# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2018, 25 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018-final-memo/935d52d4-b8b0-49e9-8251-1335462447ad
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018-final-memo/935d52d4-b8b0-49e9-8251-1335462447ad)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · siswati. Memorandum, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018/a96c35e3-b20e-470c-9ba3-6eec83c8f257) — QP · 2018 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                 LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                            LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                   LWETI 2018

                            TICONDZISO TEKUMAKA

EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-25.

Emalungelo agodliwe                                              Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               2                              DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 TICONDZISO TEKUMAKA

 1.        Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka
           timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule
           indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.)

           ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
 2.        (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

           ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
 3.        imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
           imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
           aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
           kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
           lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.

 4.        Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
           iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
           ingamakwa.

 5.        Nangabe tinombolo          tetimphendvulo     tinemaphutsa,   maka     ulandzele
           imemorandamu.

 6.        Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi
           nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.

 7.        Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
           kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
           ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
           ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
           Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
           ne-B.

 8.        Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
           kufanele acaphune akangajeziswa.

 9.        Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
           baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
           ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
           kwesekela/kucaphuna.

 10.       Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
           akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
           LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
           ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                    Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               3                           DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 SIGABA A: TINKONDLO

 TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

 UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

 'LOMFUNDVO' – GT Nkosi

 INDZATJANAMBHALO

 Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

 Imifanekisomcondvo lesetjentiswe ngusonkondlo kuveta indlela labona ngayo
 tintfo.

 SINGENISO:
 Bahlolwa bachaza sihloko. Babuye bachaze kutsi sonkondlo ubona tintfo ngendlela
 yakhe bese usebentisa imifanekisomcondvo, kute tetsamelilwati tivisise kahle loko
 lokwetfulwako.

 UMTIMBA:
 Kuchazwa kabanti ngelikhono lasonkondlo ekusebentiseni imifanekisomcondvo, kuveta
 indlela labona ngayo tintfo, lefaka ekhatsi lena lelandzelako:

     Makoti – Sonkondlo ubona imfundvo ifana namakoti engcondvweni yakhe.
      Imfundvo yenta imisebenti leminyenti, sib. Intjintja ingcondvo yemuntfu ikhaliphe
      njengamakoti lontjintja umuti lendze kuwo ubukeke kabusha.
     Celemba – Sonkondlo ubona imfundvo ifana nacelemba ngekukhalipha ekuloleni
      ingcondvo yemuntfu ikhaliphe.
     Kulola – Bantfu nabafundziswa, sonkondlo ubona shangatsi bayalolwa ngobe
      ingcondvo yabo itawukhalipha.
     Kufuna – Nakuyiwa esikolweni, sonkondlo ukufanisa nekuyewufuna imfundvo,
      engcondvweni yakhe.
     Tandla letikhaliphako – Sonkondlo ufanisa loko lokufundvwako netandla
      lekungito letilola labafundzako.
     Kuhlaba inhlupheko – Sonkondlo ufanisa kuhlaba inhlupheko ibaleke nekucedza
      kungati ngemfundvo.
     Libhuloho – Sonkondlo ufanisa imfundvo nelibhuloho lekwewelwa ngalo nakuyiwa
      ekukhanyeni kwekuba nelwati.
     Sikhiya – Sonkondlo ufanisa sikhiya nemfundvo ngobe ivula ingcondvo ivulekele
      kutfola lwati.
     (Kucija/ Chawekati/ Kukhalipha/ Umkhonto/ Sitsandvwa, njll.)
 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

 SIPHETFO:
 Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako lapha ngenhla, lapho baphawula
 khona ngekufaneleka kwemifanekisomcondvo lesetjentiswe ngusonkondlo, kuveta
 indlela labona ngayo tintfo kulenkondlo.
 CAPHELA:       Bahlolwa kumele bacaphune             imifanekisomcondvo   lesenkondlweni
                kwesekela imibono yabo.
 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO,
 SIGABA A.                                                                                    [10]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               4                         DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

 'UYILIMILE INDZIMA' – FC Nkosi

 2.1       Chawe lemachawe/Uyilimile indzima yakho.                                         (1)

 2.2       Yefika inala, yahamba indlala/ Umusho losemgceni 15.                             (1)

 2.3       Waphuma
           Walima                                                                           (1)

 2.4       Sonkondlo usho kutsi Madiba walwa wate wayitfola inkhululeko/ Nanobe
           Madiba asaphuma ejele, wachubeka nekulwela inkhululeko sive sema-
           Afrika sate sakhululeka.                                                         (1)

 2.5       Kuna kwemvula kusho kwesutsa nekuphila kamnandzi unetseteke ngobe
           imvula iluphawu lwenala lolukhomba kwesutsa/Nasekuphele lubandlululo,
           bantfu batawuphila kamnandzi njenganakune imvula/ Usho kufika
           kwenkhululeko leyaletsa kuphila kamnandzi.       (Naleminye imibono
           lenembako yemukelekile.)                                                         (2)

 2.6       Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
           Labatsi ucinisile batawutsi: Nangabe Madiba sancobe lubandlululo, inkhululeko
           seyikhona, bantfu batawutfutfuka bambonge ngalabentele kona/ Nangabe
           lusha lungenta njengaMandela, sive singaba nebantfu labacotfo
           nalabahlakaniphile, sitfutfuke bese kubongwa yena Mandela ngekuba
           sibonelo lesihle/ Ucinisile ngoba tive titawuhlangana tihlale ndzawonye
           emva kwalenkhululeko lewayilwela timbonge.              (Naleminye imibono
           lenembako yemukelekile.)
           Labatsi akusilo liciniso, batawesekela labakushoko, kuhambisane nenkondlo.       (2)

 2.7       Lusha lwalomuhla. Luyalwa ngebunandzi lolucala ngabo nekubhenywa
           kwetidzakamiva kutsi lufanele lukuyekele/ Lusha, lunake imfundvo luyekele
           tidzakamiva. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                         (2)
                                                                                            [10]

 UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

 'DZELIWE!' – ME Masina

 3.1       Uvukwe lusinga lwelusizi/ lwekushiywa nguDzeliwe/ lwekutsandza Dzeliwe/
           lwekwehlukana naDzeliwe/ lwebuhlungu/ lwenkhumbulo.                              (1)

