# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Question Paper

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2018, 27 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018/a96c35e3-b20e-470c-9ba3-6eec83c8f257
- Updated: 2026-09-27
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018/a96c35e3-b20e-470c-9ba3-6eec83c8f257)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · siswati. Question paper, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [SISWATI HL P2 NOV 2018 FINAL MEMO](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2018-final-memo/935d52d4-b8b0-49e9-8251-1335462447ad) — Memo · 2018 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                NATIONAL
                           SENIOR CERTIFICATE

                                LIBANGA 12

                      SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                           LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                                  LWETI 2018

EMAMAKI: 80

SIKHATSI: Ema-awa 2½

                          Leliphepha linemakhasi la-27.

Emalungelo agodliwe                                       Phenya

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           2                          DBE/Lweti 2018
                                            NSC

TICONDZISO KULABAHLOLWAKO

1.       Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.

2.       Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
         lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
         ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
         lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona.

3.       Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:

         SIGABA A:       Tinkondlo          (30)
         SIGABA B:       Inoveli/Temdzabu   (25)
         SIGABA C:       Umdlalo            (25)

4.       ISIHLANU IMIBUTO lefanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
         imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE
         ngalendlela:

         SIGABA A: TINKONDLO

         TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
         ETINKONDLWENI LETINGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile
         kuphendvula lombuto.

         SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

         SIGABA C: UMDLALO

         Phendvula umbuto ube MUNYE.

5.       KUKHETFWA KWETIMPHENDVULO TESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
         NESIGABA C (UMDLALO)

          •   Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
              nemdlalo lowufundzile.
          •   Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
              UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
              umbuto wendzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
              uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
              lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
              wendzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute
              usitakale.

Emalungelo agodliwe                                                            Phenya

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          3                          DBE/Lweti 2018
                                           NSC

6.        BUDZE BETIMPHENDVULO

          •   Imibuto    yendzabambhalo     etinkondlweni   kufanele   iphendvulwe
              ngemagama la-190–240.
          •   Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele iphendvulwe
              ngemagama la-340–390.
          •   Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
              nelinani lemamaki labekiwe. Labahlolwako kufanele banganhlanhlatsi.

7.       Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni kwaleso NALESO SIGABA.

8.       Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
         ephepheni lemibuto.

9.       Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.

10.      Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:

         SIGABA A:       Lokungenani emaminithi la-40
         SIGABA B:       Lokungenani emaminithi la-55
         SIGABA C:       Lokungenani emaminithi la-55

11.      Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        4                                DBE/Lweti 2018
                                         NSC

LOKUCUKETFWE
Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi bakwati kukhetsa imibuto labafuna kuyiphendvula
ngaphandle kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
SIGABA A: TINKONDLO
Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
     INOMBOLO YEMBUTO                        UMBUTO               EMAMAKI          LIKHASI
1. 'Lomfundvo'                       Umbuto loyindzatjanambhalo       10              6
2. 'Uyilimile Indzima'                   Imibuto lemifisha            10               7
3. 'Dzeliwe'                             Imibuto lemifisha            10               8
4. 'Lutsandvo'                           Imibuto lemifisha            10               9
                                           NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelekile kuphendvula lombuto.
5. 'Ekujuleni Kwengcondvo'               Imibuto lemifisha            10              10
*CAPHELA: Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE UMBUTO
          EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo
          ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C.
          ESIGABENI B naseSIGABENI C, phendvula umbuto MUNYE kuphela.
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli lamisiwe.
6. Liphume Nebovu                Umbuto loyindzabambhalo              25              12
7. Liphume Nebovu                        Imibuto lemifisha            25              12
8. Kubamba Letingelako               Umbuto loyindzabambhalo          25              14
9. Kubamba Letingelako                   Imibuto lemifisha            25              14
10. Tibopho Telutsandvo              Umbuto loyindzabambhalo          25              16
11. Tibopho Telutsandvo                  Imibuto lemifisha            25              16
                                          NOBE
TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.
12. Silulu SeMaswati            Umbuto loyindzabambhalo        25                     19
13. Silulu SeMaswati                     Imibuto lemifisha            25              19
SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE kuleti temidlalo letimisiwe.
14. Kutawuba Njalo                 Umbuto loyindzabambhalo            25              22
15. Kutawuba Njalo                       Imibuto lemifisha            25              22

16. Lami Lisiphetfo                  Umbuto loyindzabambhalo          25              25

17. Lami Lisiphetfo                      Imibuto lemifisha            25              25
CAPHELA: ESIGABENI B ne-C, munye umbuto lophendvuliwe ufanele ube YINDZABAMBHALO
         nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule tindzabambhalo
         LETIMBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        5                            DBE/Lweti 2018
                                         NSC

LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA

Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi babone kutsi ngabe baphendvule linani lemibuto
lekunguyona lekumele bayiphendvule.

              SIGABA                 TINOMBOLO    LINANI LEMIBUTO          BEKA
                                      TEMIBUTO   LEPHENDVULWAKO          LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini)        1–4                2
A: TINKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa                 5                 1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto            6–13                1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto            14–17               1
lemifisha)

CAPHELA:        ESIGABENI B ne-C, cinisekisa kutsi uphendvule YINYE INDZABAMBHALO
                NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA.
                Awukavumeleki kutsi uphendvule tindzabambhalo LETIMBILI nobe imibuto
                lemifisha LEMIBILI.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         6                          DBE/Lweti 2018
                                          NSC

SIGABA A: TINKONDLO

TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula imibuto lelandzelako.

UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

LOMFUNDVO – GT Nkosi

1        Ngikubone kahle wena makoti,
2        Ukhaliphile wacija njengemkhonto,
3        Ungucelemba locota acotisise makoti,
4        Uyamengetela ngekukhalipha kwakho,
5        Mane kungakwebi kufa makoti.

6        Balole ngetandla takho Lomfundvo,
7        Tilola umuntfu acije njengenyalitsi,
8        Wasika kungatsi kuyotsi cubasha,
9        Wahlaba inhlupheko yatsi gal' uyephuka,
10       Kungakhoni kwatsi tinyawo ngetfwale.

11       Lomfundvo ngubani lonjengawe s'tsandvwa,
12       Locatulula tinkinga temphilo s'tsandvwa,
13       Lonetandla letikhaliphisa kwetakho s'tsandvwa,
14       Loneliphimbo lelikhaliphe njengelakho s'tsandvwa,
15       Mane kungakwebi kufa s'tsandvwa.

16       Lomfundvo chubeka kute kubone bani nabani,
17       Nalapho ulibhuloho lekuwela s'tsandvwa,
18       Nalapho usikhiya lesivula noma kuphi s'tsandvwa,
19       Ulichawekati lelicocodz' emachawe s'tsandvwa,
20       Nalapho uligugu lelendlule emagugu s'stsandvwa.

21       Chubeka ungigone ungifumbatse s'tsandvwa,
22       Ngigone ngetandla takho letifutfumalako s'tsandwa,
23       Ngitfukuse ekujuleni kwenhlakanipho yakho s'tsandvwa,
24       Ekujuleni kwenhlitiyo yakho ngitfukuse s'tsandvwa,
25       Ngibindzise ngitinte ngihlaliseke s'tsandvwa.

Bhala indzatjanambhalo ngemifanekisomcondvo lesetjentiswe ngusonkondlo kuveta
indlela labona ngayo tintfo.

Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kwala-190 kodvwa
angabi ngetulu kwala-240.                                                              [10]

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          7                          DBE/Lweti 2018
                                           NSC

UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

UYILIMILE INDZIMA – C Nkosi
1        Lalishisa likhipha umkhovu etjeni,
2        Somiso sigadvul' umhlabatsi,
3        Imifula yome nkhe ingenatfonsi,
4        Walitsatsa likhuba waletjatsa.
5        Wawabhekisa emasimini emabombo,
6        Wawugedvul' umhlaba lochekekile,
7        Ngelitsemba lekutsi ngalelinye lilanga
8        Litawuna kutsambe.
9        Kepha abazange babute elangeni
10       Batibamba ngapelepel' emehlweni
11       Wema ecinisweni lenkhululeko
12       Baphel' emandla bakukhulula
13       Waphuma wachubeka nelikhuba lakho,
14       Walima laze lana
15       Yefika inala, yahamba indlala.
16       Busha bakho wabubeka emuva,
17       Bunandzi wagcina ngabo,
18       Kwangatsi lusha belungafundza kuwe,
19       Kwangatsi lusha belungafundza ngawe,
20       Luyitsatse lencabhayi lowayishiya,
21       Luyitsatse lugijimele phambili,
22       Lushiye bunandzi netidzakamiva emuva,
23       Sive sikhule kwandze tibongo kuwe,
24       Mandela,
25       Madiba
26       Chawe lemachawe.
27       Uyilimile indzima yakho.

2.1      Bhala umusho lonesinongo senkhulumo endzimeni yekugcina yalenkondlo
         lengenhla.                                                                     (1)
2.2      Bhala umusho locuketse isizura/sidvonsamoya kulenkondlo lengenhla.             (1)
2.3      Khokha emagama lacuketse imvumelwanosicalo endzimeni yesibili.                 (1)
2.4      Ushoni sonkondlo ngalemigca lelicindzetelwe endzimeni ye-2, kulenkondlo
         lengenhla?                                                                     (1)
2.5      Ucabanga kutsi ushoni sonkondlo ngekuna kwemvula kutsambe, emgceni 8
         walenkondlo lengenhla? Chaza.                                                  (2)
2.6      Ucinise kangakanani sonkondlo ngemugca we-23 walenkondlo lengenhla?
         Sekela imphendvulo yakho.                                                      (2)
2.7      Bobani labayalwa ngulendzima yekugcina? Bayalwa ngani?                         (2)
                                                                                        [10]

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          8                             DBE/Lweti 2018
                                           NSC

UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
DZELIWE! – ME Masina
1        Dzeliwe! Dzeliwe! Dzeliwe!
2        Kodvwa Dzeliw' ubindzeleni ngikubita?
3        Ubindze ngob' ungangiva nom' utsalalisile nje?
4        Ngiphendvule Dzeliwe ngiyabuta;
5        Ngabe kuliciniso loku labakushoko ngawe
6        Kumbe ngiyatibhudzela nje?
7        Nangabe konkhe loku kwentekile,
8        Nangabe konkhe loku kuliciniso ngitjele;
9        Ngitjele ngati, ngihlale ngilindzile,
10       Ngingatihluphi nangeticadzi,
11       Angeke tingenyul' emantini mhla wazamcolo.
12       Ngikubuke ngakufanisa nemmbila
13       Lonelikhaba leletsembisako,
14       Ngebuso bakho lobebucwebetelisa kweligolide,
15       Ngetitfo lebetinyatsela kuvakale.
16       Kutsite lapho ngikubon' ecansini lekuf' ulele,
17       Litsemba kimi lahhohloka,
18       Ngabon, ummbila loshakatile
19       Wangenelwa sikhonyane sawubhubhisa.
20       Ngitsi lala ngekuthula Dzeliwe,
21       Indlela yakh' emhlabeni uyiphetsile,
22       Kodvwa maye ngemehl' ami,
23       Lekugeleta kuwo libhudlo letinyembeti,
24       Ngobe ngiwo lebesamile kuwe;
25       Kwatsi ngekuwa kwakh' asiphuka,
26       Asiphuka kwesihlahla siwa.
27       Ngivumele ngisikhihle sendvodza,
28       Yelusizi ngiyihlabele ngitsi,
29       Lala ngekuphumula Dzeliwe,
30       Sewuphumulil' ekuhlatjweni ngemanyeva.
3.1      Lwani lolusinga loluvuke sonkondlo njengobe abhala lenkondlo?                     (1)
3.2      Bhala ligama lelakha luchumano lolutjekile endzimeni yesibili.                    (1)
3.3      Sonkondlo uliphindzaphindzelani ligama lelitsi Dzeliwe? Bhala KUNYE.              (1)
3.4      Ushoni sonkondlo ngendlela yasemhlabeni, emgceni we-21 walenkondlo
         lengenhla?                                                                        (1)
3.5      Ucabanga kutsi yini lebangela sonkondlo angakholwa ngaloko lokushiwo
         ngaDzeliwe? Usho ngani?                                                           (2)
3.6      Ngabe sonkondlo ulikhetse kahle yini ligama lelitsi, 'emanyeva', emgceni
         wekugcina walenkondlo? Usho ngani?                                                (2)
3.7      Endzimeni yesitsatfu, chaza kutsi sonkondlo utsi umtimba waDzeliwe
         bewume njani.                                                                     (2)
                                                                                           [10]

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        9                            DBE/Lweti 2018
                                         NSC

UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

LUTSANDVO – SC Msibi
1        Bakubita ngemagama lamanyenti
2        Bakuhumushe ngetindlela letinyenti,
3        Ngobe bakubon' umuhle lamuhla.
4        Kutsi ngakusasa bakucalekise kwangayitolo
5        Labakuphimise ngemilomo yabo.
6        Ngobe wena sewutichaze wacedza
7        Wafana nencwadzi lefundzekako.
8        Itolo bebakunconota wena lutsandvo
9        Bats' uhlobile futs' umsulwa,
10       Ngob' ungakavangwa nalutfo loluyimali.
11       Babuye bats' uneluvelo ngob' awuhlukumeti
12       Bangayilibal' inhlonipho lonayo.
13       Konkhe bakubone kuhamba kahle
14       Ngob' ubabophe ngemaketang' akho,
15       Labopha tihonga netihlakaniphi,
16       Bagcine bakutfobela wena.
17       Umhlab' uhlangene bewuyini?
18       Ngaphandle kwakho lutsandvo,
19       Ngob' ungumbophi wetinhlitiyo
20       Letikhatsatekile naletinesitunge.
21       Nasewufikile wena lutsandvo
22       Umbukisisa njengabhekilanga wakho
23       Nakabon' imisebe yelilanga.
24       Ngob' ukhanya njengelilanga emini,
25       Ukhanya njengenyet' ebusuku
26       Ngobe sekufike wena lutsandvo.
27       Umuhle lutsandvo
28       Labanye bats' ubaba njengemhlonyane,
29       Ngob' ufika tigi takho tingevakali,
30       Ubuy' uhamb' ungavalelisanga,
31       Ngobe vel' ufana nesihambi.
32       Hamb' uyositsela lutsandvo
33       Nemilingo yakho lenhlobonhlobo.

