela/kucaphuna.

10.      Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
         akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
         LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/
         kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            3                     DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

LOMCULO NGIYAWUTSANDZA — ME Masina

INDZATJANAMBHALO

Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Tizatfu letenta sonkondlo atsande lomculo.

SINGENISO:
Bahlolwa baphawula ngalokufisha ngetizatfu letenta sonkondlo atsande lomculo
lakhuluma ngawo kulenkondlo, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako: Sib.
kumkhumbuta tintfo lesetendlula, kutfoba emanceba, ubusise inhlitiyo, njll.

UMTIMBA:
Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa tizatfu letenta
sonkondlo atsandze lomculo lakhuluma ngawo. Sib.

•   Lenkondlo ikhumbuta sonkondlo tinsuku lesetendlula ngobe kudla netjwala
    besintfu bekucaphakile.
• Tinsimbi nekuhlanganiswa kwemisindvo sonkondlo lakutsandzako, kutsatsa
    ingcondvo yakhe kumewete imifula nemawa, kumcancise tintsaba kute kumfikise
    lapho angati khona.
• Uva ngatsi lomculo utfoba emanceba nemphefumulo lowephukile, kumbusise
    inhlitiyo kubuye kumkhumbute emachawe emculo ase-Afrika
• Kumkhumbuta umculo wetinyoni lebekawuva nakalindze emabele emasimini
    eyise.
• Kulenkondlo sonkondlo uphawula ngekutsi nalalele lomculo, konkhe
    lokumkhatsatako kuyaphela, alalele lomculo.
(Nalokunye lokutizatfu tasonkondlo letimenta atsandze lomculo lakhuluma ngawo
kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhlakwemukelekile.)

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga indzatjanambhalo yabo. Basonga ngekubhala ngetizatfu letenta
sonkondlo atsandze umculo babuye baphawule ngekufaneleka kwawo ekuveteni kutsi
utsandzeke kusonkondlo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A.                                                                            [10]

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            4                          DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

UYILIMILE INDZIMA – FC Nkosi

2.1      Luchumanosicalo lwa-'Lamuhla/ Luchumanosicalo.'                                  (1)

2.2      Usho labanye bantfu labehamba nabo Mandela ngalesikhatsi balwela
         inkhululeko/ Bazabalazi benkhululeko, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                                  (1)

2.3      Kucatsanisa lokuphikako/ Kucatsanisa/ Kumuntfutisa/ Sidvonsamoya/:
            Yefika – yahamba.
            Inala – Indlala.                                                              (1)

2.4      Lendzima ayikapheli, incindzetelo isekhona ngobe nanyalo tisekhona
         tinkhomba telubandlululo kantsi nekuhlupheka akukapheli, imibhikisho ikhona
         nalomuhla/ Inkhululeko isalwelwa nalomuhla/ Ihambe kakhulu bantfu
         sebakhululekile banemalungelo/ batfola tinsita malula, njll. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (1)

2.5      Sichaza kubhidlita lubumbano lwalelilima kute lingasakhoni kuhlanganisa
         imicondvo yekulwa nelubandlululo/Babakhipha ngetikhatsi letingafani/
         ngekushiyana kute bangaphindzi bahlangane.                                       (2)

2.6      Saga lesitsi, 'Lishisa likhipha umkhovu etjeni,' sihambelana kahle
         nalokulandziswako ngobe sisetjentiswe kugcamisa bumatima bemphilo
         yalabacindzetelwe, leyente baze bacabange kulwela inkhululeko/
         bekutikhatsi letimatima/ tikhatsi telubandlululo/ simo lesibucayi, njll..
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

2.7      Imibono itawehluka. Labatsi awahambelani batawesekela ngekutsi:
         Simo selive lomuhla sibi kakhulu ngobe esikhundleni sekutsi kube nenala,
         bantfu bakhululeke, kunenhlupheko lebanga kutsi kube nekulwa imihla
         nemalanga live liphuye kunakucala lokuhambelana nendlala.
         Labatsi ayahambelana batawesekela ngekutsi: Indlala ihambile, kunikelwa
         ngekudla kwamahhala/ imali yesondlo/ imfundvo yamahhala/
         kunakekelwa kwalabakhubatekile, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                   (2)
                                                                                          [10]

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

WENA GCIWANENDZINI! – TE Sithole

3.1      Ngitakukhomba bantfu kutsi banjani!/ Utitselile-ke msobho elutswayini/
         Umugca 5 na 6.                                                                   (1)

3.2      Yimvumelwanosicalo ya-'Nga-'/ Yimvumelwanosicalo                                 (1)

3.3      BeLitiko Letemphilo/ Bonesi/ Bodokotela/ Tinyanga/ Bahlengi basemakhaya/
         Bahlengi besilisa/Tingedla/ Belaphi bendzabuko/ Bosonhlalakahle/
         Befundisi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                     (1)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            5                                DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

3.4      Luchumano loluvundlile/ lolutjekile lwabo- 'Ufike.'/ Luchumano loluvundlile/
         lolutjekile                                                                            (1)

3.5      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Usho ngobe leligciwane alikhetsi nangabe libulala, libulala labadzala
         nalabancane/Libulala labafundzile nalabangakafundzi/Libulala tinjinga
         netimphuya/ Lingena nanobe ngubani/ Ligulisa nanobe ngubani, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (2)

3.6      Tetsamelilwati tikholelwa kutsi ligciwane lingaze litingene aliphumi tiphila nalo/
         Ligciwane lingaze lingene emtimbeni liyadzanjiswa kuphela, umuntfu lonalo,
         uphila nalo njalo/ Labanye baphila nalo ngekudla emaphilisi/ Ungadla
         emaphilisi uphila sikhatsi lesidze, njll.                                              (2)

3.7      Leligama lisebentiseke kahle ngobe lutswayi lusetjentiswa kuvangela
         lokudliwako, ngaloko naleligciwane lifike kahle ngobe litawutfola emaphilisi
         latawulwa nalo ligcine lidzambile njengemsobho nasewuhlangene nelutswayi.
         Labatsi alikasebentiseki kahle batawesekela ngekutsi: Lisobho alitselwa
         elutswayini kepha lutswayi lolutselwa emsojeni ngaloko ungalitsela
         elutswayini litawubaba.                                                                (2)
                                                                                                [10]

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

NGAWE MANTI – JJ Thwala

4.1      Sifaniso/ Luchumanosicalo/       Sicedzelelamcondvo/      Inhlonipho.     (Kunye
         kwaloku.)                                                                              (1)