 3.2       Ngitjele.                                                                        (1)

 3.3       Wentela kugcizelela kutsi lenkondlo ikhuluma ngaDzeliwe/Ufuna kucinisekisa
           kutsi tetsamelilwati tati kutsi lenkondlo iphatselene naDzeliwe/ Ufuna kutsi
           tetsamelilwati tati kutsi uyakhala ngaDzeliwe, njll. (Naleminye imibono
           lenembako yemukelekile.)                                                         (1)
 3.4       Usho imphilo yaDzeliwe/ Indlela labephila ngayo Dzeliwe.                         (1)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               5                         DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 3.5       Kungobe uyasho sonkondlo kutsi uva bakhuluma ngalokwenteke kuDzeliwe,
           akakatiboneli ngekwakhe. Ufanisa loko lakuvako neliphupho/ Ngobe
           abemtsandza angacabangi kutsi angashona.                                         (2)

 3.6       Imibono itawehluka:
           Labatsi ulikhetse kahle batawesekela ngekutsi, emanyeva asho tinhlupheko
           talomhlaba, ngobe nato tibuhlungu njengekuhlatjwa ngemanyeva. (Naleminye
           imibono lenembako yemukelekile.)
           Labatsi alikakhetseki kahle, batawesekela labakushoko, kuhambisane
           nenkondlo.                                                                       (2)

 3.7       Sonkondlo utsi Dzeliwe abenetitfo letinhle/ abengenamicondvo/ Abenebuso
           lobuhle/ Abenetitfo letigcwele.                                                  (2)
                                                                                            [10]

 UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

 'LUTSANDVO' – SC Msibi

 4.1       Ngob' ungakavangwa nalutfo loluyimali/ Umugca we-10.                             (1)

 4.2       Sicedzelelamcondvo/I-enjambamenti.                                               (1)

 4.3       Kumuntfutisa – Sonkondlo ubhala ngatsi ukhuluma nalo lolutsandvo/Sifaniso-
           wafana nencwadzi lefundzekako.                                                   (1)

 4.4       Yinkondlo yemvangedvwa/Yilirikhi.                                                (1)

 4.5       Sonkondlo usho kutsi lutsandvo lunetimo letehlukahlukene, kulesinye sikhatsi
           luba lukhulu, lube yintondvo, bantfu benyanyane bate behlukane, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

 4.6       Kulapho titsandzani setingasevani, lutsandvo lungasahambi kahle, bese
           sonkondlo ulufanisa nemhlonyane.        (Naleminye imibono lenembako
           yemukelekile.)                                                                   (2)

 4.7       Kubaba njengemhlonyane/ Kufana nesihambi.                                        (2)
                                                                                            [10]

                                                NA

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               6                       DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

 UMBUTO 5

 'EKUJULENI KWENGCONDVO' – VJ Nkwanyana

 5.1       Lehlala ngekukhatimula njalo/ umugca 9.                                        (1)

 5.2       Yimvumelwanosicalo.                                                            (1)

 5.3       Ngatibuta  ngatiphendvula/ Umugca we-6/    Ngabe   sengiyajula
           ngengcondvo/Umugca we-2/ Ngakubukisisa lilanga lonkhe ngijula/
           Umugca-12/ Umugca-4.                                                           (1)

 5.4       Lutsandvo lwaLomalanga/ Abetsandza Lomalanga/ Imicabango lanayo
           ngaLomalanga.                                                                  (1)

 5.5       Angaphazanyiswa kufa.
           Kutakushel' eboyeni njengetitfukutfuku tenja,
           Kulapho sekafikile Nkunzikayidedi,
           Lotekugwiny' imphilo yami.                                                     (2)

 5.6       Sonkondlo abekholelwa kulabaphasi/ emadlotini/ emasikweni/ elwatini
           lwendzabuko/ esintfwini ngobe lapha enkondlweni utsi, 'Ngakhetselwa
           bokhokho ngiselizini.'                                                         (2)

 5.7       Sonkondlo usho kutsi wesusa konkhe langakutsandzi kuLomalanga
           wangakunaki/ Akamange akunake loko lebekukubi ngaLomalanga. Ufuna
           kugcila elutsandvweni lwakhe ngaLomalanga anganaki lokubi/ Wacabanga
           lokungasikahlewabuyawawucitsa (wawuyekela) lowomcabango.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)
                                                                                          [10]

                                                                 SAMBA SESIGABA A:        30

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               7                     DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
 UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
 LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa kuTintfombi
 naLaMagagula.
 Singeniso
 Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi,
 labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.
 Umtimba
 Tigameko letikhomba kutsi labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.
   Kwendza kwaTintfombi kuLushawulo.
      Tintfombi abetibona asembili nagana Lushawulo, amteka. Loko kwamenta waba
       sembili kunaLaMagagula njengobe abebuya naseJozi, LaMagagula ahlala
       emakhaya. Watishaya sifuba kutsi nguye intsandvokati njengobe Lushawulo
       abekhombisa kutsi utsandza yena kunaLaMagagula, kantsi abemdlisile.
       Lushawulo abebonakalisa ngekunganaki bantfwana baLaMagagula, wate
       wehluleka nekuta emngcwabeni wemntfwanakhe.
   Kutsandvwa kwaTintfombi nguLaHlophe.
      Tintfombi wefika wahamba embili kuninatala, LaHlophe abetsandza bantfwana
       baTintfombi kunebaLaMagagula, wate wabetsa emabito lamnandzi,
       baLaMagagula wabetsa emabito lamabi ngobe atsatfwa njengemuntfu losemuva.
   Kuhamba naLaMagagula kubelaphi.
      Tintfombi abetsi nagulelwa bantfwana kusukume ngisho LaMagagula imbala
       ngobe avelana naye futsi esaba kutsi Lushawulo utawuphatseka kabi
       nangamesekeli.     Loko   kwenta     Tintfombi  atibone   asembili    impela
       kunaLaMagagula, kantsi baLaMagagula bebagula bate bashone angenandzaba
       Tintfombi ngobe asembili.
   Kunukwa kwaLaHlophe.
      Tintfombi abesembili kuLushawulo ngobe wametsemba ngalesikhatsi atsi unina
       uyatsakatsa. Kungenelela kwaLaMagagula ekhute Lushawulo kwamenta
       wacishe wacoshwa. LaMagagula waba sembili ngobe kwasala yena emtini
       waLushawulo.
   Kunukwa kwaTintfombi emkhayeni.
      Tintfombi watenta longati kutsi ucedvwa yini umuti waLushawulo. Kwatsi
       nakuvela emaciniso ekutsi nguye umtsakatsi, wacoshwa kaKhumalo waba
       ngulondzindzako wagcina asemuva kunaLaMagagula ngobe yena amange
       ashaywe emkhayeni, ngaloko waba sembili kunaTintfombi.
 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
 Siphetfo
 Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
 ngempela Tintfombi waba semuva kantsi abesembili, LaMagagula waba sembili kantsi
 abebukeka asemuva.
 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
            yabo.
 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               8                       DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA
 LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
 7.1       Kucamba emanga kwaTintfombi atsi uninatala uyatsakatsa. Kube nemtselela
           wekutsi Lushawulo acoshe LaHlophe.                                             (2)