4.1      Khokha umugca lokulenkondlo lohambisana nesaga lesitsi, 'Imali yimphandze
         yesono'.                                                                       (1)
4.2      Bhala bunkondlo lobutfolakala emgceni we-4 newe-5.                             (1)
4.3      Bhala LINYE liphuzu lelingena ngaphasi kwesakhiwo sangekhatsi endzimeni
         yekucala.                                                                      (1)

4.4      Hlobo luni lwenkondlo lolu, nawufundzisisa umugca we-19 newe-20?               (1)
4.5      Sonkondlo ucondze kutitjelani tetsamelilwati takhe ngemugca wekugcina
         kulenkondlo? Chaza.                                                            (2)

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          10                            DBE/Lweti 2018
                                           NSC

4.6      Kusuke    kwente    njani labanye          nasebatsi,   'lutsandvo    lubaba
         njengemhlonyane'? Shano KUNYE.                                                    (2)

4.7      Sonkondlo uchaza lutsandvo, alufanise nalokwehlukahlukene kulenkondlo
         yakhe. Bhala KUBILI lokuvela endzimeni yesine.                                    (2)
                                                                                           [10]

                                           NA

INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

Wonkhe umhlolwa uphocelelekile kutsi awuphendvule lombuto.

UMBUTO 5

Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.

EKUJULENI KWENGCONDVO – VJ Nkwanyana

1        Ngawahlab' etukwaLomalanga emehlo,
2        Ngabese ngiyajula ngengcondvo,
3        Ngahlephula lokubabako ngalahla,
4        Nganetisela ngekujula ngengcondvo,
5        Ngasho ngatibika ngenhlitiyo.

6        Ngatibuta ngatiphendvula ngaye,
7        Ngobe ngifise kument' ingubo yami
8        Leneboya lobungagobi nobe busemantini,
9        Lehlala ngekukhatimula njalo,
10       Lengenta ngijule ngengcondvo.

11       Ngatinika sikhatsi ngawe Lomalanga,
12       Ngakubukisisa lilanga lonkhe ngijula,
13       Ngisho nekusho kuts' ulilanga liphuma,
14       Ngakhetselwa bokhokho ngiselizini,
15       Ngingakati nekutsi ngiyini.

16       Ekujuleni kwengcondvo yami,
17       Konkhe loko kutawuphela,
18       Kutakushel' eboyeni njengetitfukutfuku tenja,
19       Kulapho sekafikile Nkunzikayidedi,
20       Lotekugwiny' imphilo yami.
                                                                    Ematfundvuluka: 41]

5.1      Bhala umusho endzimeni yesibili losho kutsi Lomalanga abemuhle.                   (1)

5.2      Bunkondlo buni lobusekucaleni kwemigca yonkhe endzimeni yekucala?                 (1)

5.3      Bhala umugca losho indlela lasebentisa yona sonkondlo kufuna kwati kabanti
         ngaLomalanga engcondvweni yakhe.                                                  (1)

5.4      Yini lehlupha sonkondlo kangaka, angakutfoli kuphumula engcondvweni
         yakhe?                                                                            (1)

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2       11                           DBE/Lweti 2018
                                        NSC

5.5      Utsi sonkondlo nobe kungenteka ayitfole lentfombi lenguLomalanga, kodvwa
         kukhona loko lokutamphazamisa. Ngabe ucabanga kutsi yini leyo? Sekela
         imphendvulo yakho ngemavi asonkondlo lachaza loko.                            (2)

5.6      Bhala inkholelo yasonkondlo bese ubhala umusho lowesekela imphendvulo
         yakho.                                                                        (2)

5.7      Humusha umugca wesitsatfu endzimeni yekucala. Shano kutsi abekwentelani
         loko.                                                                         (2)
                                                                                       [10]

                                                           SAMBA SESIGABA A:           30

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         12                             DBE/Lweti 2018
                                          NSC

SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
Kulesigaba kunemanoveli LAMABILI netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze eklasini lonyaka uphendvule ngayo.
CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kuleyo naleyo noveli/temdzabu loyifundzile. Nangabe ukhetsa
         kuphendvula umbuto wendzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi
         ESIGABENI C uphendvule imibuto lemifisha.
INOVELI
Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli langentasi.
UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Bhala indzabambhalo ngalesihloko lesitsi, 'Labasembili baba semuva, labasemuva
babe sembili', ubhekise kuTintfombi naLaMagagula.
Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                         [25]
UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.
ITHEKSTHI A
Tintfo beseticale kuba lukhuni lapha emtini waLushawulo. Kwakungasekho kahle
kubhobokelana ebafatini baLushawulo. Nobe kunjalo kodvwa LaMagagula wajinge
wakhombisa inhlitiyo lenhle. Letinye tintfo abetsi nobe ativa ebantfwini bangaphandle
angete atinaka. Abengafuni futsi kutsi lemphehla yendlulele nakubantfwana.
Kuwona lowo mnyaka ngalelinye lilanga, likhipha inhlati emantini, bantfwana batsi 5
bahleti lapha kaLushawulo babona kuchamuka salukati sihamba nendvodza nje lese
icatsatela. Sebakhulekele, bantfwana babanika kwekuhlala bahlala endlini kagogo
ngobe naku kwakusemini lenkhulu manje nemitfunti yetindlu kusete lapho baye
bakhosele khona.
'Sanibonani phela bogogo, sondzelani nange nebakitsi.' Basondzela bantfwana belula 10
tandla ngekusimbatseka ngobe bangasati lesalukati. Nome laba labakhudlwana
bebasifanisa, kepha bebete licinisa ngobe bona nje sebatati bete gogo.
'Pho labadzala balapha ekhaya bayephi?' sekubuta lendvodza leyayiloku ibindzile.
Kuphendvule munye kulabo labakhudlwana asho kutsi bonina basemasimini
babashiye basageza. Bakhiphe kudla babanike bese babatselela nemahewu. Batsi 15
basengakatsintsi naloko kudla kwevakala emavi ngasendleleni. Kwase kungabo
bonina. Kwabe abakabeva, baphuma kulelo langa babahlangabeta. Pho, bantfwana
tabo tindzaba titekwa bume. Bavele babatjela bonina kutsi kufike gogo wabo ahamba
nalomunye umuntfu.
'Nitsi kunabani?' kubuta Tintfombi ngekucasuka.                                         20
'Kunagogo kanye nalomunye umuntfu lafike naye,' kuphendvula                 lomunye
webantfwana. Lawo mavi amenta Tintfombi wagweja waba bovu hhwe.

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           13                               DBE/Lweti 2018
                                            NSC

'NaboKhetsile, mine angisayi phela lapha ekhaya. Angifuni nje nekumbona loyo
mtsakatsi.'
Washo wancandzeka vele wayewuhlala phasi kwesihlahla semncozi lesasiseceleni 25
kwendlela. LaMagagula weswela umgodzi nakeva Tintfombi akhipha emagama
lanjena embikwebantfwana. Wamvela lomuntfu lomdzala kepha-ke kwakufuneka
amtjele ahambe njengobe asashilo Tintfombi ngobe uma angatsi ahlale kute kufike
Lushawulo, loko kwakungasho lokunye emphilweni yakhe.
Ngebudzala, wahamba LaMagagula wefike wachaza kahle simo setintfo kulendvodza 30
leyichube lesalukati. Lendvodza kwakungumgijimi walapho bekwendze intfombi
yakaso lencane lena leyase imgcinile. Lomuntfu lomdzala uchutjwe nje ngobe
sekulukhuni emtini ngobe naku abesagula. Uma agula nje sekwenta kutsi lentfombi
yakakhe isale seyinakekela yena kakhulu kunalabo basemtini lekungibo labalobola.
Lapha nje abesaletfwe ngumtsetfo kwekutsi akahambe ayewufela kandvodzana yakhe 35
hhayi emtini webantfu.
LaMagagula washo nekusho kutsi yena ute emandla ekwememukela lomuntfu
lomdzala ngobe kungenteka naye aphelelwe yindzawo. Watsi kuhle babuye ngelilanga
leMgcibelo ngobe uvamise kufika njalo ngaboleSihlanu.
                                                                            [Likhasi 88–90]