4.2      Tjwala/Emanti lamphonjwana/ Bhiya/Bunatfwa/Umcombotsi/ Emahabulo/
         Mankantjana/ Pikiliyeza njll. (Kunye kwaloku.)                                         (1)

4.3      Ngobe labanye batsi bangawanatsa badzakwe/Ngobe labanye batsi
         bangawanatsa babe neludlame/ Akwenta wente tiga/ Akwenta wente tintfo
         letingemukeleki emmangweni, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                         (1)

4.4      Usho kutsi umsindvo lowenteka nangabe lonatse lamanti adzakiwe ucedvwa
         kulala nobe kutunywa butfongo/ Batsi bangahlabelela nasebadzakiwe
         bagcine balele/ imvamisa bakhulumela etulu baphunyutwe kulala.                         (1)

4.5      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Bakuhlanganisa ngekutsi babona bantfu labatsi banganatsa lamanti, simo
         sabo sintjintje babete emahloni, batibone bahlakaniphe kwengca wonkhe
         umuntfu bakhulume silumbi, futsi babe nesibindzi sekwenta tintfo labangeke
         batente nabangakadzakwa, njengekulwa/ kubulalana, njll (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                               (2)

4.6      Ngekutsi labadzakiwe baba nelwati lwemagama lamanyenti lafaka silumbi
         lenta batibeke etulu bavete buchomoketi nekutsi nasebadzakiwe kuvuka
         tonkhe tinsizi, babalise bate bakhale ngobe lotjwala busilulu semagama
         lasetjentiswa kakhulu ngulodzakiwe/ Baba tingcalamba, njll. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.)                                                       (2)

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            6                          DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

4.7      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi ayikahleleki batawesekela ngekutsi, lokuhlelekile kulenkondlo
         tindzima kuphela ngobe tinemigca lelinganako, kodvwa emagama
         awakahleleki ngobe linani lawo alilingani kulowo nalowo mugca.                   (2)
                                                                                          [10]

                                            NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

UMBUTO 5

WAGCUGCA MKHIWA – LX Nkambule

5.1      Wangicoshelani mine?/ Umugca 25.                                                 (1)

5.2      Luchumano loluvundlile nobe lolutjekile/ Umbiti/ Umbuto longadzingi
         mphendvulo/ Kumuntfutisa. (Kunye kwaloku.)                                       (1)

5.3      Ngumfanekisomcondvo wemuntfu labemuhle/ Ngumfanekisomcondvo
         wemuntfu labedvumile kodvwa sekaphelelwe ludvumo/ Ngumuntfu
         labetigcabha/ Yintfombi kumbe lijaha lebelilihle, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                        (1)

5.4      Emakhiwa bekangayalwa ngekutsi: Ayekele kujaka umdzaka litulu lingakani
         ngobe utawuhlangana netifo letingelapheki/Afundze kutiphatsa kahle/Ahlale
         ngentfombi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
         kwaloku.)                                                                        (1)

5.5      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku:
          • Kugula ngobe sekumcedze wahhohloka waphelelwa buhle bakhe.
          • Kuphutsa ngobe buhle buphelile kantsi nemtimba sewubunile.
          • Kubandlululwa ngobe asabalekelwe bangani, njll. (Naleminye imibono
             lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku nesizatfu semphendvulo
             yakho.)                                                                      (2)

5.6      Sifaniso. Sifaneleka ngobe sikhuluma ngekuvitsika/kuphupha kwemuntfu
         labemuhle kodvwa baphela buhle bakhe, lokunguloku lenkondlo lekhuluma
         ngako/Sifutamsindvo. Sifaneleka ngobe sikhuluma ngemsindvo lowenteka
         nangabe umuntfu ahamba bese titfo temtimba tibanga umsindvo
         ngekushayisana kwesikhumba lesome sabuye sashwabana, njengobe
         inkondlo isho. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                       (2)

5.7      Lesaga sisho kutsi ayikho intfo lehlala unomphela. Sibumbene ngobe
         lenkondlo ikhuluma ngemuntfu labemuhle/ advumile, buhle bakhe bagcina
         sebushabalele. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                       (2)
                                                                                          [10]

                                                             SAMBA SESIGABA A:            30

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            7                          DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kutisola kuta kamuva, indzaba ibhekiswe kuLushawulo.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
ngekutsi, umuntfu uyatenta tintfo latibona titihle futsi timnandzi kodvwa ekugcineni
atisole kutsi ngabe akatentanga tonkhe leto tintfo ngobe setimfake elubishini.
Umlingisi lekutawucocwa ngaye nguLushawulo lowatisola ngetintfo letifana nekutsatsa
sitsembu, kushiya LaMagagula, kungangcwabi bantfwabakhe, njll.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letentiwa nguLushawulo letimenta agcine
atisola ekugcineni, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

•   Kuhlala naTintfombi eJozi kwenta Lushawulo watisola kamuva wambuyisela
    emakhaya ngobe waphinga watala liphumalimile.
•   Kuteka umtsakatsi longuTintfombi kwenta Lushawulo watisola ekugcineni ngobe
    wefike wacabanisa umndeni wakhe; wangondli bantfwana bakhe wabuye
    wangangcwabi umntfwana wakhe.
•   Lushawulo walalela Tintfombi uma atsi LaHlophe uyatsakatsa wamcosha, wagula
    make wakhe wangamvuseli washona wangamngcwabi. Ekugcineni watisola
    wacela lucolo kubodzadze wabo ngobe sekalitfolile liciniso.
•   Kwecwaya umkakhe LaMagagula kwamenta watisola Lushawulo emva kwekutfola
    kutsi LaMagagula akatsakatsi.
•   Kutsemba emanga lakhulunywa nguTintfombi ngekushona kwebantfwana
    bakhe.kwamenta watisola ekugcineni nakatfola kutsi nguye Tintfombi umtsakatsi,
    wamcosha.

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
impela kutisola kuta kamuva, njengobe kushiwo kutsi tento taLushawulo, tamenta
watisola ngobe tenta imphilo yakhe yaba matima.
(Nalemimye imibono lenembako yemukelekile.)