 7.2       Basala bageza ngalesikhatsi bonina baye emasimini, loko kukhomba
           kutitsandza njengobe bekungekho lobasele ngemuva kutsi bageze.                 (2)

 7.3       Abemtjela kutsi akamemukeli lapha emtini wabo. Abekholwa kutsi LaHlophe
           vele uyatsakatsa.                                                              (2)

 7.4       Ititjela kutsi akasamfuni LaHlophe kulomuti waLushawulo. Umbhali umetfule
           ngenkhulumo yakhe.                                                             (2)

 7.5       Sibe nemtselela wekutsi Lushawulo atfole umsebenti/ Tintfombi wefika
           wamehlisa sitfunti ngekutiphatsa kabi ate atale liphumalimile/ Senta kutsi
           angasheshi atfolakale kutsi wayaphi.                                           (2)

 7.6       Abetawutsi nasalambile adle tincozi/ Abetawutfola umtfunti lomnandzi
           wekuphumula/ Abengeke abandzakanyeke etinkhulumeni tekuletfwa
           kwaLahlophe.                                                                   (2)

 7.7       Bekutawuba neludvweshu. Lushawulo abetawulwa naLaMagagula kutsi
           umemukeleleni unina/ Lushawulo abetawulwa nenina ngobe abemtsatsa
           njengemtsakatsi/ Tintfombi abengeke aphatseke kahle ngobe abengamfuni
           uninatala.                                                                     (2)

 7.8       Bebakhombisa buntfu/Bebakhombisa sihawu/Bebakhombisa kutsi sihambi
           nasifike emtini sinikwa kudla.                                                 (2)

 7.9       Kuyiswa ekhaya lalabadzala/Kufunelwa indzawo yekuhlala/Kucashelwa
           umuntfu latamsita/Kumcelela lusito kuhulumende/ Kumakhela lakhe likhaya
           latawuhlala kulo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)            (2)

 7.10      LaMagagula abati kahle kutsi Lushawulo akamemukeli unina ngobe atsi
           uyatsakatsa. Abentiwa kwesaba kutsi naye angahle acoshwe njengobe
           Lushawulo asho nacosha unina/ Njengamake welikhaya, LaMagagula
           abekholelwa kutsi angeke atsatse sincumo ngobe loko kungumsebenti
           waLushawulo njengababe welikhaya.                                              (2)

 7.11      BoLaMagagula      naTintfombi  bebangevani/bebangatsandzani  ngekutsi
           Tintfombi abeloyisa LaMagagula, naye LaMagagula watitfola asesitsenjini
           ngenca yaTintfombi/Lokuhamba kanye kanye bebentela kutsi ummango
           nebantfwana babone ngatsi bayevana/bayatsandzana.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

 7.12      Abentela kutsi kungabonakali kutsi nguye longumtsakatsi/Abefihla kutsi
           kungabonakali kutsi Lushawulo weva ngaye ngebutsakatsi LaHlophe/.
           Lushawulo abengeke evisise nasabona Tintfombi emukela LaHlophe/
           Abehambisana nemibono yakhe ngobe abemtsandza njengendvodza yakhe,
           njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                              (3)
                                                                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2               9                     DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
 KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa kuMagumeni
 naMphikeleli.
 Singeniso
 Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi,
 labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.
 Umtimba
 Tigameko letikhomba kutsi labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.
    Kutibeka embili kwaMagumeni ngobe atibona afundzile.
      Magumeni abetibona asembili ngobe afundze waba nguthishela, atsatsa
        Mphikeleli njengemuntfu losemuva longakafundzi. Emva kwaloko Mphikeleli
        wafundza waba neticu tekuphatsa ummango, waba sembili, Magumeni ngaloko
        waba semuva.
    Kuphikisana kwaMagumeni naMphikeleli emihlanganweni yemmango
      Magumeni abetati anelwati lolunyenti lwekubamba imihlangano ngobe
       anguthishela, lokwamenta abe sembili kunaMphikeleli. Abesukuma
       emihlanganweni aphikise lokushiwo nguMphikeleli, ngaphandle kwekunikwa
       litfuba lekukhuluma ngobe atsatsela Mphikeleli phasi, ambona asemuva kunaye
       kantsi emalunga emhlangano atawuma naMphikeleli, abe sembili, Magumeni abe
       semuva.
    Magumeni uba sesikhundleni sebukhansela.
      Magumeni waba sembili ngekuba likhansela lemmango, abetiphakamisa
       ngekunaka bantfu labanjingile, Mphikeleli anaka wonkhe umuntfu, lokwenta
       abukeke ngatsi usemuva, kantsi bantfu bebafuna lonaka wonkhe umuntfu,
       lokwente Mphikeleli waba sembili, Magumeni waba semuva.
    Lukhetfo lwaboSosifundzave.
      Emkhankhasweni wabososifundzave, umkhankaso waMagumeni abewubhekise
        kulabanjingile ngobe naye abetibona asembili, Mphikeleli abewubhekise kubo
        bonkhe, labaphuyile nalabanjingile, lokwenta kutsi akhetfwe. Magumeni
        akamange aphumelele, waba semuva, Mphikeleli waba sembili ngobe waluncoba
        lukhetfo.
   Kukhuluma kabi ngaMphikeleli emmangweni entela kutsi umvukele.
     Magumeni watibona asembili, ngekukhuluma emanga atsi Mphikeleli akasuye
       wekutalwa Embalenhle ngobe afuna ummango umvukele, kantsi Mphikeleli
       labebonakala asemuva, abewekutalwa Embalenhle, lokwenta ummango
       umesekele, abe sembili, Magumeni abe semuva.
 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
 Siphetfo
 Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
 ngempela Magumeni waba semuva kantsi abesembili, Mphikeleli waba sembili kantsi
 abebukeka asemuva
 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
          yabo.
 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                           DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

 KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

 9.1       Likhono lakhe walibonakalisa eKhayaletfu wakhetfwa waba ngumholi
           webafundzi/enyuvesi nakhona wakhetfwa waba ngumholi/emmangweni
           khona, wakhetfwa waba likhansela wabuye waba ngusosifundzave, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

 9.2       Dokotela Gamedze ulilunga lemmango, uyati ngaloko lokwenteka enyuvesi,
           wati kutsi umholi webafundzi nguMphikeleli, nekutsi uchuba njani emsebentini
           wakhe. Umtselela wekutsi batali bayati kutsi bantfwana babo bachuba njani
           esikolweni.                                                                        (2)

 9.3       Letheksthi lengenhla ikhuluma ngaDokotela Gamedze naDlamini. Lokusho
           kutsi bakholelwa enkholweni yaseNshonalanga neyeTemdzabu.                          (2)

 9.4       Kwelashwa kwaMatsiya kubufakazi ngobe welashwa nguDokotela Gamedze
           naDlamini, Gamedze usebentisa kwelapha kwaseNshonalanga kantsi Dlamini
           usebentisa kwelapha kweTemdzabu                                                    (2)

 9.5       Sifo sengculaza/Sifo sesifuba/Sifo sashukela.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

 9.6       Akagucugucuki/Tintfo takhe tonkhe tiyamlungela, kute lapho ehluleka khona/
           Labaneminyaka le-21, abemukelwa esikolweni kepha yena wemukelwa/
           Ungumlingisi longakholweki, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

 9.7       Kutsambisa lowo lokumele akusite/Kubona bunjalo balowo lokumele akusite/
           Kutfola tindzaba telive kutsi lime njani, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

 9.8       Bebenta     timphamba/Bebaphahla/Bebagcina            timfuneko   talabaphasi/
           Bebagezala kucosha emashwa, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

 9.9       Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
           Kuseshwa kwaMphikeleli ngemaphoyisa angatfoli lutfo, kuyabonakala kutsi
           abeve ngemahemuhemu/Kutsi Mphikeleli abeliphekulatikhuni, bekungesilo
           liciniso, bekungemahemuhemu/Kutsi Mphikeleli abengasuye umsinsi
           wekutimilela eMbalenhle, bekungemahemuhemu, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

 9.10      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
           Kuphambana ngemibono ngenchubo yasesikolweni/Kutakhela imitsetfo
           ngaphandle kwekubonisana nebafundzi/Kungemukeli bafundzisi betifundvo
           letitsite, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                        (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11                          DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 9.11      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
           Labatsi abedvumile batawesekela ngekutsi, lapho abelaphela khona
           bekugcwele, dokotela watsi ababuye ngakusasa/Kwelapha kwakhe Matsiya
           babe labanye behlulekile kumelapha nako bekumenta advume/ BeTendzabuko
           labanjengaDlamini, watfola indzawo yekwelaphela khona ngobe abedvumule,
           njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
           Labatsi abengakadvumi batawesekela imibono yabo.                                  (2)

 9.12      Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako:
           Sigameko sekutsetfwa kwelicala laMphikeleli esikolweni, Sikhulu Tsabetse atsi
           akacoshwe/Sigameko        sekuphikisana      kwaMagumeni         naMphikeleli
           emhlanganweni, afuna kuphendvulwa ngenkhani/Kuphikisana kwaKhulumile
           naLotifiso, khulumile atsi kutawuphumelela Mphikeleli, Lotifiso atsi
           kutawuphumelela Magumeni/Kuphikisana kwaMatsiya naSikhulu Tsabetse
           ngalesikhatsi Matsiya ayewumela Mphikeleli esikolweni, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                       (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12                     DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa kuLomusa
 naSitsembile.
 SINGENISO
 Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi,
 labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.

 UMTIMBA
 Tigameko letikhomba kutsi labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.
  Lomusa ugana Mlungisi.
     Lomusa abehamba embili ngekutsandvwa nguMlungisi, Sitsembile yena eta
      ngasemuva ngekwelutsandvo, kantsi utawuba semuva nasaboshwa aya ejele,
      Sitsembile abe sembili.

  Lomusa abenemali lenyenti.
    Lomusa abenemali lenyenti kantsi yebugebengu netidzakamiva, lobekumenta
     acatjangelwe kutsi ungumuntfu losembili kunaSitsembile. Kutsite nakuvela kutsi
     lemali yebugebengu netidzakamiva, Lomusa wahlazeka, waba semuva
     kunaSitsembile. Sitsembile waba sembili ngekungabi nalihlazo.

  Lomusa ulandza Mlungisi embi kwaSitsembile.
    Lomusa abetibeka embili kunaSitsembile, acabanga kutsi Mlungisi utawuteka
     yena, kantsi umshado utawucitfwa kuboshwa kwakhe lokwambeka emuva,
     Sitsembile abesembili ngobe abesasele naMlungisi.

  Lomusa ulotjolwa nguMlungisi.
    Lomusa wahamba embili ngalesikhatsi Mlungisi amlobola, Sitsembile
     angasanakwa asemuva. Lomusa waba semuva ngobe kulotjolwa kwakhe
     akumange kube namphumelelo. Sitsembile waba sembili ngobe abephila
     ngaphandle Lomusa abhadla ejele.

  Lomusa ucamba emanga ngetemsebenti.
    Lomusa abecamba emanga atsi yena usebenta kahle enkapanini letsite, entela
     kutsi kutsiwe usembili kunaSitsembile, kantsi abecamba emanga angasebenti
     ndzawo. Waboshwa waba semuva, Sitsembile waba sembili.
   Kuba nemngani welibala lelehlukile.
     Lomusa watibona asembili ngekuba nemngani wemlumbi labehlala
       amtfwala ngetimoti letisembili kantsi Sitsembile yena abehamba
       ngetinyawo, lebekumenta abe semuva. Ekugcineni Lomusa waba semuva
       ngekuboshelwa yona lemoto labayisebentisela kutfumba, Sitsembile waba
       sembili.
 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

 SIPHETFO
 Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
 ngempela Lomusa waba semuva kantsi bekasembili, Sitsembile waba sembili kantsi
 abebukeka asemuva.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                         DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
          yabo.