7.1      Ngubuphi lobulukhuni losebudale kungabhobokelani kwebafati baLushawulo
         kuletheksthi lengenhla? Shano umphumela walokungabhobokelani.                         (2)
7.2      Bantfwana      baLushawulo     babantfwana     labatitsandzako.        Fakazela
         lesitatimende ubhekise kuletheksthi lengenhla.                                        (2)
7.3      Lamavi aTintfombi latsi, 'NaboKhetsile, mine angisayi phela lapha ekhaya.
         Angifuni nje nekumbona lowo mtsakatsi', abemtjelani LaMagagula? Kushoni
         loku ngebudlelwano baTintfombi neninatala?                                            (2)
7.4      Indlela Tintfombi letfulwe ngayo kuletheksthi lengenhla ititjelani tetsamelilwati
         ngaTintfombi naLaHlophe? Shano nekutsi umbhali umetfule ngaliphi lisu.                (2)
7.5      Simonhlalo saseJozi sibe namuphi umtselela emphilweni yaLushawulo?
         Nika KUBILI.                                                                          (2)
7.6      Abetawuzuzani Tintfombi ngekuyewuhlala phasi kwesihlahla semncozi
         ekubuyeni kwakhe emasimini? Nika KUBILI.                                              (2)
7.7      Kube LaMagagula wemukela LaHlophe kuletheksthi, bekutawentekani?
         Chaza.                                                                                (2)
7.8      Bebakhombisani bantfwana baLushawulo             ngekupha     LaHlophe     kudla
         nalendvodza labehamba nayo? Nika KUBILI.                                              (2)
7.9      Kube bewungulentfombatane yaLaHlophe, bewungenta njani ngalesimo
         lesikuletheksthi sekungemukelwa kwaLaHlophe? Nika KUBILI.                             (2)
7.10     Utsini umbono wakho ngalamavi aLaMagagula latsi babuye ngeMgcibelo
         nasekunaLushawulo? Nika sizatfu sekutsi abatjele loko.                                (2)
7.11     Phawula ngesento saboLaMagagula naTintfombi sekubonakala bahamba
         bobabili babuya emasimini njengebantfu labatsandzanako, ubhekise
         enovelini.                                                                            (2)
7.12     Ucabanga kutsi kubangelwa yini kutsi Tintfombi ahambisane nembono
         waLushawulo wekungafuni LaHlophe? Nika KUTSATFU.                                      (3)
                                                                                               [25]

Emalungelo agodliwe                                                                   Phenya

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        14                             DBE/Lweti 2018
                                         NSC

UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Bhala indzabambhalo ngalesihloko lesitsi, 'Labasembili baba semuva, labasemuva
babe sembili', ubhekise kuMagumeni naMphikeleli.
Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                        [25]

UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI B

Emagalelo aMphikeleli abonakala lapho asafundza enyuvesi iVaal ngobe wakhetfwa
kutsi emele bafundzi. Yena-ke wakhetfwa kutsi abe ngumengameli wenhlangano
yebafundzi. Kusebenta kahle kwakhe esikhundleni lakhetselwe sona kwabonakala
ngekutsi kube nebudlelwano lobuhle emkhatsini webaphatsi nebafundzi. Bekwatiwa
nje kutsi konkhe kushayisana kwemicondvo kudzingeka kucatululwe emihlanganweni, 5
lowo nalowo ahambe anelisiwe kulowo mhlangano.
'Solo wengamele inhlangano yebafundzi Mangweni kukhona umehluko lomkhulu
kulesikhungo,' kusho dokotela Gamedze. 'Usho ngatiphi tizatfu Gamedze?'
'Ngaso sonkhe sikhatsi kukhulunywa ngemphumelelo etifundvweni, emidlalweni
leyehlukene, emakhonweni lafundziswako nekubambisana emkhatsini webaphatsi 10
nebafundzi.'
'Kunenkholelo lendzala lesiphumelele kuyicedza kulesikhungo. Kukholelwa kutsi
nangabe ulilunga lenhlangano lemele bafundzi, kumele ningcubutane njalo
nebaphatsi. Imphilo yenu kumele kube yamgici namgici. Uma kubukwa nine kubonwe
ingwe nengwenyama. Loko siphumelele kulwa nako sakuncoba. Lamuhla kuvunguta 15
umoya lopholile emabaleni etemfundvo,' kusho Mphikeleli.
'Umuntfu ukhulunyelwa imisebenti yakhe. Emagalelo ebuholi bakho ayabonakala.
Sengatsi bafundzi labanyenti bangatsatsa lunyawo Iwakho kuze kwakheke live lakitsi.'
'Kuyakhutsata kuva emavi lakhutsatako futsi lanikana umdlandla wekuchubekela
embili dokotela Gamedze,' kukhuluma Mphikeleli ahamba nelijaha lendzawo lelatiwako 20
Matsiya. Bebakhontene kakhulu bobabili, kepha ube ungati kutsi bahlanganiswe yini
kangaka. Lowo nalowo lobabonako abefuna kwati kutsi ngabe bacocani ngobe
imicondvo beyingafani. Bantfu labanyenti bebatsi nabahlangana naMphikeleli bambute
umngani wakhe bahleke. Bebakubona kulihlaya kuba nemngani lonemcondvo
lophitsene. Labanyenti bebatibuta kutsi abaguli bobabili yini? Bakhulumani njalo 25
bobabili? Bahlanganiswe yini nje?
'Dokotela Gamedze, ngicela ungelaphele nangu umngani wami aphile,' kusho
Mphikeleli.
'Ngitawenta loku lokucelako Mangweni,' kuvuma dokotela Gamedze. Wacela kutsi
abafike kuye ngakusasa ngeMgcibelo, ngemuva kwemadina lapho bantfu 30
sebaphungukile esejari yakhe.

Emalungelo agodliwe                                                             Phenya

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          15                             DBE/Lweti 2018
                                           NSC

Batimisele kutsi batawuhlala emahora lasihlanu kuya etulu. Lusuku Iwangakusasa
Iwatiwa ngibo. Wacilongwa wacilongisiswa Matsiya. Kwadvonswa ingati yakhe.
Kwatsatfwa ematse nemchamo. Kwentiwa inkhulumoluhlolo. Ukwenta loko nje
Gamedze kunalenye indvodza yakaDlamini lahle ayibita acoce nayo ngalesigulane. 35
Wafakwa imijovo lenemandla Matsiya wacelwa kutsi akabeke luhlangotsi embhedeni
labaye balalise kuwo labo labasuke bagula kakhulu balindzele kutsatfwa yi-ambulensi
ibayise esibhedlela.
Bahlala phasi bakhuluma bobatsatfu. 'Ninjani Mangweni?' Kubuta Dlamini. 'Sikhona
babe singabuta nine kutsi ninjani wena weKunene?'                                40
'Siphilile jaha lembutfo. Usangikhumbula mine Mangweni?'
'Ngikhumbula buso kutsi ngase ngabubona, nobe kungeke kube lula kusho kutsi
bengibubonaphi.'
'Kufanele Mangweni usebenta ngebantfu labanyenti kakhulu. Nguwe lowasinika
indzawo yebelaphi bendzabuko lapha ngasemfuleni iWelamlambo. Kulapho senta 45
khona imisebenti lesiyitfunywe ngulabadzala.'
                                                                          [Likhasi 35–36]