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
yabo

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                                  [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            8                         DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

7.1      Umfalisi ngumuntfu longenamaciniso. LaMagagula ubita           Lushawulo
         ngemfalisi ngobe loku labekukhuluma bekungenamaciniso.                          (2)

7.2      Kondliwa kwaLaHlophe nguLushawulo emva kwekucedza sikolo/
         Kutfunyelelwa kwaLaHlophe imali ngumntfwana wakhe wentfombatane
         ngalesikhatsi sekahlala yedvwa/Kunikwa kwaLaHlophe batukulu lababili kutsi
         atewubatfuma ngalesikhatsi ahlala yedvwa/Kuvuselwa kwaLaMagagula
         esibhedlela yintfombi yakhe, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                  (2)

7.3      LaHlophe abengasabanaki bantfwana baLaMagagula saneligugu lalaba
         baTintfombi/Abesatsandza Tintfombi angasanandzaba naLaMagagula/Wate
         wetsa umntfwana waLaMagagula ngaMasaletindzaleni kantsi boTintfombi
         abebanika emagama lakhako njengaMuziwandile. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                       (2)

7.4      Wabalahla wangasabatfumeleli imali yekubondla/ Wabemuka lilungelo
         lekuhlala neyise/ Wahlala wangeti emngcwabeni wemntfwana wakhe, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

7.5      Lamagama achaza kutsi nangabe utawuvelelwa ngulokubi, uyeva emtimbeni
         njengaLaHlophe loweva umtimba wakhe ushona phasi kantsi Lushawulo
         sewutamcosha emtini wakhe ngobe atsi uyatsakatsa. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)                                                        (2)

7.6      Kungenteka bekesaba kutsi LaMagagula angamlwisa amlimate/Kungenteka
         abentiwa kutsi abecala kuhlangana nalaMagagula seloku wagana Lushawulo/
         Abetfukile/LaMagagula wamakula sikhuni, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                       (2)

7.7      Kweswelakala kwemisebenti eMshwalubunjwinkunzi kwenta Lushawulo
         wahamba wayosebenta ekudzeni nasekhaya eMankayiyane, wefika khona
         waganwa nguTintfombi lekagcine amteka wamenta umfati wesibili/ Kulisiko
         lesintfu kuteka sitsembu/ Situnge/ Buvila bekutentela imisebenti, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                     (2)

7.8      Lokukhala kwabo kuveta buhlungu bekucabanga kutsi LaMagagula
         sewuyewuhlala nalomunye umfati longesuye unina wakhe/Ngahle
         sewuyewuhlupheka imphilo yakhe yonkhe/Batawusala bangenamuntfu
         lotabasebentela, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)              (2)

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2            9                           DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

7.9      Kulenoveli lwati lwendzabuko lutsatfwa njengesisombululo setintfo letinyenti
         letifaka ekhatsi kuya kwaLushawulo emkhayeni ngaphandle kwekufihla kantsi
         emimangweni lekuphilwa kuyo lomuhla basekhona labanye labakholwela kulo
         kodvwa bayafihla, banemahloni ngalo, labanye bakholelwa elwatini
         lwasenshonalanga/Kulenoveli kudliswa kwebantfu kutsatfwa njengentfo
         leyimfihlo njengalapho Tintfombi adlisa Lushawulo khona ngasese kantsi
         nasemimangweni lesiphila kuyo lomuhla kuyafihlwa nangabe kudliswa
         umuntfu/Tinyanga letilapha kulenoveli, akukho lapho tivetwa ticeceshwa
         khona nalapho tihlangana khona kantsi emimangweni lesiphila kuyo tinyanga
         tiyaceceshwa tinikwe ticu tebunyanga futsi tihamba nemihlangano.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (2)

7.10     Ngumlayeto wekutsi bomaketala abayekele kuba neligugu nabomakoti
         labatekwa kamuva, njengaLaHlophe waba neligugu ngaTintfombi kantsi
         Tintfombi utawugcina abange kutsi Lushawulo amcoshe ekhaya lakhe/
         Ngumlayeto      wekutsi   ungabometsemba        umuntfu,    tsemba    litje,
         njengaLushawulo lowetsemba kutsi konkhe labekutjelwa nguTintfombi
         bekungemaciniso kantsi bekungasinjalo, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                                   (2)

7.11     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi kuyakholweka batawesekela ngekutsi, esitsenjini vele kuhlala kuliwa,
         kuloyiswana/Kucanjelwana emanga/Kuyabandlululwana njengobe bebenta
         boLaMagagula naTintfombi, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)
         Labatsi ayikholweki batawesekela ngalokusenovelini                                (2)

7.12     Kwabangelwa kutsi Tintfombi wabikwa kuKhumalo, uyise waLushawulo
         njengemfati/Kwabangelwa kutsi Tintfombi walotjolwa kaKhumalo, lokumente
         waba ngumakoti logcwele/Beketsembe kutsi njengobe bekasebentisa umutsi,
         bekungekho lokubi lebekutamvelela, umutsi utamvikela kulabo labakholelwa
         elwatini lwendzabuko/Beketsembe kutsi nangabe kunalokubi lebekungahle
         kwenteke, Lushawulo abetamvikela, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                    (3)

                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           10                           DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kutisola kuta kamuva, indzaba ibhekiswe kuSikhulu Tsabetse.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
ngekutsi, umuntfu uyatenta tintfo latibona titinhle futsi timnandzi kodvwa ekugcineni
atisole kutsi ngabe akatentanga tonkhe leto tintfo ngobe setimfake elubishini.
Umlingisi lekutawucocwa ngaye nguSikhulu Tsabetse lowenta tintfo letifana
nekuncisha Mphikeleli indzawo yekuhlala, Kumcoshisa esikolweni, kumfihlela lwati
ngebatali bakhe, njll.

Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta kutisola kamuva kwaSikhulu
Tsabetse letifaka ekhatsi leti letilandzelako:

•   Kuncisha Mphikeleli indzawo yekuhlala kwamenta watisola ekugcineni wacolisa
    kuMphikeleli.
•   Kumcoshisa esikolweni asafundza eKhayaletfu kwamenta watisola ekugcineni
    sekabona imphumelelo yaMphikeleli, babuyisana emva kwekucolelana.
•   Kumtfumelela emaphoyisa atewumsesha ngalesikhatsi asenyuvesi kumente
    watisola wafuna kumcobelela ngelwati labeludzinga mayelana netekuphatsa.
•   Kugcugcutela ummango kutsi ungamvoteli kwente Sikhulu Tsabetse watisola
    wagcina aveta emaciniso ekutsi yena abesebentela umbuso welubandlululo.
•   Watisola ngekumfihlela lwati ngebatali bakhe, ekugcineni wakhipha tincwadzi
    tekushona kwebatali baMphikeleli wabuye wamnika netinombolo temathuna abo.
•   Tsabetse watisola kutsi wambeka tinsolo tekuhlanganisa belaphi bendzabuko
    nebasenshonalanga, ekugcineni wavumelana naye sekamtjela nekutsi ungumholi
    sibili.