 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                              [25]

 UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

 TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala

 11.1      Abengabatiswa kutsi Sitsembile utetfwele. Loku bekwenta angati kutsi
           nangabe angamteki, akhetsa Lomusa, utambelekela yini bantfwana.                  (2)

 11.2      Abengabika indzaba yekutsi Mlungisi umkhulelisile/Angatsi naye abecabanga
           kutsi utamteka/Abengatsi umcitsele sikhatsi kantsi ngabe wendza embili/
           Abatiwa kaboMlungisi.                                                            (2)

 11.3      Kubhanca tingani, boSitsembile naLomusa/Ukhohlisa bangani bakhe utsi
           uyagula kantsi ucabanga ngaloLomusa/Ukhohlisa bangani bakhe utsi Lomusa
           ngumngani wenina kantsi singani sakhe/ Ukhohlisa Sitsembile utsi ubuya
           kuyewuvakashela umngani wakhe kantsi ubuya kuLomusa.                             (2)

 11.4      Imibono itawehluka: Labatsi abewabuta ngeliciniso batawesekela ngekutsi:
           Abekhombisa kutsi uyamkhatsalela Sitsembile/Abekhombisa kumhlonipha/
           Abefuna kubona kutsi ngabe kumphatsa njani Sitsembile loko lakwentako
           naLomusa Abemphukuta. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
           Labatsi abengawabuti ngeliciniso batawesekela labakushoko.                       (2)

 11.5      Betingalwa tilimatane/Betingatsengelana tigebengu/Betingamala lomfana
           letimlwelako/ Betingafuna Mlungisi akhetse kubo bobabili kutsi utsandza bani/
           Betingamlahla totimbili/ Betingamhlanganyela timshaye, njll. (Naleminye
           imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (2)

 11.6      Abecabanga kutsi Lomusa utawulwisa Sitsembile/ Abeyawutsatsa lekumele
           ahambe nako, njengetembatfo tekulala/ Abefuna kuvikela Sitsembile.               (2)

 11.7      Enhlitiyweni yakhe abefisa kutsi Mlungisi ateke Sitsembile, ayekele Lomusa.
           Sitsembile utetfwele umtukulu wakhe/ Lomusa ungumfelokati.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

 11.8      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kuphuma ngiye ekhaya/
           Kushaya Lomusa/ Kwalela Mlungisi kutsi ahambe/ Kwehlukana
           naMlungisi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                    (2)

 11.9      Akamange ente kahle ngobe Sitsembile washo kalusizi namvumela kutsi
           ahambe lokubonakala kahle kutsi abeva buhlungu, abengafuni kutsi Mlungisi
           ahambe/Akukalungi kufika utsatse lijaha entfombini.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                     DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 11.10     Abenenhloso yekuvisa Sitsembile buhlungu/Abefuna kubonakale kutsi
           uyintfombi yaMlungisi/Abefuna kubona kutsi ngabe Mlungisi umtsandza
           ngempela yini. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                   (2)

 11.11     Intfo loyitsandzako awuwaboni emaphutsa ayo. Mlungisi ngenca yekutsi
           abetsandza Lomusa, lonemaphutsa emphilweni yakhe, wakhetsa yena
           kunaSitsembile labemkhulelisile futsi angenamaphutsa njengaLomusa.           (2)

 11.12     Umbhali usebentise tento.
              Nkhangala: Umbhali umvete ngetento lapho abonakala angatingeni
               tindzaba tekutsandzana kwaboLomusa naMlungisi, ubonakala utihlalele
               emotini ngalesikhatsi boLomusa, Mlungisi naSitsembile bakhulumisana
               ngekulandvwa kwaMlungisi nguLomusa.
              Lomusa: Umbhali umvete ngetento tekudzelela, njengekuya
               kaboMlungisi ayewumlandza embikwaSitsembile/ Kucabula Mlungisi
               embikwaSitsembile, nako kukhombisa yona indzelelo.
              Sitsembile: Umbhali usebentise tento tekukhala, njengobe Sitsembile
               ahlala akhalela lite, njengalapho Mlungisi alandvwa khona nguLomusa/
               Nangalesikhatsi anika Mlungisi kudla, wakhala.
               (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                              (3)
                                                                                        [25]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                        DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa
 enganekwaneni, Umfati enyangeni nasetibongweni teNkhosi Tobias.

 SINGENISO:

 Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi,
 labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili, njengenganekwane yemfati
 enyangeni nasetibongweni tenkhosi Tobias Nkosi.

 UMTIMBA:
 Umfati enyangeni
 Tintfo letentiwa ngumfati acabanga kutsi uhlakaniphile, usembili, bantfu bendzawo
 labecabanga kutsi balibele abamboni, basemuva, kantsi utawubanjwa ajeziswe abe
 semuva kantsi abetibona asembili.
    Kwephula umtsetfo wesive netikhulu, wekungenti lutfo ngeLisontfo, acabanga kutsi
      akabowa, kantsi labanye bayambona. Wephula lemitsetfo ngekwenta loku
      lokulandzelako:
       Kuvuka ngembulukusa anyenye ayokwenta imisebenti yakhe yasekhaya, kantsi
         labanye bantfu bendzawo bayambona – abecabanga kutsi usembili, bantfu
         labahlonipha lomtsetfo basemuva.
       Kuya emasimini ayewuhlakula, acabange kutsi akabonwa, kantsi labanye
         bayambona, sebabikile nakulabaphetse sive - lokukhomba kutsi abecabanga
         kutsi uhlakaniphile, bantfu labahlonipha lomtsetfo basemuva yena usembili.
       Kuyewutfota tinkhuni ngeLisontfo, kantsi lidlanzana lemadvodza endzawo
         limcuphile, lamvimba atsi sewubuyela ekhaya. Wabanjwa, waphoswa etulu,
         wapheshulwa sivunguvungu sayewumbeka enyangeni naloko labekutfwele
         nemntfwana emhlane, wagcine abonwa sive imphilo yakhe yonkhe, wagcina
         asasemuva bantfu labahlonipha lomtsetfo basembili.