9.1      Kubalulekile kutsi yonkhe indzawo lapho umuntfu ahamba khona, akhombise
         likhono lakhe. Ngemaphuzu LAMABILI sekela lesitatimende ubhekise
         kuMphikeleli kuletheksthi lengenhla.                                                (2)
9.2      Kuletheksthi, bhala lokukhomba kutsi ummango nesikolo kufanele
         kubumbane. Nika MUNYE umtselela wako ebatalini nasebantfwaneni.                     (2)
9.3      Bhala tinkholelo LETIMBILI letivetwe kuletheksthi ngetento tebalingisi bayo?        (2)
9.4      Bufakazi buni lobukhomba kutsi Temdzabu netaseNshonalanga tingaba lusito
         emmangweni natisebentisana? Chaza ubhekise etheksthini lengenhla.                   (2)
9.5      Shano tifo leTIMBILI locabanga kutsi kungafuneka kutsi uyodvonsa ingati
         njengaMatsiya lomuhla.                                                              (2)
9.6      Ucabanga kutsi yini leyenta kutsiwe Mphikeleli abengumlingisi losicaba? Nika
         KUBILI.                                                                             (2)
9.7      Ngekubona kwakho, lokucala ngekucoca ngembikwekutsi ubeke indzaba lote
         ngayo ebantfwini, njengaDokotela Gamadze naMphikeleli, kunagalelo lini?
         Nika KUBILI.                                                                        (2)
9.8      Ucabanga kutsi ngumuphi lomsebenti walabadzala loshiwo nguDlamini
         lebebawenta lapha emfuleni? Bhala KUBILI.                                           (2)
9.9      Nawufundza lenoveli, emahemuhemu akanamaciniso.                 Ngemaphuzu
         LAMABILI sekela lesitatimende ubhekise kuMphikeleli.                                (2)
9.10     Bhala tizatfu LETIMBILI letivame kususa ludvweshu emkhatsini wesigungu
         sebafundzi nebafundzisi?                                                            (2)
9.11     Ngabe Dokotela Gamedze abedvumile yini kulendzawo nobe cha? Sekela
         imphendvulo yakho ngekubhekisa kulenoveli lengenhla.                                (2)
9.12     Bhala tigameko LETINTSATFU letikulenoveli lapho kuneludvweshu khona.                (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                 Phenya

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        16                           DBE/Lweti 2018
                                         NSC

UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ THWALA

Bhala indzabambhalo ngalesihloko lesitsi, 'Labasembili baba semuva, labasemuva
babe sembili', ubhekise kuLomusa naSitsembile.

Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                      [25]

UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA

TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ THWALA

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI C

Kufika kwaSitsembile kumangalise impela. Atsatse bani nyalo? Akasacondzi. Lomusa
akanamntfwana. Ngabe uyinyumba? Atsatse lutsandvo Mlungisi alufake esikalwini.
LolwaLomusa luphume embili. Abuye Sitsembile abeke kudla, badle. Abakhulumi.
Mlungisi solo uyawubukisisa lomkhaba waSitsembile. Atibute kutsi ngabe ucinisile yini
Sitsembile nakatsi ukhulelwe umntfwana wakhe. Atsi asacabanga loko abone 5
kukhanya kwendlula efasitelweni Mlungisi. Atitjele kutsi yimoti lendlulako.

'Ngicela kufika emshadweni wakho ngitobukela Mlungisi.' Achunsule emehlo Mlungisi
angamphendvuli.
'Uyeva nje Mlungisi?' Angaphendvuli Mlungisi. Atsalalise shangatsi akawuva umbuto.
'Uma ungaphendvuli-ke mntfwanaketfu, ngicela ungangicoshi. Ngiyobe ngikhona.'      10
Asho, nacedza kuhlengetele tinyembeti emehlweni aSitsembile. Kuvakale
lonconcotsako emnyango. Kuchubeke kunconcotsa. Bachubeke nekuthula boMlungisi
naSitsembile.

'Awuva yini kutsi kukhona lonconcotsako Mlungisi?'
'Ngiyeva. Ngicakwa kutsi ngabe ngubani?'                                        15
'Bangani bakho, vula.' Ashaye kakhulu lonconcotsako.
'Ngubani lowo?'
'Ngimi Mlungisi. Ngicela uvule.' Etfuke aphelelwe nakeva livi laLomusa.
'Ngimi sengifikile. Vula phela.'
'Sengiyeta khona nyalo.' Avule umnyango Mlungisi aphume. Avale ngekushesha. 20
Atitsele etulu kuLomusa.
'Asingene endlini sicoce kahle Mlungisi. Mine angimi nawe ngaphandle kami
mntfwanaketfu. Awutanga ngani utengihlola lamuhla? Kukhona lengikone ngako?'
Ikhuluma nje lentfombatana iloku imphulula kancane Mlungisi. Uyachucha Mlungisi
luvalo. Akamange ayicabange indzaba yekutsi Lomusa angeta lapha kubo.           25

'Uhamba ngani Lomusa?'
'Ngihamba ngemoto. Nayiya. Ecinisweni ngite kutekulandza.' Abone Mlungisi kutsi
lamuhla kulamuhla. Kusobala kutsi latakwenta kutawuveta kahle kutsi ukhetsa bani.

Emalungelo agodliwe                                                           Phenya

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         17                            DBE/Lweti 2018
                                          NSC

Lomusa abona Mlungisi angaphendvuli avele amangale. Bacale bacabulane kuze
kuvuleke umnyango. Kube shengatsi ushaywa ngugezi Mlungisi. Avale ngekushesha. 30
Usavalelani, boLomusa naSitsembile sebabonene vele.
'Kantsi unetivakashi Mlungisi?'
'Yebo mntfwanaketfu.'
'Pho-ke awusho ngani?' Ube matima kuwuphendvula Mlungisi lombuto. Achubeke
Lomusa.                                                                        35
'Asingene endlini phela ngitjele lomuntfu kutsi ngitokulandza.'
'Hawu! Kahle Lomusa!'
Atsi usalindzele imphendvulo Mlungisi. Vuliyani umnyango Lomusa. Asho ngekhatsi.
Angene naMlungisi. Ahlale naSitsembile athule atsi dvu. Abingelele ngalesikhulu
sizotsa Lomusa. Avume Sitsembile.                                                40
'Ungatfukutseli sesi, Mlungisi ngihamba naye njenganyalo. Utawubuya ekuseni.
Mlungisi abuke Lomusa emehlweni njengemuntfu lomangele.'
'Lungisa sihambe Mlungisi. Angiketeli kutewuhlala lapha.' Kuvakale kutsi Lomusa
sewukhuluma ngelulaka.
'Ngihambe Sitsembile?'                                                           45
'Hamba.' Asho ngelusizi Sitsembile.
'Ngempela Sitsembile?'
Angaphendvuli Sitsembile. Asukume angene ekamelweni. Avale umnyango. Abone
Mlungisi kutsi lidloti lakubo limlahlile.
'Utangitfola emotini Mlungisi. Ngicela usheshise.'                               50
Asukume Lomusa aphume. Alandzele Mlungisi masinyane. Bangene kanyekanye
emotini. Batsi bangena nje ayisuse imoti Nkhangala.
                                                                       [Likhasi 62–63]