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
impela kutisola kuta kamuva, njengobe kushiwo kutsi tento taSikhulu Tsabetse,
tamenta watisola ngobe tenta imphilo yakhe yaba matima.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                                   [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           11                             DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

KUBAMBA LETINGELAKO – D. E. Nkosi

9.1      Matsiya abetsatfwa njengemuntfu longenamsebenti walutfo kepha wanele
         kwelashiswa nguMphikeleli, wafundza wate waba ngummeli                              (2)

9.2      Ingwe silwane lesinelulaka. Magumeni ufaniswa naso ngelulaka lalukhombisa
         ngekungahloniphi lamanye emalunga emhlangano, ngekuvele akhulume
         angakanikwa litfuba.                                                                (2)

9.3      Ube neligalelo lekutsi boMphikeleli naMsiti baphumelele ngemalengiso
         etifundvweni tabo lokubente bagcina babantfu labaphetse emmangweni/
         Msiti yena bamlalela bantfu babambisana naye nakatsi abalwele kubuyiselwa
         kwaMphikeleli esikolweni ngalesikhatsi acoshiwe/Mphikeleli wagcina
         angusosifundzave, naMsiti waba likhansela lesigodzi, njll. (Kunye kwaloku.)         (2)

9.4      Mphikeleli wajabula kakhulu ngalesikhatsi emukelwa eKhayaletfu
         njengemfundzi welibanga lelishumi nakubili kantsi kutawutsi emva kwaloko,
         Sikhulu Tsabetse amcoshise esikolweni/Wamtfumelela emaphoyisa kutsi
         ayomsesha ngobe kutsiwa unetikhali futsi utsengisa umtfunti wetinkhukhu.            (2)

9.5      Abecondze kutsi bafundze ngekuhlanganyela bangalahlani nobe kunetihibe
         lebahlangana nato nobe beva bulukhuni betifundvo tabo/Bafundze
         ngekutimisela nobe ngabe simo singasilula.                                          (2)

9.6      Kuhlanganisa tikolo temmango kucudzelwane ngenkhulumiswano ngelulwimi
         lwasekhaya/Umcimbi wekuhaya tinkondlo/Kugcugcutela kubhala tincwadzi
         ngelulwimi lwasekhaya. (Naleminye imibono yemukelekile.)                            (2)

9.7      Abengafuni kuvele kutsi abesekudzingisweni ngobe waphika ekucaleni
         nakafuna      indzawo       yekufundza/Tsabetse        abetawutfola     liphuzu
         lekatamcindzetela ngalo kuletinsolo lekambeka tona/Bantfu batawukutsatsa
         batjele timbangi takhe kutsi vele kuliciniso kutsi abesekudzingisweni njengobe
         naku sekuphuma emlonyeni wakhe.                                                     (2)

9.8      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kungenteka kutsi abebona kutsi njengobe angumfundisi futsi etayele
         kusebenta ngebantfu, utawukhona nekubanakekela/Mphikeleli abengumuntfu
         locotfo, kungenteka kutsi wabona kutiphatsa kwaMfundisi Shongwe
         kusilungele lesikhundla/NjengeMfundisi bekanelitsemba kutsi konkhe
         utakwenta ngekwetsembeka. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)               (2)

9.9      Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako:
         Kwaba      neligalelo   lekutsi    Matsiya    agcine     asafundzile/Wagcina
         asasesikhundleni sekuba likhansela lendzawo.             (Nalemiye imibono
         yemukelekile.)                                                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           12                       DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

9.10     Njengasodolobha tidzingo temmango abetehlukanisela emakhansela kutsi
         atente bese aletsa umbiko walokwentiwe, yena acinisekise kutsi kwenteke
         kahle. Ngakulolunye luhlangotsi abematasatasa ngetindzaba tekuvusa umuti
         wakubo ngekutsi ashade naKhulumile.                                           (2)

9.11     Imibono itawehluka, labatsi aliciniso batawesekela ngekutsi:
         Kungahlonishwa kwemisimeto leyentiwa ngulabo labakholwela enchubeni
         yelwati lwendzabuko, kwenta kutsi bagcine bangenwa tifo nobe bashona
         ngebunyenti. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi awasilo liciniso batawesekela ngalokwenembako.                        (2)

9.12     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Kummangalela/Kumcolela/Kumsita ngekutsi elulekwe kute abone bubi baloko
         labekwenta/Kungaligcobi     emtini    wakhe,    njll. (Naleminye imibono
         yemukelekile.)                                                                (3)
                                                                                       [25]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13                           DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

Kutisola kuta kamuva, indzaba ibhekiswe kuMlungisi.

Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
ngekutsi, umuntfu uyatenta tintfo latibona titinhle futsi timnandzi kodvwa ekugcineni
atisole kutsi ngabe akatentanga tonkhe leto tintfo ngobe setimfake elubishini.
Umlingisi lekutawucocwa ngaye nguMlungisi lowenta tintfo letifana nekulahla
Sitsembile intfombi letiphetse kahle ateke sigebengu lesinguLomusa, kungalaleli
liphupho leyise ngalesikhatsi limkhanyisela ngebubi baLomusa, kungalaleli bangani
bakhe nabamecwayisa ngebubi lobentiwa nguLomusa, njll.

Umtimba.
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta kutisola kamuva kwaMlungisi
letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
Sib.
 • Mlungisi watisola ngekulahla Sitsembile lobekalungile, wagcina alobole sigebengu
      lesinguLomusa lesagcina siboshiwe.
 • Kungahloniphi liphupho leyise lebelimtjela kutsi angateki Lomusa kwamenta
      watisola ngalesikhatsi ashelwa timphahla.
 • Kube wayekela kutsandzana naLomusa ngalesikhatsi ashaywa nguMacaleni
      ngabe akatitfolanga akulenkinga lesekabukene nayo, ngaloko wabese uyatisola.
 • Wayekela teluleko taSikhuni uma amtjela kutsi Lomusa unalo likubo wahlazeka
      ngelilanga lemshado.
 • Watisola ngekunganaki nekungalandzeleli bubi labubona bentiwa boLomusa
      naNkhangala.
 • Watisola ngekungalaleli imiyalo yamalume wakhe nakuvela batali baLomusa
      ngalesikhatsi amtjela lekufanele kwentiwe nakafuna kuteka Lomusa.
  • Watisola ngekungalaleli make wakhe lowatsi akatsatse Sitsembile.

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
impela kutisola kuta kamuva, njengobe kushiwo kutsi tento taMlungisi, tamenta
watisola ngobe tenta imphilo yakhe yaba matima.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
yabo.

BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                              [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           14                         DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

11.1     Abesaba kutsi batawutjela Mlungisi ngemphilo layiphilako njengobe
         bebamatela lokubi lokunjengekunatsa tjwala, kutsengisa aphindze asebentise
         tidzakamiva/ Batawuhlakaniphisa Mlungisi, njll.                                 (2)

11.2     Ludvweshu lwangaphandle. Kunekungavumelani emkhatsini waMlungisi
         naLomusa ngendzaba yekukhetselana bangani.                                      (2)

11.3     Usivete ngekutsi Lomusa abe nemngani longumlungu lobitwa ngekutsi
         nguNkhangala.                                                                   (2)

11.4     Kutsandzana naLoMusa abuye atsandzane naSitsembile langasati simo
         semphilo yabo/Kutsandzana naLomusa losebentisa tidzakamiva ngendlela
         yekutijova nebangani bakhe, lokungatiwa kutsi ingati yabo ihlobile yini.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                    (2)

11.5     Bakukhombisa ngekutsi bamise umshado bakhulume kutsi konkhe
         lokwentiwa nguLomusa bona bebangakwati/Bakuveta ngekutsi bativete
         ebantfwini kutsi bayaphila/Bakuveta ngekutsi bona bebati kutsi Lomusa
         bekasetawukhumula inzilo bese ungenwa nguMacaleni umnakabondvodza
         yakhe leyashona. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye
         kwaloku.)                                                                       (2)

11.6     Umbala lomnyama uvamise kuba luphawu lwebubi, lishwa nebumnyama,
         umbhali usebentise lombala ngobe afuna kuvetela tetsamelilwati ngetintfo
         letimbi letentiwa nguLomusa letinjengekushushumbisa tidzakamiva, kubulala
         nekuntjontja/ Umbala lomnyama uvamise kuba luphawu lwelishwa
         ngekutsi ekugcineni umshado ungabi yimphumelelo/ BoLomusa
         baboshwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                           (2)

11.7     Kulenoveli, Lomusa unikwa Macaleni kutsi amngene njengobe ashonelwe
         ngumyeni wakhe, kantsi umtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika utsi
         umuntfu unelilungelo lekutikhetsela lakutsandzako, loku kuphambene
         nalomtsetfosisekelo ngobe Lomusa bekufanele atikhetsele indvodza lafuna
         kuhlala nayo, anganikwa/ angangenwa ngenkhani.                                  (2)

11.8     Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako:
         Bekufanele achubeke nekusoma Lomusa njengobe abevele amtsandza/
         Bekufanele esabe kuchubeka nekusoma Lomusa ngobe abala tigaba lengce
         kuto/Bekufanele ayewutjela unina ngalamavi aLomusa kute ameluleke kutsi
         enteni, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)      (2)

11.9     Kwabangelwa kutsi Lomusa bekati kutsi loku lokukhulunywa nguMlungisi
         ngeke kwenteke ngobe kutsandzana kwabo bekungenalikusasa, bekatifunela
         imali kuphela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           15                           DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

11.10    Utivula ngekutecwayisa kutsi akusibo bonkhe bafelokati labazitsile, tibowati
         kutsi bakhona labanye bafelokati labaphila imphilo lengakahlobi futsi
         lengemukeleki njengeyaLomusa lebekatsengisa aphindze adle tidzakamiva,
         abulala futsi antjontja/Tetsamelilwati tibocaphela bantfu labatishaya ngatsi
         balungile kantsi tigebengu njengaLomusa nakatenta lolungile nalotsandza
         Mlungisi kantsi uyamyenga ufuna kumudla imali yakhe/ Ungamtsatsi
         umuntfu longayati imvelaphi yakhe/buhle lobubona ngaphandle
         bungakuhhunga kantsi ngekhatsi ubolile/ Lutsandvo aluboni. (Naleminye
         imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                 (2)

11.11    Imibono itawehluka, labatsi emaphupho anemaciniso, batewesekela ngekutsi:
         Umndeni waMlungisi bewukholelwa kutsi emaphupho angemaciniso ngobe
         emva kwekutsi unina waMlungisi aphuphe liphupho lelifanako nelendvodzana
         yakhe kutsi iteke umfati, Mlungisi nenina bavumelana kutsi akasale ateka
         lokwenta kutsi atsatse sinyatselo sekuteka Lomusa ngekushesha.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi emaphupho akanawo emaciniso, batawesekela ngalokwenembako.                (2)

11.12    Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
         Labatsi bekafanele, batawesekela ngekutsi batali balomuhla abafuni kubona
         bantfwana babo banhlanhlatsa emphilweni, bafuna kubabona banelikusasa
         lelichakatile futsi bahlalisekile ngiko naLaNdlovu bekafanele kucindzetela
         Mlungisi kutsi ngobe naku ucedzile sikolo, futsi sewuyasebenta, akasale
         ateka kute atewuhlaliseka. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         Labatsi akakafaneli, batawesekela ngekutsi: Umntfwana akatikhetsele
         umuntfu lamtsandzako, njll.                                                       (3)
                                                                                           [25]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           16                           DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Buhlakaniphi lobuvetwa balingisi betemibhalo yemdzabu.
SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko sendzabambhalo babuye bavete nendlela balingisi
betemibhalo yetemdzabu labaveta ngayo buhlakaniphi.
UMTIMBA:
Bahlolwa bangahle baphawule ngemaphuzu lafaka ekhatsi lawa lalandzelako:
Libhubesi Nalogwaja:
• Kwenta bungani nelibhubesi ngekuletsembisa lisu lekutfola inyama – Logwaja
   wenta buhlakaniphi bekutsi libhubesi lingabomudla ngobe angumngani walo futsi
   atalinika nenyama ngobe ilitsandza.
• Lisu lekugula kwelibhubesi, lilale phasi, ligulele kufa – Logwaja wenta buhlakaniphi
   bekutsi tilwane titewusondzela tingacabangi kutsi libhubesi lingavuka litibambe.
• Kumemetela kugula kwelibhubesi kuto tonkhe tilwane – Logwaja wenta
   buhlakaniphi bekutsi tilwane titewuhlola libhubesi kute litewukhetsa inyama
   leliyifunako.
• Kufika kwetilwane kutewuhlola inkhosi yato – Logwaja wenta buhlakaniphi bekutsi
   libhubesi litewukhona kutibambela silwane lelisifunako kute litfole kudla.
• Bugebengu belibhubesi bekuncisha logwaja inyama lenonile – Logwaja wenta
   buhlakaniphi bekucabanga lisu lekutfola lenyama lengemanoni ebhubesini
• Kuncoba libhubesi, logwaja atsatse yonkhe inyama – Logwaja wenta buhlakaniphi
   bekubophela umsila welibhubesi eluphahleni lwendlu, yena ehle ayewukudla
   inyama libhubesi libukela.
Madiba
Buhlakaniphi labuveta.
• Kushiya kwakhe bukhosi akhetse kuyewufundza wate afike enyuvesi yaseFort
    Hare – Mandela wenta buhlakaniphi bekuyewutfola imfundvo kucala ngembi
    kwekulwela inkhululeko.
• Kulwela kwakhe inkhululeko kulabamhlophe – Mandela wenta buhlakaniphi
    bekufuna kukhulula bantfu encindzetelweni.
• Kuhlala emahlatsini elasentasi ate ece ayewuhlala emaveni angesheya – Mandela
    wenta buhlakaniphi bekubalekela kubulawa ayewubhaca kute angatfolakali lula.
• Kubuya ekudzingisweni – Mandela wenta buhlakakaniphi bekuchubeka
    nekukhuluma angagucuki kulakufunako, wate wakhishwa ejele.
• Kuvimbela kucitseka kwengati ngekucocisana nalabamhlophe – Mandela wenta
    buhlakaniphi bekuvimbela kufa kwebantfu, wafuna kutsatsa umbuso ngelucolo.
• Kunikwa emandla ekubusa – Mandela wenta buhlakaniphi bekutsi bantfu banikwe
    emandla ekuvota, wavotelwa waba ngumengameli wekucala lomnyama
    waseNingizimu Afrika.
• Kubuyisa i-Afrika – Mandela wenta buhlakaniphi bekuhlanganisa tive tebantfu
    labamnyama/ Wabavula emehlo ekubona kutsi bacindzetelekile.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.)
Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           17                                DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako etindzabenimbhalo tabo, ngekuveta
kutsi tintfo lentiwa balingisi betemibhalo yemdzabu tiyabuveta nobe atibuveti
buhlakaniphi.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C                                        [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