 Tibongo tenkhosi Tobias Nkosi.
 Tintfo letentiwa sive sakaNkosi kuTobias, sicabanga kutsi sihlakaniphile, sisembili,
 ngobe sasebukhosini, kantsi ekugcineni Tobias utawubekwa abe yinkhosi yaso, agcine
 asembili, sive sesisemuva simkhotsamela. Loku kuvela ngaloku lokulandzelako:
    Kulahlwa ngalesikhatsi abelekwa, ngobe angafunwa, loko kukhomba kutsi
      abesemuva, bona basembili.
    Kukhuliswa ngunina yedvwa bakaNkosi bangenandzaba naye, kwakhomba kutsi
      abesemuva, bakaNkosi basembili.
    Kutsatfwa tindvuna tayewumlahla eFeni, timfulatsele njengesagila letingasitsandzi,
      lokukhomba kutsi abesemuva, bakaNkosi basembili.
    Kuhamba kwaTobias, aye ePitoli lapho bekuyewulwela khona live, kantsi
      sewutawubonwa ngulabadzala bakaNkosi bamtatatelele, - loko kukhomba kutsi
      besacala kuba sembili sive sisalela emuva.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                         DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
    Kutsatsa kwaTobias bukhosi bakaNkosi, ahole lesive lesamlahla– loko kukhomba
     kutsi besasembili, laba labebasembili sebasemuva.
    Kubasita kanye nebantfwababo ngalesisikhatsi asayinkhosi – loko kukhomba kutsi
     besasembili, laba labebasembili sebasemuva.
 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

 SIPHETFO:
 Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuveta kutsi imibhalo
 yetemdzabu iyasifakazela nobe ayisifakazeli sitatsimende lesitsi, 'labasembili baba
 semuva, labasemuva babe sembili.'

 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono
 yabo.

 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C                                   [25]

 UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

 SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

 HLUPHEKILE

 13.1      Insweleko kushona kwamake waHluphekile. Uyise waHluphekile wateka
           lomunye umfati.                                                                  (2)

 13.2      Lisu lekumchaza kutsi abelilanga liphuma, anemoya lopholile/Lisu
           lekumcamba libito kutsi nguHluphekile kantsi vele utawuhlupheka, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

 13.3      Yinsumo. Inebalingisi lababantfu netilwane/Ayikaphatselani nemlandvo/ Ayifaki
           inkholo, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

 13.4      Bunganekwane butfolakala lapho unina lomncane waHluphekile akhuluma
           nengwenya, nayo imphendvula ngobe ingwenya ayikhulumi, kepha lapha
           kulenganekwane iyakhuluma.                                                       (2)

 13.5      Lesigameko sekuntjintjana kwetingubo sineligalelo lekubanjwa kwaGabisile
           endzaweni yaHluphekile. Kube abamange bantjintjane tingubo, ngabe
           ingwenya yabamba Hluphekile.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)

 13.6      Siphetfo salenganekwane siyingwijikhwebu ngobe tetsamelilwati betilindze
           kutsi ingwenya itawudla Hluphekile kodvwa yagcina idle Gabisile.
           Inkinga yasombululeka ngoba uyise waHluphekile wagcina abubonile bubi
           lobentiwa ngulomfati wesibili kuHluphekile.                                      (2)

 13.7      Tetsamelilwati tifundza kutsi kufanele tati similo semuntfu letimtekako/
           Nangabe utsi ugubhela lomunye umuntfu umgodzi, kuvamise kutsi kungene
           wena kuwo, ngobe make lomncane waHluphekile wavumelana nengwenya
           kutsi itawudla Hluphekile kantsi seyitawudla Gabisile umntfwanakhe.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (3)

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17                       DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 TIBONGO TENGWENYAMA BHUNU

 13.8      Yimvumelwanosigcino lecondzile ya-ni-/Yimvumelwanosigcino.                     (1)

 13.9      Sihlangu sinembele wenkhomo.                                                   (1)

 13.10     Yintsamo lendze leyondzile.                                                    (1)

 13.11     Yimvumelwanosicalo lecondzile ya-Ngi-/Yimvumelwanosicalo.                      (1)

 13.12     Mahlokohla abemnyama ngelibala/Umutsi lomnyama uyesabeka. Mahlokohla
           abesabeka, ngiko lokwenta afaniswe nawo.                                       (2)

 13.13     Lomugca usho kutsi iNgwenyama Bhunu beyingesuye umuntfu lotsandza
           bafati. Usetjentiswa nangabe kusonywana, intfombi ingalifuni lijaha.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                    (2)

 13.14     Ligama lelitsi Bayethe! Lisetjentiswa nangabe kukhotsanyelwa umuntfu
           loyinkhosi.
           Lisetjentiswe kahle kuletibongo ngobe neNgwenyama Bhunu iyinkhosi
           lebeyihlonishwa kaNgwane, ngiko lokwenta kutsi akhotsanyelwe ngaBayethe!       (2)
                                                                                          [25]

                                                                 SAMBA SESIGABA B:        25

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              18                       DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 SIGABA C: UMDLALO

 UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

 'Umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni
 yakhe,' kubhekiswa kuHleta.

 Singeniso
 Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi nekutsi tento taHleta tikhomba kutsi,
 umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni yakhe.

 Umtimba
 Tigameko letikhomba kutsi Hleta abeyishaya emuva ayishaye embili.
  Buphiciphici baHleta ngekufa kwemkakhe.
      Hleta wanta ngatsi utfukutsele, uva nebuhlungu ngekufa kwemkakhe, enta ngatsi
       abemtsandza kakhulu kantsi nguye lowatibulalela umkakhe. Loku kwamletsela
       emashwa ngobe wagcina aboshiwe.

    Hleta usebentisa Ncobile kubulala Gedlembane.
      Hleta abetishaya lotsandza Ncobile ngekutsi amgcugcutele kutsi amikisele
       Gedlembane kudla ejele, kantsi uyati kutsi lokudla kunashevu, Ncobile
       abengakwati loko acabanga kutsi malume wakhe uyamtsandza kantsi
       abeyishaya emuva abuye ayishaye embili. Loku kwamletsela emashwa ngobe
       wetfweswa nelicala lekubulala Gedlembane.

    Licebo laHleta lekuyewufunela Ncobile Mahlanganisa.
      Hleta watfola lisu lekwala kuyewuvusela Ncobile esibhedlela, atsi uyewumfunela
        mahlanganisa kantsi abeyishaya emuva abuye ayishaye embili. Lobucili
        bamletsela emashwa wagcina aboshiwe.

    Hleta wacamba emanga kuMphotfo.
      Hleta watishaya lotsandza Mphotfo ngekumecwayisa kutsi angasemukeli sisu
       saNcobile ngobe sesibikiwe sabuye savunywa futsi, kantsi abecamba emanga,
       bekuyindlela yakhe yekukhweshisa Mphotfo edvute kwaNcobile. Lokuyishaya
       embili abuye ayishaye emuva ngalamanga, kwamletsela emashwa, ngobe
       Ncobile naMphotfo bagcina bashadile, intfo labengafuni kuyibona yenteka.