11.1     Yini lebeyingabatisa Mlungisi ngekuteka Lomusa kunekuteka Sitsembile?
         Bhekisa imphendvulo yakho kuletheksthi lengenhla.                                (2)

11.2     Shano tizatfu LETIMBILI leticinile labengatibeka Sitsembile nangabe abefuna
         kumisa umshado waMlungisi naLomusa.                                              (2)

11.3     Umbhali ukhombise kanjani kutsi Mlungisi akaketsembeki? Nika KUBILI.             (2)

11.4     Lamavi aMlungisi latsi, 'Ngihambe Sitsembile?' ngabe abewabuta ngeliciniso
         yini? Chaza.                                                                     (2)

11.5     Tintfombi talomuhla betingayicedza njani lendzaba yalabalingisi labatsatfu,
         Sitsembiso, Mlungisi naLomusa? Bhala KUBILI.                                     (2)

11.6     Ucabanga kutsi Mlungisi abengenelani         emva   kwaLomusa      kulendlu
         lebeyinaSitsembile? Bhala KUBILI.                                                (2)

11.7     Ucabanga kutsi konkhe loku lokukulesakhiwana lesikuletheksthi, unina
         waMlungisi abecabangani enhlitiyweni yakhe? Usho ngani?                          (2)

11.8     Kube wena bewunguSitsembile, kufike Lomusa atewulandza Mlungisi,
         bewutawenta njani? Bhala emaphuzu LAMABILI.                                      (2)

11.9     Ngabe wenta kahle yini Mlungisi kuhamba naLomusa? Sekela imphendvulo
         yakho.                                                                           (2)

Emalungelo agodliwe                                                              Phenya

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2     18                         DBE/Lweti 2018
                                      NSC

11.10    Bekuyini inhloso yaLomusa yekuphulula,     abuye   acabule   Mlungisi
         embikwaSitsembile? Nika KUBILI.                                           (2)

11.11    Lutsandvo aluboni. Chaza lenkhulumo ubhekise kulokwentiwa nguLomusa
         naloko lokwentiwa nguMlungisi.                                            (2)

11.12    Shano kutsi umbhali usebentise     waphi   emasu   ekuveta   balingisi
         labalandzelako kuletheksthi:

         •   Nkhangala
         •   Lomusa
         •   Sitsembile                                                            (3)
                                                                                   [25]

                                     NOBE

Emalungelo agodliwe                                                       Phenya

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2         19                       DBE/Lweti 2018
                                          NSC

TEMDZABU

Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.

UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi leminye yemibhalo yetemdzabu
iyasifakazela lesitatimende lesitsi, 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe
sembili.' Indzabambhalo yakho yibhekise kuloku lokulandzelako:
•   'Umfati enyangeni'
•   'Tibongo tenkhosi Tobias Nkosi'

Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                   [25]

UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.
ITHEKSTHI D

                                      HLUPHEKILE

Hluphekile sidzandzane lesashonelwa batali baso sisesincane. Wakhuliswa ngumake
wakhe lomncane waze wafinyelela ezingeni lekuba sidzandzane lesibukekako. Waba
nelishwa ngobe sandla senina amange simphatse solo watalwa. Uyise-ke yena
washona angakatalwa. Ligama lelitsi Hluphekile walicanjwa ngugogo wakhe, naye
umuntfu lomdzala lowatihambela futsi sidzandzane sisengakavuli emehlo.          5
Sikhatsi lesinyenti abesicitsa naGabisile, dzadzewabo. Gabisile abetalwa ngunina
lomncane. Hluphekile abehamba naGabisile njalo bangashiyani. Hluphekile
abenjengelilanga liphuma. Sidzandzane lesasitsandvwa bantfu labanyenti. Batsandza
umoya waso lopholile. Abemudze. Titfo takhe titinhle. Buso bakhe bubusheleleti
shangatsi bulolongwa imihla nemalanga. Likhala lakhe belime kuhle kwelemdzeshi. 10
Emehlo akhe amakhulu agcamile. Gabisile abesidzandzane nje lesidle ngekuma,
ngelivi lelihoshotako nekukhulumela futsi.

Hluphekile abesebenta kamatima kamake wakhe lomncane. Bekutfota yena tinkhuni
onkhe emalanga. Emanti abekhiwa nguye esiyalwini. Bekutsanyela kubuye kusindze
yena emabala. Bekupheka yena onkhe emalanga Gabisile abehlalela kulala njalo. 15
Nangakalali abegeza agcoke kahle ahambe ayovakashela bangani bakhe.
Abephekelwa kudla aletselwe kona entsangeni yakhe.

Kwenteka ngalelinye lilanga kwaphela emanti, kwadzingeka kutsi ayokhiwa esitibeni
sengwenya. Kwesuka yena unina waGabisile wayokukha emanti khashane lapho
kunesitiba sengwenya khona. Wawakha emanti. Watsi asatfwele imbita yemanti 20
enhloko ahamba, chamu ingwenya, umninisitiba. 'Ufunani lapha emtini wami?' kubuta
ingwenya.

Emalungelo agodliwe                                                        Phenya

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                20                                DBE/Lweti 2018
                                                 NSC

'Ngitewukha emanti Mninisitiba. Ngiyacolisa kukha emanti ngaphandle kwemvumo
yakho. Imitfombo yangakitsi ishile, ngako-ke asinawo emanti, kutikhalela unina
waGabisile.'                                                                      25
'Sigwebo sakho kufa! Ngini kantsi laba labacedza emanti ami. Anati kutsi yindzawo
yami yekuphola le? Anati?'
'Siyati Ngwenya. Siyati Mntimandze.'

Unina waGabisile abechucha yedvwana. Wetfula imbita enhloko wayibeka phansi.
Wacala wadzindza sililo. Wacalekisa lusuku Iatalwa ngalo ngobe abona kutsi ulibuka 30
uyaligcina lamuhla. 'Licala lengikwetfwesa lona lekukha emanti ami ngaphandle
kwemvumo yami. Sento sakho sikhombisa kwedzelela kakhulu, ngako-ke ufanelwe
kufa!' Kusho ingwenya ikhamisa ingacedzi.

'Ngicolele Ngwenya, Mninisitiba. Ngicolele nkhosi yesitiba,' kusho unina waGabisile.
Ingwenya yambuka kanyenti, yatsi imnika litfuba lekutsi atikhalele asho emavi 35
ekugcina. Wacabanga ngemntfwanakhe Gabisile kutsi utawusala nabani yena nasafile.
Inhlitiyo yakhe yaba buhlungu kakhulu, kepha wagcina atinikele. 'Yeka umntfwana
Gabisile lotawusala yedvwana ayintsandzane …'
                                                                                   [Likhasi 64–65]

13.1     Nguyiphi insweleko kulenganekwane?                    Khambi   lini   lelasetjentiswa
         kusombulula lensweleko?                                                                      (2)

13.2     Ngimaphi emasu              LAMABILI     lasetjentiswe   ngumbhali    kuveta       simo
         saHluphekile?                                                                                (2)

13.3     Hlobo luni lwenganekwane               lolu?   Nika   BUNYE    bufakazi     lobesekela
         imphendvulo yakho.                                                                           (2)

13.4     Ucabanga kutsi butfolakalaphi bunganekwane balenganekwane? Usho
         ngani?                                                                                       (2)

13.5      Galelo lini lelifakwa sigameko sekuntjintjisana kwetingubo emkhatsini
          waHluphekile naGabisile ekutfutfukeni kwalenganekwane? Chaza.                               (2)

13.6      Phawula ngesiphetfo salenganekwane ubhekise kuloku:

          •   Ingwijikhwebu
          •   Kusombululeka kwenkinga                                                                 (2)

13.7     Tifundvo tini LETIMBILI letifundvwa tetsamelilwati ngalenganekwane? Usho
         ngani?                                                                                       (3)

                                                 NA

Emalungelo agodliwe                                                                          Phenya

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           21                          DBE/Lweti 2018
                                            NSC

Fundza letibongo bese uphendvula imibuto letilandzelako.