13.1     Libhubesi belicuma kabuhlungu/ beligula.                                               (2)

13.2     Kungafiki kwemphungushe kutewuvusela libhubesi njengobe                     ligula/
         Kuphikisana kwemphisi nemphungushe. (Kunye kwaloku.)                                   (2)

13.3     Yentiwa tilwane letikhulumako/yentiwa tilwane letiya ebhubesini libe liyingoti.        (2)

13.4     Ingwijikhwebu ibangelwa kujika kwesijeziso lebekufanele                   sitfolwe
         yimphungushe, lesagcina sesitfolwa yimphisi ingakalindzeli.                            (2)

13.5     Bufakazi bekutsi imphungushe          yati   ngalokwenteke     ngalesikhatsi
         kuyewuvuselwa libhubesi ngobe itjele imphisi kutsi ive ngebasiki belibundza,
         lokusho kutsi letinye tilwane tiyicocele. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                         (2)

13.6     Imibono itawehluka. Labatsi siyahambisana, batawesekela ngekutsi: Lesisho
         sichaza kutifaka enkingeni ube utsi uyasita, lokuhambelana nemphisi
         lebeyetama kusita ngekufuna imphungushe kantsi kutawutsi naseyitfolakele,
         sigwebo semphungushe sijike sibe sayo, lokusho kutsi yatidvonsela emanti
         ngemsele, ngekuletsa imphungushe ebhubesini.
         Labatsi asihambisani batawesekela ngalokusenganekwaneni.                               (2)

13.7     Ingcikitsi yalenganekwane bucili. Loku kushiwo ngobe imphungushe yenta
         bucili bekwesulela sigwebo sayo sekubulawa kwemphisi ngekucamba
         emanga itsi yimphisi letsakatse libhubesi?
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                            (3)

TIBONGO TENGWENYAMA MSWATI II

13.8     Yimvumelwanosigcino lecondzile ya-li-/Yimvumelwanosigcino.                             (1)

13.9     Ititjela kutsi Mswati abeyinkhosi lelwa timphi/ Ititjela kutsi Mswati wahlasela
         sive saMphephetse nesaMabhoko/Mswati uhlasela ngensongo.                               (1)

13.10    Washisela tikolo taba timbili ngekushisela kusaNdlela naMneli/ Umugca 10.              (1)

13.11    Ngulencane, lehanjwa bantfu ngetinyawo/Yindlela leyentelwe kuhanjwa
         ngetinyawo/Yindlela lengahanjwa ngemoti. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)                                                                         (1)

13.12    Kutsi tintfo takhe tonkhe abetenta ngemjako/ngekusheshisa.                             (2)

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           18                      DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

13.13    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Bayethe sicubulo
         lesisetjentiswa nakukhotsanyelwa/nakudvunyiswa/nakubongelelwa emakhosi
         eMaswati, kuyamfanela Mswati ll ngobe naye uyinkhosi yeMaswati.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                  (2)

13.14    Imibono itawehluka. Labatsi uphumelele, batawesekela ngalokulandzelako:
         Imamba luhlobo lwenyoka lenelulaka futsi lenebutsi lobubulalako, kubita
         Mswati ll ngemamba kuyahambelana ngobe naye bantfu ebebagwaza
         ababulale.
         Labatsi akakaphumeleli batawesekela ngalokusetibongweni.                     (2)
                                                                                      [25]