    Umshado waNcobile naMphotfo.
      Hleta wabukeka ajabulile nakushada Mphotfo naNcobile kantsi abengabajabuleli
       ngekweliciniso, enyanya Mphotfo. Kuyishaya kwakhe embili abuye ayishaye
       emuva kwabonakala lapho enta ngatsi emaphoyisa uyawemukela kantsi uyati
       kutsi unemacala, kwamletsela emashwa ngobe wagcina aboshiwe.
 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              19                           DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka

 Siphetfo
 Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
 ngempela Hleta ngekuyishaya emuva, ayishaye embili, watibitela emashwa emphilweni
 yakhe wagcina aboshiwe.

 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
          yabo.

 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                [25]

 UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

 KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

 15.1      Sikolo besesiphumile. Lomdlalo wenteka esikhatsini sanyalo lapho
           sekunetikolo khona/ Babe abebhalise mine namake ebhange. Sikhatsi sanyalo
           lapho imali ibekwa emabhange/ Nansi imadlana singani sami safutsi
           utatitsengela lucingo. Sikhatsi sanyalo lapho sekunabomakhalekhikhini.             (2)

 15.2      Lesitatimende siliciniso. Ncobile wanika Mphotfo imali lenyenti layishiyelwa
           nguyise ngalesikhatsi ashona ngoba abembhalile emafeni akhe.                       (2)

 15.3      Wena awutitsandzi tintfo letiphambene nekulunga-Wasikhombisa ngekucale
           ale kutsatsa imali labeyinikwa nguNcobile/ ngenkhulumo yakhe yekwala
           kutsatsa imali/ Ucinisile Ncobile kutsi lemali longipha yona akusiyo
           yetinyembeti nengati lengenacala? - Wasikhombisa ngekutsi akazange
           ajabulele kunikwa imali langayati kutsi ichamukaphi.                               (2)

 15.4      Umbhali usetfulele ngekutsi Mphotfo abe nesingani lesinguNcobile njengabo
           bonkhe bantfu labadvuna labangenatihibe/Ngekutsi naye alwe, abange singani
           naCelani     njengalabanye      labangenatihibe,       labalwela       tindzaba
           telutsandvo/Ngekutsi Mphotfo afundze njengabo bonkhe labanye bantfwana
           labafundzako, labangenatihibe/ Kutfola umsebenti lotakumphilisa kahle njengabo
           bonkhe labanye labasebentako, labangenatihibe /Kushada abe nemndeni
           njengabo bonkhe labanye labashadile, labangenatihibe, njll. (Naleminye
           imibono lenembako yemukelekile.)                                                   (2)

 15.5      Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako:
           Labavumako batawesekela ngekutsi, Labanye bomake abafuni lutfo
           ngebantfwana babo bemantfombatane, ngaloko LaHleta abenta kahle/
           Labanye bebatawubita Celani naNcobile njengobe LaHleta abengamfuni
           Mphotfo/Labanye bomake bebatawenta ngatsi abababoni kutsi bentani/
           Labanye bomake bebatabagijimisa bashaye Mphotfo nobe Ncobile
           njengobe vele angafuni kutsi avane naye.
           Labaphikisako batawesekela ngemaphuzu abo, ngekwemibono.                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              20                         DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 15.6      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
           Abentela kutsi behlukane bayekele kulwa/Abentela kutsi LaHleta atewubona
           imikhuba lemibi yaNcobile/Abentela kutsi LaHleta abone kutsi Ncobile
           uyachubeka      naMphotfo/     Abefuna     kukhalima  simo    lebesesicale
           kushuba/kulamula njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)               (2)

 15.7      Tifundza kubekela bantfwana imali nabasaphila kute bayisebentise
           nasebashonile/ Tifundza konga imali/Inhlonipho lefanele yentiwe nguNcobile
           kunina/ Tifundza kutsi umntfwana awumkhetseli luhlobo lwemuntfu lafanele
           atsandzane nalo/ Akusibo bonkhe bantfu labajabulela kukubona ujabulile-
           bantfu abayi nganhlanye bangesiwo emanti, njll.        (Naleminye imibono
           lenembako yemukelekile.)                                                         (2)

 15.8      Sibumbene ngekutsi LaHleta yena abefuna kutsi Ncobile atsandzane naCelani
           endzaweni yaMphotfo/ LaHleta wabuta Ncobile kutsi yini atsandzane
           naMphotfo endzaweni yaCelani/ Bobabili bebabumbene ngekungatsandzi
           Mphotfo/ Bobabili bebahlangene ngekutsandza imali.                               (2)

 15.9      Kulwa/ Kubulalana/ Kuboshwa/ Kutfunjwa, njll. (Naleminye imibono lenembako
           yemukelekile.)                                                                   (2)

 15.10     Tingani atibi safuna kusuka kuyo ngobe tifuna lemali/Tingayidla yonkhe, itsi
           ingaphela tinyamalale/Tingagcekeza kabolentfombi/Tingaphocelela intfombi
           kutsi itinike lemali/ Lentfombi ingagcina itilobola/ Lentfombi ingagcina
           seyondla bakabolesingani sayo, njll. (Naleminye imibono lenembako
           yemukelekile.)                                                                   (2)

 15.11     Kona lokunyenti kubangwa yimali. Celani wasongela Ncobile ngobe anemali,
           lobesekukhomba kutsinaye abesafuna kuba yincenye yekudla lemali/ Celani
           ulwa kwehlukanisa Ncobile naMphotfo kute lemali itfolwe nguye esikhundleni
           saMphotfo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                     (2)

 15.12     Ncobile wagana Mphotfo abe ambona kutsi ukhubatekile, kodvwa wamtsandza
           anjalo wangambandlululi/Unina wamcindzetela kutsi amale, kepha Ncobile
           wamvela kutsi namlahla utawuganwa ngubani akulesimo lakuso/Mphotfo
           abephuyile kodvwa Ncobile wamtsandza anjalo/Mphotfo abehlala endlini
           lelivokololwana, kepha Ncobile wamtsandza anjalo, njll. (Naleminye imibono
           lenembako yemukelekile.)                                                         (3)
                                                                                            [25]

                                                                 SAMBA SESIGABA B:          25

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              21                         DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

 'Umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni
 yakhe,' kubhekiswa kuMahubhulu.

 Singeniso
 Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento taMahubhulu tikhomba kutsi,
 umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni yakhe.