TIBONGO TENGWENYAMA BHUNU
1        Mahlokohla londzatja ngentsamo,
2        Lohlokohle timbiba taphuma
3        Tenta buhlakalala,
4        Taye tabanjwa ngudalad' esangweni
5        KaZombodze wemagugu.
6        Ngwane usona nonani,
7        Loku bahlaba nkhomo bahlindzisana.
8        Ngitayitsatsaphi inkhomo lengangaNgwane
9        Ngiyikhwet' etikweMdzimba
10       Umlom' ufik' ezulwini?
11       Ngwane lulaka nekhaya netsafeni
12       Kushe kube sehlobo,
13       Kuye kusuk' emalangabi.
14       Sihlangu sinembele wenkhomo.
15       Ngwane emantini ngimfanisa nesitiba.
16       Ngwane endleleni ngimfanisa nalevundlako,
17       Ngwane emtsini ngimfanisa nalomnyama;
18       Ngwane embutini ngimfanisa nesiphongwana
19       Ngwane enkhomeni ngimfanisa nemshivana
20       Ligodze laZombodze wemagugu,
21       Loku liwagil' emadvodz' emacakala.
22       Inyoni ledlalel' emhubheni wetintsaba.
23       Ingwe ledl' ematfol' etinyatsi.
24       Buhlal' abuhlangan' entsanyeni.
25       Umvemve wakitsi
26       Ngeke ngawubek' emtaneni,
27       Ngingawubeka kaZombodze wemagugu.
28       Bayethe!
                                                                     [Likhasi: 104–105]

13.8     Bunkondlo buni         lobuvetwa   ngumugca   we-10   newe-11   kuletibongo
         letingenhla?                                                                      (1)
13.9      Khokha umugca lochaza kutsi iNgwenyama Bhunu beyondla sive.                      (1)
13.10     Ngulenjani intsamo lendzatja, njengobe kushiwo emgceni we-1 kuletibongo?         (1)
13.11     Ngubuphi bunkondlo lobugcanyiswa nguletinhlavu leticindzetelwe emgceni
          we-8 newe-9 kuletibongo letingenhla?                                             (1)
13.12    Ucabanga kutsi yini leyenta kutsi Mahlokohla afaniswe nemutsi lomnyama?
         Nika KUBILI.                                                                      (2)
13.13     Chaza umugca logcanyisiwe kuletibongo letingenhla ubhekise ebunjalweni
          baMahlokohla. Shano nekutsi usetjentiswa nakwentenjani.                          (2)
13.14    Phawula ngekusetjentiswa kwaleligama lelisemgceni wekugcina kuletibongo
         letingenhla. Ngabe lisetjentiswe kahle yini?                                      (2)
                                                                                           [25]
                                                               SAMBA SESIGABA B:           25

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2        22                          DBE/Lweti 2018
                                         NSC

SIGABA C: UMDLALO

Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze eklasini
lonyaka uphendvule ngawo.

CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
         kulowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto
         wendzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule
         imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha
         enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto
         wendzabambhalo.

UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni
yakhe. Bhala indzabambhalo lapho ufakazela khona lesitatimende, ubhekise kuHleta.

Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390.                                                                     [25]

UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI E

(Ngalelinye lilanga Mphotfo angakanaki lutfo wabona Ncobile eta kuye. Sikolo
besesiphumile basendleleni leya ekhaya.)
NCOBILE:  (Amsondzeta edvute naye.) Nansi imadlana singani sami safutsi,
          utatitsengela lucingo lotangitsintsa ngalo. Lesalako utsenge
          lokudzingako lokufana nekwekwembatsa nekudla.                      5
MPHOTFO: (Anemahloni.) Angifuni lutfo emalini yakho mntfwanaketfu, kuwe
          bengifuna lutsandvo lolutimele lolungatsengwa ngemali.
NCOBILE:  (Ambelesela.) Angitsengi lutsandvo ngalemali. Yitsatse Mphotfo
          ngenhlitiyo lekhululekile mntfwanaketfu, mhlawumbe ungakhohlwa
          ngalamanyeva alomhlaba ngobe ngifisa kukubona ujabulile njalo 10
          ekuphileni kwakho konkhe.
MPHOTFO: (Ekhuta.) Imali lengaka uyitsatsaphi wena Ncobile?
NCOBILE: (Amoyitela.) Mphotfo ekhaya babe washona ngingedvwa kuye, ngulenye
         yencenye yetitfukutfuku takhe njengobe abebhalise mine namake
         ebhange. Imali lasishiyela yona yenele kusondla sinamake, ngifundze 15
         ngayo ngicedze njengesifiso sakhe. Lesalako lapho ngitidlele yona
         ngiyishaye ngiyicotfule.
MPHOTFO: (Angetsembi.) Ucinisile Ncobile kutsi lemali longipha yona akusiyo
         yetinyembeti nengati lengenacala?

Emalungelo agodliwe                                                          Phenya

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          23                              DBE/Lweti 2018
                                           NSC

NCOBILE  (Afunga.) Vani ngami mntfwanaketfu wena ngiyakwati kutsi awutitsandzi               20
         tintfo letiphambene nekulunga. Yitsatse lemali ngalesikhulu sibindzi
         ungesabi lutfo, siphiwo lesivela kimi.
MPHOTFO: (Abonga agangadza.) Ngiyabonga kakhulu nawungipha ngenhlitiyo
         yakho yonkhe Ncobile, akwandze lapho utsetse khona. (Baphazanyiswe
         kuchamuka kwaCelani lochamuka atishayela inkwela.)                                  25
CELANI:  (Eme ababuke.) YeNcobile, asengikhulume nawe tsine, kumayelana
         nalendzaba yetfu leyatiwa ngitsi sobabili. (Abuke Mphotfo.)
MPHOTFO: (Eme dvutane naNcobile.) Hawu mnaketfu ungangikhandza ngihamba
         nemuntfu, ungabingeleli ngisho nekubingelela loku bese utsi ufuna
         kukhuluma naye? Siswati yini sona lesi?                                             30
CELANI:  (Aphakamisa livi.) Yeyi yeyi yeyi! Wena thula utsi dvu! Awati lutfo. Uyati
         kutsi ngihlobene njani naNcobile mine? Ohho!
NCOBILE:  (Aphakamisa livi.) Yeyi wena Cel …! (Amngene emlonyeni.)
CELANI:  (Abhodla.) Ungacali nakancane uyitsenge lendzaba, kambe unemali?
         Awuboni kutsi Mphotfo uyangedzelela, nhhi? Ngifuna kukhuluma nawe,                  35
         tjela lentfo inyamalale khona manje kumbe wena itakuva. Uyeva?
         (Ahleke kancane.)
NCOBILE: (Atsetsa.) Yeyi wena Celani ungifunani kantsi? Angitsi ngikutjelile kutsi
         angisak ...! (Amngene emlonyeni.)
CELANI:  (Aphakamisa livi.) Ini? Wena Mphotfo nyamalala lapha angifuni                       40
         kuphindze ngikubone unalesingani sami. Uyeva? (Akhafule ematse.)
MPHOTFO: (Asabila.) Ye mnaketfu ubokhetsa emagama nawukhuluma nami. Uyati
         kutsi sihlanganiswe yini nalentfombi? Uyati? (Amkhomba.) (Kuchamuke
         LaHleta behlukane bonkhe.)
LAHLETA: (Amemeta      abuye afunge.) Nobe ningabaleka tikhohlakalindzini,                   45
         ngiyanati. Sitawuhlangana. Ngelusa mine, tindvuku ngiyatati, inyanisi
         sitawuhlangana. Wena Mphotfo wakhona ngakutjela kutsi hlukana
         naNcobile ngobe ngiyakwenyanya, solo awuva yini? Phi! (Akhafula.)
         Wena Ncobile, kusesikolweni lapha? Utangitjela kahle. (Ashakutele.)
                                                                          [Likhasi: 95–97]