                                                          SAMBA SESIGABA B:           25

Emalungelo agodliwe                                                         Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           19                           DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO
UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Emasu lasetjentiswe nguLaHleta ekwenta Ncobile aphile ngendlela lefunwa
nguye futsi ente lokufunwa nguye kuphela.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo
ngekutsi basho kutsi bonkhe batali baba nenjongo netifiso letinhle ngebantfwana babo,
njengaLaHleta labefisa kutsi Ncobile aphile ngendlela lefunwa nguye kuphela.
Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha emasu lasetjentiswe nguLaHleta
ekuphumeleliseni injongo yakhe, njengekulinga kumkhetsela lekunguye lafanele kutsi
amtsandze, kucela lusito lwemnakabo ekucecesheni Ncobile, kwetama kushisa
sitfombe saGedlembane, njll.
Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta emasu lasetjentiswe nguLaHleta
ekwenteni Ncobile ente lokufunwa nguye, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
Sib.
• Wacela lusito lwemnakabo, Hleta, lwekutsi atewakha abuye eluleke Ncobile kutsi
     ehlukane nekugcolotela sitfombe saGedlembane ngenjongo yekumenta kutsi
     akhohlwe ngaGedlembane.
• Wavumelana nemnakabo ngekwenta lisu lekubulala Gedlembane
     ngekumfakela shevu ngobe angafuni ashade naNcobile.
• Washisa sitfombe saGedlembane ngenhloso yekwehlukanisa Ncobile kutsi aloku
     akhumbula Gedlembane lasashonile.
• Lokunye, walandza timbali lebetibekwe nguNcobile ethuneni laGedlembane ngobe
     bakholelwa ekutsini kuya emathuneni ungumntfwana kuyahlola, kantsi futsi
     bekuyindlela yekumenta kutsi advube angaphindzi aye emathuneni.
• LaHleta watjela Ncobile kutsi uyamenyanya Mphotfo ngobe amubi futsi aphuyile.
     Injongo bekukulinga kumkhetsela lokunguye lafanele kutsi amtsandze.
• LaHleta wacela umkhula wakhe (babekati waNcobile LaMagagula) kutsi amsite
     ngekucecesha Ncobile ngekutsi bamshaye bobabili atewehlukana naMphotfo.
• LaHleta wababata buhle baCelani nekutsi uhamba ngelunyanyavu lwemoto
     lolukhala umculo lawutsandzako ngobe afuna kuhhunga Ncobile kutsi abuyelane
     naCelani.
• LaHleta wala kuyewuhlola Ncobile neluswane lwakhe esibhedlela ngenjongo
     yekutsi aze atisole kuloko lakwentile, ngekungenti lokufunwa nguye.
• Wemukela Ncobile nakabuya ekubhungukeni ngenhloso yekutsi sewutawutfobela
     imitsetfo yakhe.
• Wavuma kusala nemntfwana waNcobile ngenjongo yekutsi Ncobile utawumtfobela
     kuko konkhe lakushoko ngobe sekasala nemntfwanakhe.
• Wala kutdi Bantfu belisontfo basite Mphotfo kute naNcobile atewumala
     ngoba angafunwa nabantfu belisontfo.
• Wavuma kutsi Ncobile atekwe ng\mphotfo ngoba asangudokotela ngaloko
     ente lokufunwa nguye.
(Naletinye tigameko letigcamisa emasu lasetjentiswe nguLaHleta ekuphumeleliseni
injongo yakhe yekwenta Ncobile aphile ngendlela lefunwa nguye kuphela,
letingakabalwa lapha temukelekile).

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           20                            DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
onkhe emasu lasetjentiswa nguLaHleta ekucaleni kwalomdlalo akazange
ayiphumelelisa injongo yakhe ngobe kuyo yonkhe imitamo layenta, Ncobile bekacinisa
inhloko. Emasu akhe ate aphumelela ekugcineni lapho Ncobile sekabuya
ekubhungukeni.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                               [25]
UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
15.1     Utfukutseliswe kutsi Ncobile umente silima watewuhlala naye ngenkhani abe
         ati kahle kutsi lesisu saCelani/Kudzelelwa nguHleta ngekumbita ngesilima
         lesingakaphili kahle engcondvweni/Kukhunjutwa ngetintfo letibuhlungu
         emphilweni yakhe tekutsi akanabatali/Kutsi Ncobile amfihlele kutsi bakubo
         bayile kuyewubika sisu kaMavimbela njengekusho kwaHleta/ Kusongelwa
         nguHleta/ Abetfukutseliswa simo sakhe, njll.                                       (2)
15.2     Kungenteka        wabangelwa          tento     taNcobile       langatitsandzi
         letinjengekungahloniphi, kufuna kutilinganisa nenina, kwenta tintfo ngobe atsi
         uyamlaya, njll/Kudliwa satelo sekutsi uyabandzakanyeka ekufeni
         kwaGedlembane njengobe nguye lowatfumela Ncobile nekudla lokunashevu
         kwekutsi    amphatsele     nakayewumhlola/Buhlungu       bekutsi     utondvwa
         nguNcobile abe amtala/ Kushonelwa ngumyeni wakhe/ Kutsi Ncobile
         wakhuleliswa ngumuntfu loluphuya nalamenyanyako futsi, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)
15.3     Kubuyisana kwaLaHleta naMphotfo/ Kungenelela kwebangani baNcobile
         bameluleke kutsi bacolelane naMphotfo/ Ngumntfwana waNcobile lofute
         Mphotfo/ Kwelapha LaHleta ngaphandle kwekumbaliselakutsi wamentani,
         njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                  (2)
15.4     Imibono itawehluka. Labatsi uphumelele batawesekela ngekutsi: Ncobile uba
         nenkinga yekushonelwa singani sakhe Gedlembane, lobo bumatima labukane
         nabo uyabuncoba ngekutsi kuboshwe Hleta njengembulali/Ncobile
         utsandzana naMphotfo lowenyanywa nguLaHleta naHleta, lenkinga ugcine
         ayincoba ngekutsi agcine asashada naMphotfo/Wehlule unina namalume
         wakhe ngekuphumelelisa intsandvo yakhe/ Waphumelela kufundza, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
         (Labatsi akakaphumeleli batawesekela ngalokusemdlalweni.)                          (2)
15.5     Luvutfondzaba lwalomdlalo lutfolakala lapho boNcobile naMphotfo bashada
         khona. Siphetfo salesakhiwana sekuhamba kwaNcobile asibanga naligalelo
         ngobe nakubukwa luvutfondzaba, bayashada boNcobile naMphotfo.                      (2)
15.6     Ngesintfu lesento saboLaHleta asentiwa ngobe kukholelwa kutsi labafile
         bayahlonishwa/tintfo tasemathuneni atitsatfwa tiyiswe ekhaya/Kususwa
         kwetimbali akunagalelo lelitseni ebudlelwaneni baNcobile naGedlembane/
         Ngesintfu akuyiwa ethuneni lemuntfu longesiso sihlobo sakho
         ngaphandle kwemvume yemndeni, loko kusho kutsi bebangenamvumo,
         njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                  (2)
Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           21                             DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

15.7     Imibono itawehluka. Labatsi wente kahle batawesekela ngekutsi: Kube
         wamcosha mhlawumbe Ncobile bekatawuduka nelive alahlekelwe nalikusasa
         lakhe ngobe atawube angakafundzi/Wente sento lebesingentiwa nguwo
         wonkhe umtali njengobe abengubabekati wakhe/ Sento lesivamile
         emmangweni kutsi nangabe umntfwana umtala kakhulukati nakalitinyo
         lekubulala, ungamyekeleli/ Ncobile abecala kutfola umntfwana ngaloko
         abekudzinga kwesekelwa, njll. (Naleminye imibono lenembako
         yemukelekile.)
         Labatsi akakenti kahle batawesekela ngalokwenembako.                                (2)

15.8     Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Bebangeke
         bayewumfuna kuMphotfo ngobe bebangasenandzaba naNcobile ngenca
         yetento takhe tekungabahloniphi/Batali baNcobile bebamtondza Mphotfo kutsi
         bebangaya bayewumfuna lapho/Batali baNcobile bebati kutsi ngalelinye
         lilanga nangabe sekanetinkinga, utawubuya ekhaya. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.)                                           (2)