 Umtimba
 Tigameko letikhomba kutsi Mahubhulu abeyishaya emuva ayishaye embili.
  Bucili lobentiwa nguMahubhulu enkhosini Somhlolo.
     Mahubhulu abenta sengatsi uvumelana nenchubo yekubusa live ngobe uma
      inkhosi imbuta kutsi sive siyenetiseka yini ngendlela lebusa ngayo, avumelane
      nayo kantsi nakhuluma nebantfu abetsi Somhlolo akalibusi kahle live.

    Kutfunywa kwaMahubhulu kuMabhoko.
      Mahubhulu watenta lotfumekako ngalesikhatsi Somhlolo amtfuma kuMabhoko
        kutsi ayewumcelela buhlobo lobuhle, yena wefika kuMabhoko wakhuluma
        emanga, atsi utewumluma indlebe ngobe Somhlolo abehlela kutewumhlasela.
        Ngaloko watibitela emashwa ngobe wagcina atibulele.

    Kuhola libutfo leMahubhulu.
      Mahubhulu abekhutsalele kuvivinya libutfo laliholako kutsi likhone kuhlasela
       nekuvikela live nalihlaselwa titsa, kantsi ulivivisela kuketula Somhlolo. Ngaloko
       abetibitela emashwa ekutibulala.

    Kutiveta kutsi umephi nabutwa nguSomhlolo.
      Mahubhulu wenta sengatsi wahamba kahle kuMabhoko ngalesikhatsi abutwa
        yinkhosi. Watjela Somhlolo kutsi ukwentile loku labeyele kona, waphindze watsi
        uphumelele kukwenta loko, kantsi abecamba emanga. Ngaloko watibitela
        emashwa ngobe kwagcina kufa yena ngekutigwaza ngesikhali sakhe.

   Mahubhulu utitsandzisa inkhosi.
     Mahubhulu wenta ngatsi ufisela inkhosi kutsi ihambe kahle kaBhocwane, kantsi
       abati kutsi ayinawutfola muntfu.
 ((Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)

 Siphetfo
 Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
 ngempela Mahubhulu ngekuyishaya emuva ayishaye embili, watibitela emashwa
 emphilweni yakhe ngobe wagcina atibulele.

 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
          yabo.

 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C.                                  [25]

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              22                         DBE/Lweti 2018
                                     NSC – Ticondziso tekumaka
 UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA
 LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
 17.1      Uya eNgwenyameni ungati lutfo, kodvwa ufike utfole lwati lolwanele/Uya
           ucakekile kodvwa ufike usitakale/Ulusito lolukhulu Bhuza.                        (2)
 17.2      Abengeke ehluleke ngobe emabutfo abenawo labengahlasela ngawo, futsi
           abehlala avivile.                                                                (2)
 17.3      Kuba nemabutfo laviviswa njalo kodvwa angahlaseli/Kuba nelubandlululo
           etindvuneni takhe/Kuba nemusa emakhosini lakhelene nawo, njlll. (Naleminye
           imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (2)
 17.4      Kute labekwenta yedvwana, Abebonisana netindvuna takhe kanye nenina/
           Abekhulumisana nemakhosi labomakhelwane kutsi bamendzisele tintfombi,
           njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                (2)
 17.5      Ngekuhlalisana ngelucolo nabomakhelwane bakhe/Ngekulalela unina kutsi
           ente loko lamtjela kona/Ngekuteka etiveni letibomakhelwane kute agweme
           kucitseka kwengati, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)            (2)
 17.6      Sigogodvolo uyagucugucuka ngobe nakhuluma naMahubhulu uhambisana
           naye, kantsi nakhuluma naSomhlolo, uphindze ahambisane naye.                     (2)
 17.7      Abebona kutsi ngeke akwati kuncoba Somhlolo/Abecabanga kutsi vele
           Somhlolo abetambulala/Kungahambisani kwakhe nenkhosi kanye netindvuna,
           njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                (2)
 17.8      Lamavi abefanele yena Mahubhulu, abecabanga kutsi inkhosi ngiyo
           lesengotini kantsi lamavi afanele yena ngobe watigwaza ngesakhe sijula.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)
 17.9      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
           EMaswati abetawuphatfwa nguMahubhulu nemikhuba yakhe yeludlame/
           Abetawuhlasela tonkhe tive lakhelene nato/Linani lebantfu beMaswati
           belitawuncipha ngobe labanyenti bebatawube bafele emphini/Bekutawuba
           neludlame emkhatsini wetindvula ngobe tindvuna letinyenti betingamtsandzi
           Mahubhulu/Mhlawumbe naye Mahubhulu abetawufa etimphini tembango, njll.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                      (2)
 17.10     Abefuna kutsi umdlalo uchubekele embili ngobe nguye Mahubhulu
           labebangisa inkhosi kubusa live/Ingcikitsi beyingeke igcame/Njengembangi,
           umdlalo bewutawusheshe uphele, njll. (Naleminye imibono lenembako
           yemukelekile.)                                                                   (2)
 17.11     Emakhosi labendvulela Somhlolo abelwa timphi yena abebusa ngelucolo/
           Somhlolo abebonisana netindvuna takhe nangabe enta lokutsite kantsi lawa
           lamanye emakhosi abebovilawo/Somhlolo abeteka bafati etiveni lakhelene
           nato kantsi lawa lamanye emakhosi abengateki bantfu betive, njll. (Naleminye
           imibono lenembako yemukelekile).                                                 (2)
 17.12     Lesaga sisho kutsi tintfo letitsandvwa bantfu tehlukile, abasekeli tintfo
           letifanako. Siyahambelana nembuso waSomhlolo ngobe nakuwo bebakhona
           labebahambisana naye njengaboNsibandze, Sikhunyana naletinye tindvuna
           tenkhosi kantsi labanye bebangahambisani naye, njengaMahubhulu
           naboSigogodvolo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                     (3)
                                                                                            [25]
                                                                   SAMBA SESIGABA C:         25
                                                                 SAMBA SAKO KONKHE:          80

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2018-final-memo/7f69fa6d-a6a7-42a2-b097-e92ef1c93871) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2018-final-memo/cf71cf27-f438-4771-9748-2a37ac63b254) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2018-memo/3a68b773-88df-4423-9481-736609a87510) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018-memo/b58726ed-9239-4775-baff-f6351e3ebc09) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023-mg/9edc0141-65ed-4d77-8cb7-5b9b1427c3fb) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022-mg/842e0258-b12b-4edd-96b2-37d0563a6a38) — siSwati HL · Memo · 2022 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