15.1     Bhala umusho loveta sibekandzaba sesikhatsi kuletheksthi lengenhla
         uphindze usho nekutsi ngusiphi lesikhatsi lewenteka ngaso lomdlalo.                  (2)

15.2     Kufa kweyise waNcobile kwaba sibusiso emphilweni yaMphotfo. Vuma nobe
         uphikise lesitatimende bese wesekela imphendvulo yakho.                              (2)

15.3     Kuletheksthi lengenhla khokha umusho lochaza kutsi Mphotfo abenesimilo
         lesicotfo. Shano nekutsi wasikhombisa ngayiphi indlela lesimilo.                     (2)

15.4     Umbhali usetfulele ngatiphi tindlela LETIMBILI kutsi nanobe unetihibe letitsite
         njengaMphotfo, tintfo letinyenti letentiwa ngulabanye bantfu nawe ungatenta?         (2)

15.5     Tento taLaHleta nabona boNcobile betifanele yini nawubhekisa kubomake
         balomuhla? Sekela ngeliphuzu LINYE.                                                  (2)

15.6     Ucabanga kutsi yinindzaba umbhali ente kutsi LaHleta achamuke lapho
         kulwa boNcobile naMphotfo naCelani khona? Bhala KUBILI.                              (2)

Emalungelo agodliwe                                                                  Phenya

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2          24                              DBE/Lweti 2018
                                           NSC

15.7     Tetsamelilwati tifundzani ngaletheksthi lengenhla? Nika KUBILI.                     (2)

15.8     Lesakhiwana lesikuletheksthi ngabe sibumbene njani nemphilo yaLaHleta
         naCelani? Usho ngani?                                                               (2)

15.9     Bhala tintfo LETIMBILI letiyingoti lomuhla nangabe intfombi itjela singani sayo
         kutsi ayisasifuni, njengaNcobile atjela Celani.                                     (2)

15.10    Intfombi lefana naNcobile ngalendzaba yekushiyelwa imali, ingaba nagalelo
         liphi esinganini sayo lomuhla? Bhala KUBILI.                                        (2)

15.11    Imali yimphandze yesono. Ngemaphuzu LAMABILI sekela lesaga ubhekise
         kuNcobile naCelani.                                                                 (2)

15.12    Lutsandvo lwaNcobile kuMphotfo beluhambisana neluvelo nesihawu. Sekela
         lombono ngemaphuzu LAMATSATFU.                                                      (3)
                                                                                             [25]

Emalungelo agodliwe                                                                Phenya

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2           25                            DBE/Lweti 2018
                                            NSC

UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni
yakhe. Bhala indzabambhalo lapho ufakazela khona lesitatimende, ubhekise
kuMahubhulu.

Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu
kwala-390.                                                                                   [25]

UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA

LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako.

ITHEKSTHI F

(Mahubhulu naSigogodvolo baselawini eLangeni.)

MAHUBHULU:            Ngiyalitsandza laNdvungunya, kepha angihambisani nenchubo
                      yalo. Abebutselwani emabutfo lafana nalawa eMahubhulu,
                      Tichelechele, Balondolozi, Tigogodvolo neSishi uma angaphakwa
                      akhonjwe? Ngemabutfo ani lawa langahlaseli?                        5
SIGOGODVOLO:          Buta uphindze chawe lakitsi. Kwendlulwa kutsi kungabikho lutfo
                      lolubutfwako. Emadvodza aphendvuke bafati.
MAHUBHULU:            Sinetikhali     kodvwa   atisebenti.  Angiyemukeli    lenchubo!
                      Angiyemukeli lamuhla, kusasa nanini!
SIGOGODVOLO:          (Ahlabela.)                                                        10
                      Bhuza ulibulele,
                      Tikhali lebeticijile
                      Utitfuntfubetile.
MAHUBHULU:            (Ahlabela.)
                      Somhlolo uwentil' umhlolo!                                         15
                      Kucocisana nesitsa- umhlolo!
                      Kungayiphaki- umhlolo!
SIGOGODVOLO:          Kuyo yonkhe imihlangano lesiba nayo neNgwenyama sitjelwa
                      emavi lalandzelako. Akukhulunyiswane kungabikhona butsa.
                      Lokonakele ngemlomo netento, akulungiswe ngemlomo.                 20
                      Akulinywe kufuywe!
MAHUBHULU:            Umuntfu simbita ngelichawe ngobe alwe imphi. Lamuhla asinalo
                      lichawe kulaNdvungunya ngenca yaSomhlolo.
SIGOGODVOLO:          Emajaha lekumele ngabe ayaphuma ayewuhlasela, aphume
                      imikhaba ingaka! Aphilela kudla kunekutsi adlele kuphila.          25
                      (Bahleke.)
MAHUBHULU:            Emajaha aphume imikhaba sengatsi banumzane labafuyile,
                      labanemasimu nesitsembu. Maye iyetfusa lentfo leyentekako kuleli
                      laNdvungunya!
SIGOGODVOLO:          Singayibonisa njani iNgwenyama kutsi aseneliswa yindlela           30
                      lesiphetfwe ngayo lapha?

Emalungelo agodliwe                                                               Phenya

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Siswati HL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2018/fd8794e5-bc99-4b5c-8243-9ef2d52cf909) — siSwati HL · QP · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p3-nov-2018/bd1e5c4e-e471-4772-8d8f-0dfdaf0b33d1) — siSwati HL · QP · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-feb-march-2018/6d2d22bc-67ee-4682-8b73-419603cd643e) — siSwati HL · QP · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2023/c8a70b25-1e9c-42b0-b3b0-690cdf77f22c) — siSwati HL · QP · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2022/4962fddf-8335-40fc-aca8-80c9abf397ed) — siSwati HL · QP · 2022 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2021/cec2f463-b79e-4d07-9fa7-e2d2f1ad4cb1) — siSwati HL · QP · 2021 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/a8f3db83-0091-43e7-9d76-1fbea05201f3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/4d2feb8b-be1e-444e-8d9f-f059409b8ea3) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/70bf3464-a022-4409-9815-e059f34ed08d) — Memo · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024-mg/913832a6-b6c2-43aa-b5bd-0daa1c55b8e6) — Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024-mg/1408f010-4005-42fd-bd3e-d6fc067a1f86) — Memo · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