15.9     Kwakhelwa indlu yekulala/ Kuphiwa emaphasela ekudla/ Kunikela
         ngesihlalomasondvo/Kumupha imali yekubukelela simo semphilo yakhe, njll.
         (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                         (2)

15.10    Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kuyewenta luphenyo
         ebanganini baNcobile/ Kuya kuLaMagagula ayewutfola liciniso ngekubikwa
         kwesisu saNcobile kaMavimbela/ Kulindza lilanga lekukhululeka kwaNcobile
         bese ubala emalanga akhe ekukhulelwa/ Kwenta luhlolo lwengati kutfola lwati
         lwelufutontalo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                   (2)

15.11    Timphendvulo titawehluka, tifake ekhatsi leti letilandzelako:
         • Saga: Licala lembula ingubo lingene. Lesaga sichaza kutsi umuntfu
            uyalitfwala licala langalati njengaGedlembane. Ncobile abengasebentisa
            lesaga kucinisekisa Gedlembane kutsi naye uyabona kutsi akusuye
            lobulele LaMkhwanazi, umane ubhocwa ngelicala nje.
         • Unindvwa ngebubendze inyama ungakayidli. Lesaga sichaza umuntfu
            lovunyiswa      intfo   langakayenti    lowetfweswa        licala langalati
            njengaGedlembane. Lesaga Ncobile abengasisebentisa nangabe ema
            naGedlembane kutsi ucanjelwa emanga kube kungesuye lobulele
            LaMkhwanazi. (Naletinye timphendvulo letinembako temukelekile.)                  (2)

15.12    Imibono itawehluka. Labatsi abefanele, batawesekela ngekutsi: Ncobile
         bekasesengumntfwana wesikolo, nasiyekelwa lesitfombe singashiswa
         besitamtsikameta emsebentini wakhe wesikolo njengobe besesihlala
         etincwadzini takhe/ Lesitfombe singagcine sesenta ingcondvo yakhe ingafuni
         kusuka kulomuntfu losashonile/ Bekafuna kuncamula budlelwano
         lebebukhona emkhatsini waNcobile naGedlembane/ Bekafuna kutsi Ncobile
         akhohlwe ngaGedlembane, akhone kuchubekela embili nemphilo/ Bekafuna
         kuveta imiva yakhe yekwenyanya Gedlembane, njll. (Naleminye imibono
         lenembako yemukelekile.)
         Labatsi abengakafaneli batawesekela ngalokusemdlalweni.          Kushisa
         sitfombe bekungeke kuntjinje indlela Ncobile abeva ngayo
         ngaGedlembane/        Bekululungelo      laNcobile    kuba    nesitfombe
         saGedlembane                                                                        (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           22                          DBE/Lweti 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Emasu    lasetjentiswe   nguSomhlolo   ekuphumeleliseni    injongo  yakhe
yekuhlanganisa nekuhlalisana ngekuthula nato tonkhe tive letibomakhelwane
kanye naso sonkhe sive sakhe.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo
ngekutsi basho kutsi, injongo yemakhosi lamanyenti kutsi awatsandzi kuhlala
ngekucabana netive tawo, njengaSomhlolo. Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete
ngalokufisha emasu lasetjentiswe nguSomhlolo ekuphumeleliseni injongo yakhe,
lafaka ekhatsi, kugwema kuhlasela ngemphi akhetse kukhulumisana, kuteka tintfombi
tetive labekadze akhelene nato, kutfuma tindvuna emakhosini lakhelene nawo, njll.
Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta emasu lasetjentiswe nguSomhlolo
kute akhone kuhlanganisa nekuhlalisana ngekuthula nato tonkhe tive
letibomakhelwane kanye naso sonkhe sive sakhe, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
Sib.
• Somhlolo wasebentisa lisu lekucela imibono etindvuneni takhe kuko konkhe
    lakwentako ngenjongo yekutsi kube nekubambisana kulomshikashika wekufuna
    kwakha kuvana nesive sakhe.
• Watfuma tindvuna, Sikhunyane naTichele, kutsi tiyewumakhela buhlobo
    ngekuyewumtekela Tsandzile kaZwide inkhosi yebeNguni ngenhloso yekudala
    kuthula kulamave lamabili.
• Wamema Nkhasa emgidvweni lapho efike wamnika tinkhomo letimhlophe leti-20,
    wambeka kutsi abe sikhulu saseLubonjeni, wamnika nebuholi belibutfo Tinkhasa
    kute kudaleke kuthula emkhatsini wabo.
• Somhlolo watfuma Nsibandze kaMabhoko kuyewumtekela Letsalucolo ngekutsi
    kushiywe tinkhomo leti-15 kute babe tihlobo ngenjongo yekuletsa kuhlalisana
    lokuhle.
• KaMashobeni kwatfunywa Sigogodvolo kuyewuteka Tsenjiwe ngenhloso yekwakha
    buhlobo lobutawuletsa kuvana nekusebentisana kuletive letimbili.
• Somhlolo wasebentisa lisu lekuvakashela Bhocwana sikhulu saseLusushwana
    lesesatjwako, wasiphatsela tinkhomo leti-12. Ekuvakasheni kwakhe nemabutfo
    kwafikwe kwabekwa phasi tikhali njengeluphawu lwekuthula.
• Wahlanganisa tonkhe tikhulu kaLobamba kute tetfule imibiko ngaletikwatiko
    ngaMahubhulu ngenhloso yekutfola konkhe lokungemanga lokukhulunywe
    nguMahubhulu.
• Somhlolo wahlela umhlangano netindvuna Nsibandze, Sikhunyana naMahubhulu
    kutewuveta imibiko yetikhulu letsintsa emacebo aMahubhulu nekuveta sigwebo
    labekelwe sona, inhloso bekukudala kuthula eveni laNdvungunya.

Labanye bahlolwa batawuyibeka ngalenye indlela: Sib.
• Ngebikwekwenta lokutsile abebonisana netindvuna takhe.
• Wateka tintfombi tetive tabomakhelwane kwakha buhlobo.
• Abepha tikhulu tinkhomo abuye atibeke etikhundleni
• Abemema tikhulu etibhimbini kaLobamba, njll.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2017-memo/124513a8-5842-418a-9e16-b0bad1c95399) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017-memo/960965e9-64a2-4d0c-ba61-7577aedb2386) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2017-memo/9c76376f-362d-40f1-a5ea-deab6accd414) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021-mg/b6d81b0e-b51e-4d92-ab27-895a7acb7079) — siSwati HL · Memo · 2021 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
